Kherson

Cherson, Kırım’ın Karadeniz kıyısında bir şehirdi ve büyük olasılıkla yarımadanın güneybatı kıyısındaki antik Chersonesus’tu.^[1] Jordanes, Cherson’u İskit halklarının ticaret uğruna Yunanlılara kurdurmaya izin verdiği Pontus kıyısı kasabaları arasında sayar.^[2] Roma elçisi Valentinos, 576’da Göktürklere giderken Cherson yoluyla gemiyle gitti.^[3]^[4] Üç yıl sonra İmparator Tiberius bir Avar elçiliğine Göktürklerin orada ordugâh kurduğunu söyledi.^[5]

Göktürklerden önce

419’da Chersonese piskoposu Asclepiades imparatordan, barbarlara gemi yapmayı öğreten adamları bağışlamasını istedi. İmparator isteği kabul etti.^[6] Kasaba o sırada Kırım’ın batı kıyısında hâlâ Roma yönetiminde kalan tek yerdi. Barbar komşuları Gotlar ile Hunlardı.^[6]

Jordanes İskitya’yı anlatırken Karadeniz’in üstündeki toprakların Hunlarının iki halka, Altziagiri ve Sabirlere dallandığını söyler.^[7] Altziagiriler Cherson yakınında yaşıyordu, “açgözlü tüccarların Asya’nın mallarını getirdiği” yerde.^[7] Yazın sığırları nerede otlak bulursa o ovalarda dolaşırlardı. Kışın Pontus Denizi’nin ötesine çekilirlerdi.^[7] Altziagiriler Kutrigurlarla özdeşleştirilmiştir.^[8]

Göktürkler

Valentinos 576’da Göktürklere elçilik yolculuğunda İstanbul’dan Sinope ve Cherson yoluyla hızlı ticaret gemileriyle yol aldı.^[3]^[4] Kırım’dan sonra bataklıklar ve sazlıklar boyunca atla Türk Şad’ın, Menandros’un Turxanthos dediği kişinin savaş ordugâhına gitti.^[9] Elçiler Göktürklerin yanındayken, Bokhan komutasındaki bir Göktürk ordusu ve Anagay’nin Utigurları, Kırım’ın doğu ucundaki Bosporos’u aldı.^[10]^[11]

579’da bir Avar elçiliği Tiberius’tan, Avar ordusunu Tuna’nın karşı yakasına geçirecek gemiler istedi.^[12]^[13] Tiberius’un ayıracak askeri yoktu. Zamanın uygun olmadığını söyledi, çünkü “Türkler Cherson’da ordugâh kurmuştu ve Avarlar Tuna’yı geçerse bunu çabucak duyarlardı”.^[5] Avar elçisi imparatorun bu hikâyeyi bilerek kurduğunu anladı.^[14]

Menandros, Göktürklerin gerçekten Cherson’da olup olmadığını söylemez.^[15] İmparatorun sözleri, 579 ortasına gelindiğinde Göktürklerin Cherson’a ulaştığının ve bütün Kırım’ı istila ettiğinin kanıtı sayılır.^[16] Başka bir anlatım, onların Bosporos’un düşmesinden kısa süre sonra eski Yunan kale şehrini kuşattığını söyler. O hâlde Göktürk egemenlik alanı batı sınırına orada ulaştı.^[17] Bu anlatıya göre Kırım’ın kuşatılması ve işgali 598’e kadar sürdü.^[18] Aynı anlatı Cherson’a, Göktürk kağanlığının Kırım’daki en uzak noktası der.^[19]

Göktürklerden sonra

Theophanes, 710 ya da 711 yılı anlatısında, Toudounos dediği bir görevlinin kağanın temsilcisi olarak Cherson’u yönettiğini söyler.^[20] Toudounos bir ad değil, tudun unvanıdır.^[21]^[22] Kağan, Hazarların hükümdarıydı. Chersonlular Toudounos’u sonradan ona gönderdi.^[23]^[22]

Ad ve konum

ΧερσώνYunancaMenander Protector
ChersonaLatinceJordanes
Chersonesusİngilizce

Menandros’un Yunancası Χερσῶνος ve Χερσῶνα biçimlerini kullanır, bunlar Χερσών sözcüğünden gelir. Jordanes ise Chersona yazar.^[24]^[25] Menandros, Yunancası bozuk bir pasajda Cherson’u batı kıyısına koyar.^[9]^[1] Onun Cherson’u, yarımadanın güneybatı kıyısındaki Chersonesus kasabası sayılır.^[1] Jordanes’in Cherson’u belki Eupatoria’ya konur.^[26] Şehir, daha kuzeyde, Ukrayna’da yer alan bugünkü Herson değildir.^[19]

Notlar

^ a b c Blockley 1985, p. 275
^ Jordanes; Mierow 1915, § 32, p. 59
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1, pp. 171–173
^ a b Chavannes 1903, p. 240
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2, pp. 223–225
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 75
^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 37, p. 60
^ Marquart 1903, xxvi
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1, p. 173
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1–19.2, pp. 173, 179
^ Chavannes 1903, p. 241
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2, p. 223
^ Blockley 1985, p. 283
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2, p. 225
^ Menander Protector
^ Blockley 1985, p. 277–278
^ Yavuz 2025, p. 321
^ Yavuz 2025, p. 388
^ a b Yavuz 2025, p. 455
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 527
^ Scott 1997, p. 530
^ a b Chavannes 1903, p. 264
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 528
^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 85, 125
^ Jordanes; Mierow 1915, § 32, 37, pp. 59–60
^ Mierow 1915, p. 148

Kaynaklar

Menander Protector
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)
Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)