Hazarlı Teodora

Teodora, Hazarların kağanının kız kardeşiydi. Sürgündeki Bizans imparatoru II. Justinianos’un karısı oldu.^[1] Justinianos tahtını geri alınca onu İstanbul’a getirtti ve taçlandırdı.^[1]

Evlilik

Justinianos tahtını yitirmişti ve Kherson’da yaşıyordu. Orada birden çok kez herkesin önünde imparatorluğu geri alacağını söyledi.^[1] Kherson halkı kendini tehlikede hissetti. Onu öldürmeyi ya da tutsak olarak o sırada İstanbul’da hüküm süren Apsimaros’a teslim etmeyi tasarladılar.^[1] Justinianos bunu öğrenince kaçtı ve Gotların ülkesindeki Doros kalesine sığındı.^[1]

Doros’tan Justinianos, Hazarların Chagan dedikleri hükümdarından kendisini ziyaret etmek için izin istedi. Chagan kabul etti ve onu onurla karşıladı. Dost olduktan sonra Chagan ona kendi kız kardeşi Teodora’yı eş olarak verdi.^[1] Chagan’ın onayıyla Justinianos Phanagoria’ya gitti ve orada onunla birlikte yaşadı.^[1] Theophanes Justinianos’un kaçışını, evliliğini ve ona karşı kurulan tertibi 703/4 yılının altında anlatır.^[2] Bazı araştırmacılar evliliği 704 dolaylarına koyar.^[3] Başka araştırmacılar onu 700’e tarihler.^[4]

Nikephoros kağana yalnızca Chagan der.^[1] Theophanes de aynısını yapar.^[5] Sekizinci yüzyıldan adı bilinmeyen bir Bizans vakayinamesi onun adını bozuk biçimlerde verir, bunlar arasında Ibouzēros Gliabanos ve Bouzēros Gliabaros vardır.^[6] Adın ilk kısmı Busir diye anlaşılır.^[3] Bazı araştırmacılar onun Teodora adını Justinianos’la evlendiğinde almış olması gerektiğini savunur.^[7] Başka araştırmacılar Teodora’yı, evlilik ya da kocasının tahta dönüşü sırasında verilmiş bir vaftiz adı sayar.^[8] Başkaları kaynakların onun vaftizden önceki adını vermediğini ve ne zaman vaftiz edildiğini söylemediğini belirtir.^[9]

Justinianos’a karşı tertip

Apsimaros, Justinianos’un nerede olduğunu öğrendi. Hazarların hükümdarına tekrar tekrar yazarak baskı yaptı ve ona büyük paralar ve armağanlar vaat etti. Karşılığında Justinianos’u ya canlı ya da başı olarak istedi.^[1] Chagan boyun eğdi ve bunu yapacağına söz verdi. Justinianos’u korumak üzere adamlar gönderdi. Gerekçe, Justinianos’un kendi yurttaşlarının bir tertibine kurban gitmesi ihtimaliydi. Gerçekte muhafızlar onun kaçmasını önlemek için oradaydı.^[1] Chagan ayrıca kendi boyunun başına, yani Justinianos’un dostuna, bir de İskit Bosporos’unun komutanına, emir gelince onu öldürmeye hazır olmalarını bildirdi.^[1]

Chagan’ın hizmetkârlarından biri tertibi Teodora’ya haber verdi. Teodora da kocasına anlattı.^[1] Justinianos Hazar dostunu davet etti, onu bir kenara çekti ve boğdurdu. Bosporos komutanını da aynı biçimde öldürdü.^[1] Sonra Teodora’yı Chagan’a geri gönderdi ve Bulgar hükümdarı Terbelis’ten yardım istemek için denizden yola çıktı.^[1]

Nikephoros bu bölümde Chagan’a Teodora’nın babası der, hizmetkârı da babasının hanesinden biri olarak anar. Metne yazılmış modern bir yorum, onun Chagan’ın kız kardeşi olduğunu belirtir. Aynı sürçme Süryani Mikhail’de de görülür.^[10]

İmparatoriçe

Justinianos Bulgar yardımıyla İstanbul’u aldı.^[1] Sonra karısı Teodora’yı ve ortak oğulları Tiberios’u Hazarya’dan getirtti ve ikisine imparatorluk tacını giydirdi.^[1] Tahta dönüşü 705 olarak tarihlenir.^[11]

Bu evlilik, Hazar hanedanı ile Bizans arasındaki bir bağlar dizisine aittir.^[4] 732’de bir başka Hazar prensesi, Tzitzak, imparatorluk ailesine gelin gitti.^[12]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p Nikephoros; Mango 1990, ch. 42
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 520–521
^ a b Dunlop 1954, p. 171
^ a b Zuckerman 2020 (Turkish translation of a chapter of The World of the Khazars, Brill 2007), p. 167
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 520
^ Golden 1980, p. 61, 182–183
^ Scott 1997, p. 520
^ Dunlop 1954, p. 171–172
^ Canıağır 2025, p. 1755
^ Mango 1990, commentary on ch. 42
^ Dunlop 1954, p. 172
^ Golden 1992, p. 238

Kaynaklar

Nikephoros
Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)

Literatür

Cyril Mango (ed., trans.), Nikephoros, Patriarch of Constantinople: Short History (1990)
Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Constantine Zuckerman; Alper Geçer (trans.), Hazarlar ve Bizans—İlk Karşılaşma (The Khazars and Byzantium—The First Encounter) (2020 (Turkish translation of a chapter of The World of the Khazars, Brill 2007))
Oğulcan Canıağır; Emin Kırkil, Hazar Kağanlığında Hristiyanlık (2025)