Tengricilik

Tengricilik eski değil, modern bir addır. Bozkır imparatorluklarının hiçbir kaynağında geçmez. Aralarında yüzyıllar bulunan dört katmandan gelen malzemeyi tek bir sözcük altında toplar. En eskisi, birinci yüzyıldan kalma, bir Asya Hun hükümdar unvanının Çince aktarımıdır. Onu sekizinci yüzyıldan Göktürklerin runik yazıtları, daha sonraki Türk ve Moğol metinleri ve on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilen Altay ve Sibirya halklarının etnografyası izler.

Bu katmanları ayrı tutmak için açık bir neden vardır. Göktürklerin kendi dinleri hakkında söyledikleri birkaç düzine satırı geçmez. Tengricilik kavramına tanıdık biçimini veren hemen her şey son katmandan gelir ve bin yıl daha gençtir. Katmanlı gökler, ölülerin efendisi ve dünyalar arasındaki ağaç da bu şeylerdendir. Çekirdek yine de gerçektir ve bir addan fazlasıdır. Çekirdeği şunlar oluşturur: hükümdarları tahta oturtan bir gök tanrısı, onun verip geri aldığı bir talih, kutsal bir yer-su ve hükümdarlığın onu tutmaktan ibaret olduğu doğru bir düzen.

Modern adın bir araya getirdiği dört tanıklık grubu, tek bir zaman çizgisi üzerinde. Kağanlıkların yazıtları ikinci banttır. Katmanlı evren, ölülerin efendisi ve dünya ağacı, bin yıl sonra kaydedilen dördüncü banttan gelir. Şematik.

Göktürklerden önceki sözcük

Teŋri sözcüğü olabilecek en eski şey Türkçe değil, Çincedir. Bu bir unvandır. Han Shu, Asya Hun hükümdarının tam unvanını Chengli Gutu Şanyu, 撑犁孤塗單于, olarak verir ve bunu “göğün oğlu” diye açıklar.^[1] Chengli sözcüğünün genellikle Teŋri’yi karşıladığı kabul edilir. Bu kadarı tartışmasızdır. Kabul edilirse sözcük, Orhun anıtlarından yaklaşık altı yüzyıl önce doğu bozkırında bulunuyordu.

İkinci öğe olan Gutu, meseleyi belirler. Han yönetimi bu öğeyi “oğul” olarak anladı. Bu yorum, Çin imparatorunun kendi unvanına rahatça koşut düşen bir unvan verir. Bu rahatlığın kendisi, bu yoruma güvenmemek için bir nedendir. Kendi hükümdarını göğün oğlu olarak anlayan bir yönetimin, yabancı bir unvanda aynı şeyi duymak için her türlü nedeni vardı. Bozkır sözcüklerinin Çince aktarımı başka yerlerde de o kadar yaklaşıktır ki bu açıklama, sözcüğün neye benzediğinden daha ağır basamaz.

Sözcüğün kendisi Kut’a benzer. Kut, altı yüzyıl sonra Göktürk yazıtlarının hükümdarlara ve yerlere bağladığı talihtir, göksel görevdir. Bu biçimde okunduğunda Asya Hun unvanı ile Göktürk unvanı aynı formüldür: gök tarafından tahta oturtulmuş ve gökten bir talih bağışı taşıyan bir hükümdar. Asya Hun hükümdarının tam unvanı bu durumda Teŋri Kut tanyu olarak çözülür, yani göğün bağışladığı talihi taşıyan hükümdar.

O unvanda böylece üç sözcük durur. Bunlardan ikisinin, yani Kut’un ve hükümdar teriminin, komşu halklar arasında karşılığı yoktur. İkisi Türkçedir ve yalnızca Türkçedir. Başka gözlemler de aynı yönü gösterir. Asya Hunlarının ana yurdu, o çağın Türk dilli halklarının yaşadığı Altay ile Baykal Gölü arasında uzanıyordu. İlk iki hükümdarın adları Duman ve Bagatur olarak okunabilir. Bir kanat komutanı Turki unvanını taşıyordu. Çin tarihleri de Aşinaların Asya Hunlarından çıktığında ısrar eder. Bütün bunlardan çıkan en olası sonuç, Asya Hun yönetici seçkinlerinin Türk olduğu ve Asya Hunlarının Türk devletlerinin yanında değil, onların çizgisinde yer aldığıdır. 1939 tarihli bir Fransız genel tarihi aynı sonuca, kaydetmediği bir yoldan ulaştı.^[2]

Bu sonuç, seksen bir boyluk bir konfederasyonu değil, yönetici hanedanı ilgilendirir. Asya Hunlarını Göktürk yapmaz. Bu kimlik, Mete Han’ın yüzyılında, Bumin’in yüzyılında olacağı kadar keskin ve belirgin değildi. Daha büyük bir güvenle söylenebilecek olan daha dardır. Hükümdarlık bağışlayan bir gök anlayışı doğu bozkırında Göktürklerden çok önce vardı. Göktürkler kullandıkları söz dağarcığını icat etmedi, miras aldı.

Türk kültür tarihi üzerine bir çalışma aynı çizgiyi dinden çeker. Asya Hunlarını tek bir gök tanrısının izleyicileri sayar, hükümdar onun yeryüzündeki oğlu ve devletin başrahibidir.^[3] Tek tanrılı bir halkın totemcilerin arasında aranamayacağını ekler.^[4] Göktürkler onların yanına konur: kurt efsanesi totemcilikten uzak sayılır.^[4] Çalışma bunun için hiçbir pasaj göstermez ve bu, kaynakların bir bulgusu değil, kanıtın bir yorumudur.

Yazıtlarda Tengri

Türkçe en eski tanıklık, sekizinci yüzyılın ilk yarısında kazınan İkinci Göktürk Kağanlığı’nın runik yazıtlarıdır.^[5] Bu yazıtlar, Bumin’den ve Birinci Kağanlık’ın kuruluşundan neredeyse iki yüzyıl sonradır.^[5]

Sözcük orada iki anlam taşır. Metin, geçişi belirtmeden bu anlamlar arasında gidip gelir. Açılış formülünde Tengri fiziksel gökyüzüdür: üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisinin arasında insanoğlu kılındı.^[5] Birkaç satır sonra Tengri eyleyen bir güçtür. Türük Teŋrisi, yani Göktürklerin Tengrisi, Göktürk halkı yok olmasın diye bir adamı ve karısını göğün yüksekliğine kaldırır.^[5] O satırın runik metni tanrı adını ve hemen ardından kutsal Yer-Su’yu taşır: 𐱅𐰇𐰼𐰜 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰾𐰃 𐱅𐰇𐰼𐰜 𐰃𐰑𐰸 𐰘𐰃𐰼𐰃 𐰽𐰆𐰉𐰃, yani türük teŋrisi, türük ıduq yiri subı.^[5]

Hükümdarlık Tengri’den gelir. Yazıtlar bunu tekrar tekrar söyler. Kağan söze kendini Teŋri teg Teŋri yaratmış diye tanıtarak başlar. Bu, Tengri gibi ve Tengri’nin yarattığı demektir.^[5] Kağan on dört yaşında Tarduşların üzerine şad olarak konur, çünkü Tengri öyle istemiştir. Tahta çıkar, çünkü Tengri öyle buyurmuştur. Babasının adamları kurt gibi, düşmanları koyun gibiydi, çünkü Tengri onlara güç vermişti.^[5] Bu, siyasi anlatının bir süsü değil, öncülüdür. Yenilgi, Göktürklerin kendilerine verilen düzeni yitirdiklerinde olan şeydir. Yeniden kuruluş ise Tengri’nin işidir.

Kut

Tanıklanmış ikinci terim Kut’tur: talih, görev, bir adamı yönetmeye yaraşır kılan şey. Sonraki tablonun büyük bölümünün aksine, modern bir yeniden kurma değildir. Yazıtlarda iki yerde geçer.

Kağan, Tengri buyurduğu için ve kendi Kut’u bulunduğu için hükümdarlık ettiğini söyler. Bir kez de aynı solukta, ülüg’ü, yani kendisine ayrılmış payı olduğu için hükümdarlık ettiğini söyler.^[6] İki seferde de sözcük onundur: adamın bir niteliğidir. Tanrısal buyruğun yanında ve onunla aynı düzeyde anılır.

Ötüken bunun yanında durur, ama başka bir sözcükle. Orman ıduq, yani kutsaldır. Bu, yazıtın Yer-Su’ya verdiği sözcüğün aynısıdır. Güney yüzü, ülkenin tutulabileceği tek yerin orası olduğunu söyler.^[5] Modern bir yoruma göre Ötüken’in kendisi bir Kut kaynağıdır. Merkezi tutmak talihi bağışlar, talih de bir adamın merkezi tutmasını sağlayan şeydir. Yerin siyasetinin bir tarifi olarak bu iyi işler. Ötüken bölgesi Göktürk gücünün merkezi olmadan önce Rouran gücünün merkeziydi. Her yeni konfederasyon orayı, bir kağanın oturduğu yer olduğu için aldı. Ne var ki metin kutlu değil, kutsal der. Bu iki sözcüğü ayrı tutmak en doğrusudur.^[7]

Bağışlanan geri alınabilir. Yazıtlar Tang egemenliği altındaki elli yılı tam da bu terimlerle anlatır. Bunu dışarıdan gelen bir yenilgi olarak değil, Göktürklerin kendi kağanları yüzünden yitirdikleri bir talih olarak anlatırlar. Bu kağanlar bilgisiz ve korkaktı. Beyler de Çince adlar almıştı.^[8]

Kaynaklardaki öteki terimler

Yazıtlar Tengri’nin yanında ıduq Yer-Sub’u, yani kutsal Yer-Su’yu, Göktürklerin Tengrisi ile aynı solukta anar. Yer-Su ikinci bir tanrı değildir. Kutsal bir görünüşü içinde toprağın kendisidir ve bir halkın yoksun bırakılabileceği şeydir.^[5]

Umay onların yanında durur ve kağanın annesinden söz ettiği yerde anılır. Umay, doğmamışların ve doğum yapan kadınların koruyucusudur. Dolayısıyla halkın kendi sürekliliğinin de koruyucusudur.^[5] Umay’ın yalnızca edebî değil, yaşayan bir figür olduğunu daha küçük bir şey düşündürür: Umay, kadınların taşıdığı bir addı.

Çin kayıtları, yazıtların dışarıda bıraktığını ekler. Sui Shu, Göktürklerin ruhlara saygı gösterdiğini ve şamanlara güvendiğini kaydeder: 敬鬼神，信巫覡.^[9] Zhou Shu, Göktürklerin törelerini anlatırken kağanın her yıl ileri gelenleri atalar mağarasında kurban sunmaya götürdüğünü yazar. Beşinci ayın ortasında kağan halkı bir ırmak kıyısında toplar ve göğün ruhuna (天神) kurban sunar. Zhou Shu ayrıca, hükümdar merkezinden yaklaşık beş yüz li uzaklıktaki çıplak, yüksek bir dağın adını verir. Göktürkler bu dağa 勃登凝黎 der, Çinliler ise yerin ruhu (地神) diye açıklar.^[10] İkisi de Tengri olarak okunabilecek bir ad yazmaz. 天神, bir Çinli yazarın böyle bir addan çıkaracağı şeydir. İki tanıklık grubu birbirini tamamlar. Göktürkler tanrıları hakkında yazar, uygulamaları hakkında yazmaz. Çinliler uygulamalar hakkında yazar, tanrı hakkında yazmaz. Bu eksikliklerin hiçbiri yokluk anlamına gelmez. İki tanıklık grubu, aynı şeyi aynı uzaklıktan anlatıyormuş gibi toplanamaz.

Aynı ölçüde önemli olan, ikisinin de içermediği şeydir. İçlerinde ne bir tanrılar topluluğu, ne katmanlı bir gök ve yeraltı, ne ölülerin efendisi, ne bir rahip sınıfı, ne bir öğreti ne de bir kutsal kitap vardır. Sonraki sistemleştirilmiş tablonun figürlerinden hiçbiri, yani Erlik, Ülgen, Kayra, Kızağan, Mergen ve Ak Ana, yazıtlarda ya da Göktürklere ilişkin Çin kayıtlarında görünmez.

Törü

Yazıtlar din için bir sözcük, düzen için başka bir sözcük kullanır. İkisini ayrı tutarlar. Bumin ile İstemi tahta çıktıklarında ellerine aldıkları şey, Göktürk halkının el’i ile törü’süydü. Yani birlikte tutulan ve düzene konan ülke ile onun töresel düzeni.^[5] Bu çift tekrar tekrar geçer. Eli yitirmek törüyü de yitirmektir. Törüsünü bırakmış bir halk, kendisi olmaktan çıkmış olarak anlatılır.

Bu düzenin içeriği yazıtlarda hiçbir yerde yoktur, çünkü yazıtlar anma metinleridir ve sıradan olana yer ayırmazlar. İçerik, Göktürk hukukunun Çince tarifinde yaşar. İsyan, cinayet, başka bir adamın karısıyla zina ve bukağılı bir atın çalınması ölümle cezalandırılırdı. Evlenmemiş bir kızı baştan çıkaran adam ağır bir mal cezası öder ve kız ona eş olarak verilirdi. Kavgada yaralama, ağırlığına göre tazmin edilirdi. At ya da mal hırsızlığı on katından fazlasıyla geri ödenirdi.^[10] Bu listeye bazen eklenen hayvan hırsızlığı için sürgün cezası ile yenilmiş düşmanın, dulların ve yetimlerin korunması Zhou Shu’da yoktur.^[7] Evlilik kuralı da oradadır. Bu bir kaçınma kuralı değil, alma kuralıdır. Bir babanın, bir ağabeyin ya da bir amcanın ölümünde oğullar, küçük kardeşler ve yeğenler dulları eş olarak alırdı: üvey anneleri, amca karılarını ve yengeleri. Tek sınır, büyüğün küçüğün karısını alamamasıydı.^[10]

Cenaze de aynı yerde anlatılır. Ölü bir çadıra konurdu. Oğulları, torunları ve kadın erkek bütün akrabaları, her biri koyun ve at kesip onun önüne koyardı. Çadırın çevresinde yedi kez at sürerlerdi. Kapısında yedi kez yüzlerini keserlerdi, öyle ki kan ile gözyaşı birlikte akardı. Seçilmiş bir günde ölünün bindiği at ve kullandığı eşyalar cesetle birlikte yakılırdı. Kül saklanır ve mevsiminde gömülürdü: ilkbaharda ya da yazın ölenler yapraklar sararınca, sonbaharda ya da kışın ölenler yapraklar açınca. Ne var ki kazılar yakmayı değil, atla birlikte gömmeyi ortaya çıkarır. Bu yüzden anlatı ile toprak uyuşmaz.^[10] Bir taş işaret dikildiği yerde taşların sayısı, ölünün öldürdüğü adamların sayısını kaydederdi. Kurban edilen koyun ve atların başları da onun üzerine asılırdı.^[10]

Bunun pek azı dar anlamda dinseldir. Eksik olan sınırın kendisi bulgudur: kaynaklar inancı hukuktan hiçbir zaman ayırmaz. Bu yüzden bu türden bir kural aynı anda ikisine birden aittir.

Ritüel uygulama

Ritüel için en iyi tanıklık bir yabancınınkidir. Bu yabancı Çinli değildir. Zemarkhos’un 569’da Göktürk hükümdarının katına götürdüğü elçilik, kabul edilmeden önce arındırıldı. Bizanslılar ve malları ateşlerin arasından geçirildi. Görevliler, raporun kendinden geçme hâlinin sesleri ve hareketleri olarak tarif ettiği sesler çıkarıp hareketler yaptı. Amaç, yabancıların taşıyor olabileceği her şeyin onlarla birlikte ülkeye girmesini önlemekti.^[11] Menandros’a göre mallar ortaya konup günlük ağacının yanan dallarıyla tütsülendi. Adamlar üzerlerinde bir çan çaldı ve bir davul dövdü. Kendilerinden geçerek kötülüğü kovdular. Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler.^[12]

Bu, Göktürk ritüelinin bir görgü tanığınca yapılmış tek tarifidir. Kısa olsa da üç şeyi ortaya koyar: ateşle arınma, onu yerine getiren bir uzman ve devletin kendi toprağının kirlenebilecek bir şey olarak anlaşılması. Üçü de yazıtların ıduq Yer-Sub’una, sonraki sistemleştirilmiş kozmolojinin herhangi bir parçasına uyduğundan daha iyi uyar.

Ritüel uzmanı için Eski Türkçe sözcük qam’dır. Yakalanabildiği en eski yer, on birinci yüzyılda yazılan Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğüdür. Bu, sözcüğün tarif etmek için kullanıldığı insanlardan beş yüz yıl sonradır.^[13] Sözcük yazıtlarda hiç geçmez. Aşina kağanları kendi tahta çıkışlarını uzun uzun anlatır. Onları tahta hiçbir ritüel uzmanı oturtmaz, doğrudan Tengri oturtur.^[5] Göktürk anlatısında kağanı gök yapar ve hiçbir rahip onu kutsamaz. Bu nedenle kamın Göktürkler arasında, Yuebanlar ve Rouranlar arasında olduğu gibi, siyasi bir rütbesi yoktu. Kam doğumlarda, cenazelerde ve hastaların tedavisinde ne kadar önemli olursa olsun bu böyleydi.

Sonraki Türk ve Moğol malzemesi

Dunhuang’da bulunan ve dokuzuncu ya da onuncu yüzyıla tarihlenen el yazması fal kitabı Irk Bitig, Tengri’nin adını anar. Irk Bitig, bu adın geçtiği İslam öncesi döneme ait en kapsamlı Türkçe metindir.^[14] Kitap Göktürk kağanlıklarına değil, Uygur dönemine aittir. Maniheist ve Budist söz dağarcığının zaten bulunduğu bir dünyayı yansıtır.

Genellikle Tengrici diye verilen ahiret terimleri bu sonraki katmana aittir: ruhun uçtuğu cennet için uçmaq ve arınma yeri için tamu. Bu terimler İslami dönemin söz varlığına geçti. Orada cennet ile cehennem için olağan Türkçe sözcükler oldu. Göktürk dönemi malzemesinde yer almazlar.

On üçüncü yüzyılın Moğol kançılaryası, yabancı hükümdarlara yazdığı mektupları Ebedî Gök’e, möngke tengri’ye yakarışla açardı. Formül Moğolcadır ve Göktürk kağanlıklarından beş yüzyıl sonradır. Moğolca tenger sözcüğünün kişisel bir tanrıyı mı yoksa gökyüzünün kendisini mi gösterdiği de tartışmalıdır. Moğol tanıklığını Türk dinine geri yansıtırken söz konusu olan şey tam da bu farktır.

Her iki sözcük de 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’de geçer. Cennet uştmah biçimindedir. Şair cehennemi, tamu’yu, bir adamın soluna, cenneti sağına koyar.^[15] Bunlar Müslüman bir hükümdar katının sözcükleridir. Söz dağarcığının on birinci yüzyılda kullanımda olduğunu gösterir. Kağanların dinine ait olduğunu göstermez.

Modern sistemleştirme

Tengricilik kavramına tanıdık biçimini veren hemen her şey son katmandan gelir: Altay ve Sibirya’nın Türk dilli halklarının, yani Altaylıların, Yakutların, Tuvaların, Teleütlerin ve Hakasların etnografyasından. Bu etnografyayı on sekizinci yüzyıldan itibaren Rus ve Fin bilginleri kaydetti. Radloff ve Harva da bunların arasındaydı. Yirminci yüzyılda Türk yazarlar bu malzemeyi yeniden işledi. Sonra ansiklopedik derlemeler onu kaynak aygıtı olmadan pekiştirdi. Bugün popüler anlatımların çoğu bu derlemelere dayanır.^[16]^[17]^[18]^[19]^[20]

Yedi ya da dokuz kat gök ve bütün tanrılar topluluğu bu katmandan gelir. Kayra yaratıcıdır. Onun yaratılış anlatısında ilk insan, bir avuç toprak için ilk sulara dalar ve Erlik olur. Ülgen insanlara bir kara ve bir ak taşla ateşi getirdi. Erlik yeraltının efendisidir. Mergen bilgeliği, Kızağan savaşı temsil eder. Ak Ana yaratılışı harekete geçirmek için sudan yükseldi. Aysit ve doğum tanrıçaları Yakut ve Teleüt geleneğine aittir.^[21]^[22]^[23] Dünyalar arasındaki eksen olarak dünya ağacı Ulukayın, İye denen ev ve su ruhları ve bütün cinler ve alametler düzeni de buradan gelir.^[24] Radloff’un Altaylı anlatıcılardan kaydettiği anlatıda Tengere Kayra Kağan on yedinci gökte yaratıcıdır. Bay Ülgen, Kızağan Tengere ve Mergen Tengere ondan çıkmıştır. Erlik Kağan aşağı dünyayı dokuzuncu katındaki kara bir tahttan yönetir.^[25] Altaylılar bir dağın, ormanın ya da suyun sahibine ee der, Tatar ağızları ise ee ya da öjä der. On dokuzuncu yüzyıl filolojisi Altay ee sözcüğünü Eski Uygurcadaki sahip anlamlı iti’den türetmişti.^[26]^[27]

Bunlar, Altay ve Sibirya halklarının on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda neye inandığına dair ayrıntılı ve güvenilir tanıklıktır. Onları altıncı yüzyıla geri yansıtmak bir yeniden kurmadır. Mesafe yalnızca zamanla ilgili değildir. Kaydedilen toplumlar küçük, ormanda yaşayan ve devletsiz topluluklardı. Yazıtların Göktürkleri ise Avrasya’yı yönetme yetkisinden söz eden bir imparatorluk yönetimiydi. Ev ruhlarının dini ile imparatorluk meşruiyetinin dini bir tanrıyı paylaşabilir, ama başka pek az şeyi paylaşır.

Katmanların gerçekten temas edebileceği tek öğe ateş ritüelidir. Zemarkhos 569’da Göktürk hükümdarının katında ateşle arınmayı gördü. Hastanın çevresinde dolaştırılan yanan bez, Başkurtlar ve Kazaklar arasında hâlâ uygulanır ve Anadolu Türkçesinde alazlama olarak yaşar. Orada bile süreklilik, bir öğretinin değil, bir uygulamanın sürekliliğidir. Uygulama ayrıca oldukça yaygındır, bu yüzden ortak köken birkaç açıklamadan yalnızca biridir. Zerdüşt ateş kültü doğrudan Göktürklerin güneybatı sınırında bulunuyordu.

Popüler literatürde iki karşılaştırma tekrar tekrar geçer: Tengri’nin Sümerce dingir ile ve Hint-Avrupa gök tanrısı Dyeus ile karşılaştırılması. İkisi de etimolojik bir bağ olarak kabul edilmez. İkisi olsa olsa tipolojik benzerliktir. Özellikle dingir karşılaştırması, kimsenin filolojik olarak savunduğu şeyin çok ötesine taşınmıştır.^[28]

Yirminci ve yirmi birinci yüzyıllarda Tengricilik, Türk dilli ülkelerde bir canlanma hareketinin de adı oldu. Bu, modern din tarihinin ve ulusal tarih yazımının bir bölümüdür ve Türk Atlası onu o tartışma başlığı altında ele alır.

Siyah beyaz bir çizim: ortada parmaklı bir tekerleğin üzerinde bir ağız kopuzu, çevresinde kaya resmi tarzında geyik, atlı ve dansçı figürleri, başı güneş olan bir figür ve altta runik işaret şeritleri — Günümüz Tengriciliğinin motiflerini bir araya getiren modern bir çizim: parmaklı bir tekerleğin üzerinde bir ağız kopuzu, bozkır kaya resimleri tarzında figürler, başı güneş olan bir figür ve Eski Türk runları tarzında işaret şeritleri. Altıncı yüzyıla değil, modern canlanmaya aittir.

Tengricilik ve altıncı yüzyıl Göktürkleri

Bumin kuşağının, sekizinci yüzyıl yazıtlarının tanıkladığı inançlara sahip olup olmadığı, kendi zamanlarının hiçbir kaynağından saptanamaz. Yazıtları daha sonraki bir hanedan kendi amaçları için kazıdı. Yazıtların kurucularla ileri sürdüğü süreklilik, onların kazınma amaçlarının bir parçasıdır.

Söylenebilecek olan daha dardır. Hükümdarlık bağışlayan bir göğün söz dağarcığı, Asya Hun unvanı Türkologların okuduğu gibi okunursa, Göktürklerden önce doğu bozkırındaydı. Aynı söz dağarcığı Bumin’den iki yüzyıl sonra Göktürk yazıtlarında yer alır. Birinci Kağanlık, yazıtların kutsal dediği Ötüken’de kuruldu. O yerin seçilmesi, kurucuların orada ne bulunduğunu düşündüklerine dair kendi başına bir olgudur. Bumin’in Göktürklerinin Tengri denen bir gök gücüne taptığı, bütün bunların en tutumlu yorumudur. Ama bu bir kayıt değil, bir yorumdur.

Kaynaklar

Katmanlar, Göktürk kağanlıklarından uzaklıklarına göre sıralanmıştır. Dört katman vardır.

Birinci katman, Asya Hun hükümdar unvanının Çince aktarımıdır. Bu aktarım birinci yüzyıldandır, altı yüzyıl uzaktadır ve yabancı bir yazı ile yabancı bir açıklama aracılığıyla gelir. İkinci katman, sekizinci yüzyıl runik yazıtlarıdır. Bunlar dönem için tek Türkçe tanıklıktır ve Tengri’yi, Kut’u, ıduq Yer-Sub’u ve törü’yü anar. Üçüncü katman, yedinci yüzyıldan itibaren derlenen Çin hanedan tarihleridir. Bu tarihler Göktürk törelerinin bir yabancı gözüyle yapılmış özetini verir. Menandros’un 569 elçiliğine dair raporu da bu katmandadır ve Göktürk ritüelinin tek görgü tanığı tarifini verir. Dördüncü katman, Uygur dönemine ait olan, dokuzuncu ya da onuncu yüzyıldan Irk Bitig’dir.

İki Orhun anıtı tarihsel bölümleri boyunca paralel gider. Bu yüzden aynı ifadeyi taşıdıkları yerde iki değil, tek tanıktırlar. Paylaşılan bir satırı hangisinin taşıdığı sorusu ayrıca ele alınır.

Geri kalan her şey modern dönem etnografyasına ve yirminci yüzyıl sentezine dayanır. Buna tanrılar topluluğu, katmanlı evren ve ahlak girer. Bunlar kayıt değil, yeniden kurmadır.

Notlar

^ Han Shu, juan 94
^ Grousset 1939
^ Ögel 1984, p. 46
^ a b Ögel 1984, p. 55
^ a b c d e f g h i j k l Kül Tegin inscription
^ Kül Tegin inscription; Akcan 2020, p. 310
^ a b Yavuz 2025
^ Ahmetbeyoğlu 2020, p. 33–34, 36
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Yavuz 2025, p. 145
^ Menander Protector
^ Dīvān Lughāt al-Turk
^ Tekin 1993
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 917, 3332
^ Ögel 2020, multi-volume; İnan 2017; first edition 1954; Karakurt 2012; Beydili 2005
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 1–16
^ Verbitskii 1893, scan 30–48
^ Potanin 1881, p. 81–92
^ Holmberg 1927, p. 299–305
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–6,10
^ Harva 1938, p. 94–95
^ Holmberg 1927, p. 314–316,404–406,449
^ Şenesen 2024, p. 1524–1525
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3,6,10
^ Vámbéry 1879, p. 243
^ Holmberg 1927, p. 464
^ Şenesen 2024, p. 1520, 1522

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Ali Ahmetbeyoğlu, Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları (2020)
Ayten Akcan, Eski Türklerde Devlet Yönetiminde Hakimiyetin İlahi Temelleri (2020)
İsmail Şenesen, Tengri İnancında Üç Dünya İle İlgili Ritüeller (2024)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
René Grousset, L’Empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan (1939)
Ögel, Türk Mitolojisi (2020, multi-volume)
Karakurt, Türk Mitoloji Ansiklopedisi (2012)
Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük (2005)