Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Bizans, Doğu Roma İmparatorluğu’nun modern adıdır. Halkı kendine Romalı derdi. Tarihçileri Göktürklere Türk ve İskit diyordu. Göktürkler için üç yerleşik güçten üçüncüsü ve en uzak olanıydı. İki ülke yalnızca Kırım’da birbirine değiyordu. 568’den itibaren İran’a karşı bir müttefikti. 576’dan sonra birkaç yıl düşman oldu. 627’de Herakleios döneminde yeniden müttefik oldu. Daha sonra Göktürklerin batıdaki halefi olan Hazarların ortağıydı. Altıncı yüzyılın tanığı Menandros Protektor’dur. Yedinci yüzyıl Ermeni ve Yunan anlatımlarına dayanır.

Göktürklerden önce

İmparatorluk bozkırı Hunlardan beri tanıyordu. Doğu Roma’ya karşı ilk büyük Hun saldırısı 395’te geldi. Hunlar Trakya’yı fethetti, Ermenistan’ı ve Kapadokya’yı yağmaladı. Suriye’ye ve Antakya’ya yaklaştı. Aynı yıl Sasani İmparatorluğu’na yönelen bir Hun kuşatması Ktesifon yakınlarına kadar ulaştı.[1] 542’de Bizans, yani “Ostrom”, Küçük Asya’yı ve Suriye’yi elinde tutuyordu. Sasaniler İran’ı ve Irak’ı, Eftalitler Orta Asya’yı, bölünmüş Tuoba devleti de kuzey Çin’i elinde tutuyordu.[2] O sırada Pontus bozkırındaki Onogurlar ile Moğolistan’daki Rouranlar, ayakta kalabilen tek bozkır güçleri olmuş olabilir.[2] Bir zamanlar Eftalitlere tabi olan Soğdlular, Göktürklerin Çin’den haraç olarak aldığı ham ipeği taşıyordu. İmparatorluğun 555’ten beri kendi ipek böcekleri vardı. Bunlar doğudan, genç kağanlık üzerinden kaçırılmıştı.[3]

Maniah ve Zemarkhos (568–571)

Başlangıcı Menandros anlatır. Hüsrev, Soğdluların ipeğini yaktırmış ve bir Göktürk elçiliğini zehirletmişti. Maniah bunun üzerine İstemi’ye Romalılara yönelmesini öğütledi. İstemi onu armağanlar ve İskit harfleriyle yazılmış bir mektupla Konstantinopolis’e gönderdi. İmparator II. Justinos mektubu tercümanlara okuttu.[4] Mektup, tek komutan Dizaboulos’un, yani İstemi’nin buyruğunda dört parçalı bir ülkeyi anlatıyordu. Eftalitlerin boyun eğdirildiğini ve şehirlerde yaşadığını bildiriyordu. Yirmi bin kadar Avar’ın Göktürk egemenliğinden kaçtığını da ekliyordu. Mektup bir ittifak öneriyordu.[4] Elçiler kendi âdetleriyle yemin etti ve yalan söylerlerse kendi başlarına lanet dilediler. Romalılar ile Göktürkler dost ve müttefik oldu.[4] Karşılık olarak imparator Zemarkhos’u gönderdi. Zemarkhos, Justinos’un saltanatının dördüncü yılının sonuna doğru, Ağustos başında, yani 569’da başkentten yola çıktı.[4] Daha eski bir hesap yola çıkışı Ağustos 568’e koyar.[5]

Soğdiyana’da Göktürkler Romalılara demir önerdi. Bu, kendi madenleri olduğunun işaretiydi. Elçilik ateşle arındırıldı, buhur yakıldı, çan çalındı, davul vuruldu.[6] Altın Dağ olan Ektag’da İstemi elçiliği ipekten bir çadırda, iki tekerlekli bir tahtta oturarak kabul etti. Zemarkhos ona “pek çok halkın önderi” diye hitap etti.[6] Sonraki günlerde İstemi ona dört tavus kuşunun taşıdığı altın bir sedir ve arabalar üzerinde gümüş hayvanlar gösterdi. Zemarkhos bu hayvanları Roma işinden aşağı bulmadı.[6] İstemi, Zemarkhos’u İran’a doğru bir sefere da götürdü. Talas’ta bir İranlı elçi onları karşıladı. İstemi orada Romalıyı İranlının üstüne oturttu.[4] Maniah ölmüştü. Yeni elçi, unvanı Tarkan olan Tagma’ydı. Maniah’ın hâlâ çok genç olan oğlu babasının rütbesini devraldı ve Tagma’dan sonra gelirdi. Menandros bunu, babanın İstemi’ye en sevgili ve en sadık kişi olmasına bağladı.[4]

Eve dönerken İstemi’nin buyruğundaki Uguriler, elçiliği Kuban’da dört bin İranlının beklediği konusunda uyardı.[4] Elçilik yem olarak, ipek yüklü on atı sahte bir yola sürdü. Kafkaslar ve Karadeniz üzerinden eve döndü.[4] Menandros, Justinos’un İran’la savaşının baş nedeni olarak Göktürkleri gösterir. Göktürkler Medya’ya girip ülkeyi yağmaladı. Justinos’a İranlılara öbür taraftan saldırması için bir elçilik de gönderdi.[4] Buna karşılık İran tarafının anlatımına göre Romalılar Göktürkleri durmadan kışkırttı. Bu, 572’de başlayan, İranlılarla Romalılar arasındaki yirmi yıllık savaşın nedenlerinden biriydi.[7] Tours’lu Gregorius, 571’de Ermeni elçilerin imparatora büyük miktarda ham ipek getirdiğini kaydeder. Bir hesaba göre 576’dan önce Göktürklere beş elçilik daha gitti. Göktürk ittifakı kurulunca imparatorluğun Avarlarla ilişkisi de çözülmeye başladı.[3]

Valentinos ve Bosporos (576)

Menandros’un ikinci anlatımı ittifakın başarısızlığını anlatır. Tiberius Caesar’ın ikinci yılı olan 576’da elçi Valentinos yola çıktı. Yanında yüz altı Göktürk vardı. Bunlar yıllar içinde art arda gelen elçiliklerle Konstantinopolis’te toplanmıştı.[4] Valentinos Göktürk ülkesini sekiz hükümdar arasında bölünmüş buldu. Bunların en yaşlısı Arsilas’tı.[4] Göktürk önderlerinden biri olan Turxanthos’a, yani Türk Şad’a, İstemi’nin yas günlerinde vardı. Elçiler, ölü âdeti gereği yüzlerini bıçakla yardı.[4] Turxanthos, Romalıları kaçak köleleri saydığı Avarlarla antlaşma yapmakla suçladı. Güneşin doğuşundan batışına kadar bütün yeryüzünün kendisine itaat ettiğini söyleyerek övündü.[6] Direnmiş ve sonunda boyun eğdirilmiş halklar olarak Alanları ve Utigurları andı.[6] Valentinos’u Altın Dağ Ektel’deki Tarduş’a gönderdi. Elçi daha ülkedeyken Turxanthos, Bokhan’ı çok büyük bir orduyla Kırım’daki Roma şehri Bosporos’un üzerine yolladı. Utigurlardan Anagay orada zaten ordugâh kurmuştu.[4] Şehir, elçiler hâlâ Göktürklerin yanındayken düştü. O günden sonra Göktürklerle Romalılar arasında açık savaş vardı. Valentinos alıkonuldu ve alaya alındı.[4] Bosporos’un düşüşü 579 dolaylarına tarihlenmiştir.[8] Başka bir anlatım Turxanthos’u Tarduş’a bağlı bir vali sayar. Ona göre Tarduş ile Valentinos ittifakı doğruladı ve Göktürkler Kırım’ı elinde tuttu.[9] Göktürkler Kırım’dan daha batıya hiç gelmedi. İmparatorluğun Tuna’da karşısına çıkan bozkır gücü Göktürkler değil, Avarlar’dı.

Herakleios ve Tong Yabgu (627–628)

İttifak yarım yüzyıl sonra yeniden kuruldu. Bu kez bir imparator ile bir kağan karşılaştı. Herakleios 602’den beri İran’la savaştaydı. 619’da teslim olmanın eşiğine sürüklenmişti. Savaşı tersine çevirdi. 627’de kıskaç saldırısı için Tong Yabgu’nun Göktürklerini aradı. Romalılar Ermenistan üzerinden, Göktürkler Kafkaslar üzerinden ilerleyecekti.[1] Bin kişilik bir Göktürk elçiliği İran topraklarından geçerek imparatorun ordugâhına geldi. Börü Şad, kırk bin kişilik bir güçle Derbent’in önünde göründü. Müttefikler Tiflis’i kuşattı.[1] Surların önünde yabgu attan indi ve imparatorun omzunu öptü. Herakleios onu kucaklayıp oğlum diye çağırdı. Kendi tacını onun başına koydu ve iki orduya ziyafet verdi. Ona kızı Eudokia Epifania’yı vadetti.[1] Kuşatma uzadı. Yabgu Suyab’a çekildi. İmparator Ninova’ya yürüdü, İranlılar orada altı bin adam yitirdi. Göktürkler Tiflis’i basıp yağmalamak için geri geldi.[1] İran tarafından yazan Taberî, Roma imparatorunun 588 bunalımında seksen bin adamla harekete geçtiğini söyler. Bu sayı açıkça abartılıdır. Taberî 602 ile 628 arasındaki savaşa gelmez.[10] İttifak, Bizans zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli ölçüde katkıda bulundu.[11] Ermeni kaynaklarındaki Jebu Kağan ile Yunan kaynaklarındaki Sir Yabgu, Yabgu Kağan olan Tong Yabgu’nun kendisiyle özdeşleştirilmiştir. Bu durumda Hazarlar o sırada hâlâ Göktürk devletinin parçasıydı.[11] Bu açıklama, Hazar hanedanının batı Göktürklerinden geldiğini bir hipotez sayar.[11] Bu buluşma, muhtemelen Hunlardan beri Greko-Romen dünyasının ve Türk dünyasının önderlerinin ilk karşılaşmasıydı. Onu anlatan Ermeni tarihçi Hazarların egemenliği altında yaşamıştı. Göktürklere Hazar der.[1] Tong Yabgu, evlilik gerçekleşemeden öldürüldü.[12]

Hazarlar

630’dan sonra imparatorluğun bozkırdaki müttefiki, batı Göktürklerinden doğan Hazar kağanlığıydı. İlişki sürdü.[11] II. Justinianos bir Hazar evliliği yaptı. Hazarlar Kafkasya’da Araplara karşı yardım etti. 732’de III. Leon’un varisi Konstantinos, Hazar kağanının kızı Çiçek’le evlendi. Kız Irene adıyla vaftiz edildi.[11] Romalılar kendilerine Romaioi diyordu. Kimileri Doğu Roma adını yeğler.[1]

Değerlendirme

Bizans, Göktürklerin müttefik olarak seçtiği, komşu olarak karşılaşmadığı tek büyük güçtü. Seçimi önce Soğdlular yaptı, sonra kağan. İran’ın satın almak istemediği ipek Konstantinopolis’e gitti, elçilik de onunla birlikte gitti. İttifaktan bir antlaşma, Kırım üzerine bir savaş, Tiflis önünde bir yabgunun başında bir taç ve imparatorluk tahtında bir Hazar prensesi doğdu. İttifak, onu kuran kağanlıktan uzun yaşadı.

Hükümdarlar

  1. Justin II565–578Emperor
  2. Heraclius610–641Emperor

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Sasani İranı395 – 629

  2. Avrupa Hun İmparatorluğu441 – 452

  3. Batı Roma İmparatorluğu452

  4. Batı Göktürk Kağanlığı553 – 629

  5. Birinci Göktürk Kağanlığı568 – 576

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Yavuz 2025
  2. ^ a b Yavuz 2025, p. 118
  3. ^ a b de la Vaissière 2005a; Yavuz 2025
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n Menander Protector
  5. ^ Yavuz 2025, p. 290
  6. ^ a b c d e Menander Protector; Golden 1992
  7. ^ Nöldeke 1879
  8. ^ Golden 1992, p. 131
  9. ^ Yavuz 2025, p. 321
  10. ^ Tabari; Nöldeke 1879
  11. ^ a b c d e Golden 1992
  12. ^ Yavuz 2025, p. 371

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler33

Kişiler
Anagastes · Anankhast · Askel · Bigilas · Chelchal · Gaiseric · Heraclius · Hormizd IV · Justin II · Marcian · Maximinus · Tagma Tarkhan · Theodosius II · Valamir · Valentinos
Devletler
First Göktürk Khaganate
Savaşlar
Arab–Khazar Wars (642–737) · Attila's Balkan wars · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Hunnic invasion of 395 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Fall of the Khazar Khaganate (about 965–969) · Peace of Anatolius · Siege of Bosporos, 576 · Siege of Naissus · The Göktürk–Byzantine alliance · Treaty of Margus
Yerler
Bosporos · Cherson · Margus · Xihai
Halklar
Sabirs

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Byzantium.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/byzantine-empire/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026