Hazar Kağanlığı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Yedinci yüzyılın ortasında Batı bozkırındaki Göktürk gücü dağılınca geriye iki devlet kaldı: Bulgar birliği ve Hazarlar. 670’lere gelindiğinde Hazarlar Bulgarları yenmiş ve Ponto-Kaspiyen bozkırının denetimini ele geçirmişti.^[1] Bu bozkırı üç yüz yıl denetlediler. Bu süre, iki Göktürk kağanlığının da Uygurların da ömründen uzundu. Göktürklerin tarihinin doğuda bitmemesinin nedeni onlardır. Onları yöneten hanedanın, aşağıda ortaya konan gerekçelerle, Aşina olduğu kabul edilir. Bu doğruysa 552’de Ötüken’i alan aile, Rus 965’te geldiğinde hâlâ İdil kıyısında hüküm sürüyordu.

Hazarlar, dört gerçek bozkır imparatorluğunun üçüncüsüdür: Rouranlardan ve Göktürklerden sonra, Moğollardan önce gelir.^[2]

Ad ve köken

*QazarEski Türkçe
XazarArapça
可薩Çince

İki sorunun da cevabı yoktur. Ad onlarca gelenekte geçer: Arapça ve Farsça xazar, İbranice, Süryanice Kazārāyē, Yunanca Χάζαροι, Slavca, Gürcüce, Ermenice, Latince, Macarca ve bir İranî aracı üzerinden gelen Çince biçimler. Hepsinin ardında, anlamı tartışılan bir Türkçe *Qazar durur.^[3] Bir türetme adı “gezinmek” anlamındaki qaz- fiilinden alır. Fiilin biçimi de belirsizdir. Louis Bazin adı, Uygur runik yazıtlarından bilinen Qasar adının bir Oğur çeşidi saydı. Hazarları da 555’ten önce batıya giden bir Uygur kolu yaptı. Toru Senga ise Qasar’ın bir halk adı olmadığını, Sïkari reislerinden birinin soyadı olduğunu söyledi. Ona göre Hazar kökenini Uygurlar arasında aramak akla yatkın değildir. András Róna-Tas adı Orta Farsça kēsar yoluyla Caesar’dan türetti. Dolayısıyla addan güvenilir ipucu çıkarmak pek mümkün değildir.^[4] Hazar önce siyasi bir addı, halkın adı ancak sonradan oldu. Göktürk döneminde, yaklaşık 650’ye kadar, kaynaklar Hazar ile Göktürk’ü öyle serbestçe birbirinin yerine kullanır ki ikisi arasında fark olmamış olabilir.^[5]

Halka dair hipotezler de aynı ölçüde çoktur. Birincisi Hazarları Akatzirler sayar. İkincisi onları, üzerlerinde Batı Göktürk egemen tabakası bulunan Oğur boyları ile Sabirlerden oluşan bir birlik olarak görür. Üçüncüsü onları Türkleşmiş Ugorlar, dördüncüsü Uygurlar sayar. Beşincisi onları, 500 dolaylarında Kafkasya’ya gelip orada Sabirlerle birleşen Eftalitler olarak görür. Modern anlatımlar bu beşin ilkini reddetmiştir. Hiçbir kusursuz kaynak, Göktürklerin gelişinden önce bölgeye Hazarları yerleştirmez ve Akatzirler onlarla özdeşleştirilemez.^[5] O yıllarda bir Hazar halkı varsa, Göktürklerin bir grubu ya da onlara yakından bağlı bir boy olmuştur. Aksi hâlde Avar ve Göktürk baskınlarının karışıklığında oluşmuş yeni bir birliktir, başlangıçlarını da hiçbir kaynak kaydetmez.^[5] Beş hipotezden ikincisi, yani Batı Göktürk egemen tabakası altındaki Oğur boyları ile Sabirlerden oluşan birlik, daha olasıdır. Göktürk fethiyle Sabir birliği yeniden örgütlendi ve Hazarlar onun başında ortaya çıktı. Mes’ûdî’nin Hazarların Türkçede Sabīr diye anıldığını söylemesi bunun bir ipucudur.^[6] Göktürkler Sabirleri ve çeşitli Oğur boylarını, Batı Göktürk reisleri altında tabi bir boy birliği olarak imparatorluklarına kattı. Bu birlik Hazar kağanlığına dönüştü.^[7] Bu, Hazarların bundan önce kim olduğunu ve nereden geldiğini açık bırakır.

Hazar diline dair kayıtlar azdır ve birbiriyle çelişir. Coğrafyacı İstahrî bir yerde onun Bulgar diline benzediğini söyler. Başka bir yerde hiçbir insan diline benzemediğini söyler.^[5] Ad, unvan ve yer adlarında günümüze ulaşan sözcükler yetersiz transkripsiyonla ve kâtip hatalarıyla gelir. Çoğunlukla Türkçe görünürler, Ortak Türkçe tipinde ya da en azından tarafsız bir tipte. Ancak Oğur ya da Ortak Türkçe konuşulduğuna dair kanıt elde edilemez.^[8]

Aşina soyu sorusu

Hazarları Göktürklere bağlayan soru budur. Neyin onu taşıdığını, neyin taşımadığını tam olarak ortaya koymaya değer.

602’den 628’e kadarki Bizans-Sasani savaşında Herakleios’un müttefiki olan hükümdar, kaynaklarda Yabgu Kağan olarak anılır: Pehlevice (Sin)jēpīk, Arapça Sinjibū, Ermenice Jebu Xakʿan, Gürcüce Jibgu, Yunanca Ziebēl. O adam Tong Yabgu’dur. O yılların Hazarları hâlâ Göktürk devletinin bir parçasıydı ve büyük olasılıkla Göktürkler onları varlığa getirmişti.^[6] Aynı olay öbür uçtan da okunabilir. Ermeni tarihçi Movses Kaghankatvatsi, sonraki Hazar devleti döneminde yazarken 627 Göktürklerine “Hazarlar” der. Bu bir anakronizmdir, ama gerçek bir çekirdeği vardır. Hazar imparatorluğunun üzerine kurulduğu zemini, Tong Yabgu ve Börü Şad’ın Derbent ve Tiflis üzerinden yaptığı sefer hazırladı.

Hanedanın kendisi için üç gerekçe ve üç itiraz vardır. Mikhail Artamonov, Nuşibi’nin yenilmiş kağanı Irbis Şegui’nin 651 dolaylarında Hazar topraklarına gidip orada hükümdar hanedanını kurduğunu öne sürdü.^[9] Bu bir hipotez olarak kalır ve çok sorunu vardır.^[9] Hudûd el-Âlem, Hazar kralının “Ansā’nın soyundan biri” olduğunu söyler. Artamonov bunu A-shih-na’nın, yani Aşina’nın bozulmuş biçimi olarak okudu. Hudûd’un çevirmeni Minorsky bu okumadan rahatsızdı. ʾnsā’yı, išād unvanını veren ʾysā’nın bozulmuş biçimi saymayı tercih etti. Bu ancak oradaki “kral”ın kağanı değil, alt hükümdarı kastetmesi hâlinde uyardı. Çince A-shih-na yazımı da belirsiz bir okunuşa sahiptir ve *Āršila’yı gösteriyor olabilir.^[9]

Buna rağmen sonuç olumludur. Bu sonuç tek bir metinden çok, bozkırın nasıl işlediğine dayanır.^[9] Kağanlık makamının kendisi ve Hazarların Göktürk döneminde bu unvanı taşıyan bir hükümdarla yakın bağı, hükümdar hanedanının Göktürk kraliyet kökenli olduğunu kuvvetle düşündürür. Bunun nedeni, bozkırın tek meşruiyet kaynağının bu olmasıdır.^[9] Hazar kağanının tahta çıkışı da aynı yönü gösterir. Tören, ritüel boğmayı ve Çin kaynaklarının Aşinalar için anlattığı törenleri içeriyordu. Bu, İç Asya Göktürkleriyle bir bağdır.^[9] Türk Atlası aynı töreni Göktürk kağanları için Unvan başlığı altında ortaya koyar. Hazar kağanının neyi taşıdığına inanıldığını ise Türk Atlası Kut başlığı altında ortaya koyar.

Çifte krallık

Hazarya’da yürütme gücü çifte bir kağanlıktaydı. Bu, bir bozkır kağanlığının neye dönüşebildiğinin günümüze ulaşan en keskin resmidir.

Arap kaynaklarının “yüce kral”ı olan kağan, bir kraliyet boyundan seçilen kutsal bir hükümdardı. Hükmeder, ama yönetmezdi. Varlığı devlet için göğün talihi olan Kut’u sağlayan yaşayan bir tılsımdı. Şahsı kutsaldı, huzurunda kan dökülemezdi ve hizmetkârlarından herhangi birinin ölümünü emredebilirdi. Yetkisini yitirmiş görünürse öldürülebilirdi. Bu, Kut doktrininin sonuna kadar götürülmüş hâlidir. Dışarıdakiler bunu Hazarlar için, Göktürklerin kendileri hakkında söylediğinden daha açık biçimde ifade etmiştir.

Fiilen yöneten adam qagan-beg idi. Ona beg, şad ya da yilig de denirdi. İbn Fadlân’a göre onun altında bir kündü qagan ve bir jāwshïghïr dururdu.^[10] Müslüman yazarlar günlük hükümdarın unvanını Ishad, Qagan-Beg ya da yalnızca Beg diye verir. Macarca kende, kündü’nün karşılığıdır.^[11] Kabile birliklerinin yanında, Müslüman Harezmlilerden, Orslardan oluşan ücretli bir muhafız birliği vardı. Ordunun maliyetini zenginler karşılardı. Devlet tebaasından vergi alır ve toprağından geçen her şeyin onda birini tahsil ederdi. Bir muhafız birliğini ödeyebilmesinin nedeni budur. İbn Fadlân yirmi beş tabi halk sayar. Bunların her biri Hazar hükümdarına bir gelin gönderirdi. Aralarında İdil ve Pontus Bulgarları, kuzey Kafkasya Hunları, İranlı Alan-Aslar, Macarlar, Burtaslar ve başkaları vardı. Devlet orta İdil’den ve Kiev’den Kırım’a, Kafkasya’daki Bab el-Ebvab’a ve Harezm bozkırına uzanıyordu. Çekirdek bölge İdil deltası ile kuzey Kafkasya bozkırıydı. Doğu sınırı hiçbir zaman açıkça çizilmedi ve Hazar gücünün Ural Irmağı’na kadar sık sık etkili olduğu şüphelidir. Batıda Don-Donets bölgesi sağlam biçimde Hazardı. En geç dokuzuncu yüzyılın ortasından, belki daha önce, Kiev dahil Doğu Slav toprakları devletin içindeydi.^[8] Göktürklerin tabi halkların krallarına verdiği unvan olan elteber kurumla birlikte gitti. Hazarlar onu devraldı.

Başkent ve ticaret

Bazı kaynaklarda Atil ya da İtil, bazılarında Sarığşin diye anılan Hazar başkenti çifte bir şehirdi. Hükümdar, hükûmet ve muhafız bir yanda, tüccarlar öbür yanda yer alırdı.^[11] Konutların çoğu keçe çadırdı, birkaçı kerpiçtendi. Kralın şatosu tuğladan tek yapıydı. Kapıları bozkıra ve ırmağa açılan bir sur hepsini çevreliyordu.^[11] Hükümdar ve halk kışı şehirlerde geçirir, baharda yeniden bozkıra çıkardı.^[11] Gelir, şehirden geçen ticaretten alınan onda bir vergiden ve başka vergilerden geliyordu. Bu gelir daimî bir ordu olan Orsları ödüyordu.^[11] Hazarların kendi paralarını basıp basmadığı hâlâ tartışılır.^[11] Sofranın temeli balık ve pirinçti. Hazarların kendilerinin ürettiği tek ihraç malı balık tutkalıydı.^[11] Hazar topraklarından geçen geri kalan her şey başkalarının malıydı ve İslam dünyasına giden yollardan geçiyordu. Arap ve Fars coğrafyacıların Hazarları bu kadar ayrıntıyla anlatmasının nedeni budur.^[11]

Araplarla savaşlar ve Bizans evliliği

İlk düşman, Kuban ile Azak Denizi arasındaki Bulgar devletiydi. Hazarlar onunla yaklaşık 630’dan, 670’lerde dağılana kadar savaştı. Her iki taraftaki egemen tabakalar Batı Göktürklerinden geldiği için bu savaşlar Duolu ile Nuşibi arasındaki daha büyük mücadelenin yansıması olabilir.^[12]

Bir asır boyunca kuzey Kafkasya bir savaş bölgesiydi. 642 ile 737 arasında Arap ve Hazar orduları orada neredeyse ara vermeden savaştı ve iki taraf için de hedef geçitlerdi. İki taraf da yalnızca saldırgan değildi. Hazarlar akın yapardı, ama Emeviler de aynı sırada Kuzey Afrika’yı ve İspanya’yı alıyor, Orta Asya’ya sarkıyor, her yıl Anadolu’ya akın yapıyordu ve en az Hazarlar kadar açgözlüydü.^[13] Baskı etkili oldu. Mes’ûdî, Hazarların başkentlerini bu baskı yüzünden Samandar’dan aşağı İdil’deki Atil’e taşıdığını söyler.

Savaş 737’de Emevi generali Mervan’ın kağan üzerindeki zaferiyle bitti. Kağan İslam’a geçmeye zorlandı. Bu geçiş, Arap askerlerinin Hazar topraklarında kaldığı süre kadar sürdü. Araplar Transkafkasya’yı denetledi, ama Bab el-Ebvab’ı hiçbir zaman geçemedi. Aynı yıl Orta Asya’da Harîstan’da Türgişler’i bozguna uğrattılar. Mervan kaçan kağanı İdil’deki Burtasların ülkesine kadar kovalamıştı. Kağan, Arap ordusu gider gitmez İslam’dan ve halifenin üstünlüğünden vazgeçti.^[14] Sekizinci yüzyıl boyunca çarpışmalar daha küçük ölçekte sürdü. İki taraf da ötekini yenmeyi başaramadı.^[14]

Bizans’la ilişki daha eskiydi ve daha kolaydı. Göktürk döneminden devralınmıştı ve ortak bir düşmanla bir arada tutuluyordu. 732’de III. Leon’un oğlu ve veliahtı Konstantinos, Hazar kağanının kızı Çiçek’le evlendi. Çiçek, “çiçek” anlamına gelen Türkçe bir addır. Bizanslılar dışarıdakilere böyle evlilikleri çok nadir tanırdı. Onların oğlu, o da imparator olan Leon, “Hazar” diye anıldı.^[14] 786’da Hazarlar, bir Hazar kağanının torunu olan Abhazya’lı II. Leon’un ülkesi üzerindeki Bizans üstünlüğünü sona erdirmesine yardım etti.^[14] 838’de Bizanslılar, Hazarların Don üzerinde Sarkel kalesini inşa etmesine yardım etti. Kale, Pontus bozkırına yürüyen Macarları ve arkalarındaki Peçenekler’i gözetlemek içindi. Konstantinopolis işi denetlemek için Petronas Kamateros’u gönderdi. Bizanslı yazarlar kaleye Peçeneklere karşı bir siper der. Kale, Tsimlyansk yakınında Don’un sol kıyısında, derin bir hendeğin ardında duruyordu.^[15]

Yahudiliğe geçiş

Hazar hükümdarlık merkezi Yahudiliği benimsedi. Hazarlar, bunun doğru olduğu tek bozkır gücüdür. Seçim bir bilmeceler sınıfına değil, bağlamına aittir.^[16] Kağanın 737’de zorla İslam’a geçirilmesinden sonra seçkinler arasında din sorusu açık kalmıştı.^[16] Yahudilik, İslam ya da Hıristiyanlığın aksine, halifeye ya da imparatora tabi olmak anlamı taşımıyordu.^[16] Bunu açıklamanın tamamı yapmaktan ve bütün halkın uyduğunu varsaymaktan da sakınılması gerektiği belirtilir. Müslüman tüccarlar ve Ors muhafızı kayda değerdi. Kırım’ın Yahudi cemaatleri etkiliydi. Bunun ötesinde, diye devam eder, kanıt yetmez.^[16] Söylenebilecek olan şudur: İbrani alfabesi Hazarya’da Türk runik yazısının bir çeşidinin yanında kullanılıyordu. Mahkemeler de bu karışımı yansıtıyordu: yedi yargıç vardı, Yahudiler, Müslümanlar ve Hıristiyanlar için ikişer, putperestler için bir.

Mes’ûdî kağanın geçişini Hârûn el-Reşîd’in hükümdarlığına (786 ile 809) yerleştirir, yani sekizinci yüzyılın son on yıllarına ya da dokuzuncunun ilk yıllarına. Onu uzun uzun anlattığı eser kayıptır.^[17] Hiçbir şey Yahudiliğin devlet dini olduğunu göstermez ve bir devlet dini diye bir şey olmamış gibidir. Buna rağmen İspanya’daki ve Mısır’daki Yahudiler gibi dışarıdakiler Hazarya’yı Yahudilikle özdeşleştirdi. Hıristiyanlık, İslam ve putperest kültler de onun yanında duruyordu.^[17] Geçişten sonra, görünüşe göre, yalnızca Yahudiliği benimsemiş kraliyet boyu üyeleri kağan olabiliyordu. Vezirin karşılığı olan makam ise Müslüman Orslara düşüyordu.^[17] Yahudiler Bizans’tan ve İslam ülkelerinden Hazarya’ya geldi. Kırım’daki Yahudi koloniler geçişten eskiydi. Kaç kişi geldiği ve Yahudileşmiş Hazarlarla ne kadar karıştıkları bilinmez.^[17] Hazar Yahudiliği Karay tipinde değildi. Doğu Avrupa Karaylarının Hazarlardan geldiği gösterilemez.^[18] Üç tek tanrılı dinin yayılması, Hazar birliğinin bir kısmının yerleşiyor olduğunun işareti olarak okunabilir.^[17]

Uygurlar da Hazarlardan bir yüzyıl içinde bir dünya dinini benimsedi. Onlar için ise seçim siyasiydi. Tang 732’de Maniheizmi mahkûm etmişti. Bögü Maniheizmi kısmen, Tang’dan bağımsız durduğunu göstermek için benimsedi.^[19]

Gerileme ve çöküş

Devlet ticaretle yaşıyordu. Hudûd, Hazar kralının servetinin çoğunlukla deniz gümrüklerinden geldiğini açıkça söyler. Gümrükler azalınca devlet açıkta kaldı. İşaretler dokuzuncu ve onuncu yüzyıllar boyunca birikir: Kabarların isyanı, İdil Bulgarlarının İslam’a geçmesi, Peçenekler’le yıllık savaş, Hazarların görünüşe göre göz yumduğu Rus’un İdil boyunca akınları. Kabarlar dokuzuncu yüzyılın başında ayrıldı ve Macar birliğiyle Pannonia’ya gitti. İsyanın nedeninin ne olduğu bilinmez. Bunu Yahudileşmiş Hazarlara karşı duyguya bağlamak, Hazar-İbrani karşılığının zorlama bir kullanımına dayanır.^[20]

Rus, sahneye daha önce girer. 830’larda Rus’un bir bölümü Hazar yörüngesinin içinde durmuş görünüyor. Bunlar, ticaret ve yağma için örgütlenmiş İskandinav, Slav ve Fin karışımı bir halktı. Hazar kraliyet hanedanıyla soy bağları olmuş olabilir. “Rus kağanı” anısı Doğu Slavlar arasında yüzyıllarca yaşadı.^[21] 861 ilkbaharının başında, sonradan Kyrillos denen Konstantinos’un başkanlığındaki bir Bizans heyeti, görünüşte kağanın hükümdarlık merkezinde bir din tartışması için aşağı İdil’deki Hazar başkentine geldi.^[15] Haziran 860’ta Rus’un Konstantinopolis’e saldırısı muhtemelen görüşmelerin bir başka konusuydu.^[15] 885’e gelindiğinde Rus Doğu Slav boylarını birleştirmişti. Yayılması onları Hazarlarla çatışmaya soktu.^[20] Rus’un Hazar Denizi’ne doğru İdil boyunca akınları Taberistan emiri Hasan b. Zeyd’in (864 ile 884) hükümdarlığında başladı ve 910’da ve izleyen yıllarda sürdü. Kağan ganimetin yarısını aldı. 922’de öfkeli Hazarya Müslümanları, bir akından dönen Rus’u öldürdü.^[20] Kağanın kendi ticaretine zarar veren akınlara neden izin verdiği belli değildir. Bab el-Ebvab hükümdarıyla 901’den beri süren bir Hazar savaşı rol oynamış olabilir.^[20] Bizans bozkırda ortak değiştirdi: Hazarya’dan Peçeneklere. 960 dolaylarında Hazar hükümdarı Yosef, İspanya Emevilerinin bir Yahudi saray mensubuna sürekli Rus’la savaşta olduğunu yazdı. 965’te Rus, Oğuzlarla müttefik olarak Atil’i ve muhtemelen Sarkel’i bastı. Rus kronikleri yalnızca bu seferi, Kiev’li Sviatoslav’ınkini anar. Kroniklere göre Sviatoslav “şehirlerini ve Biela Vezha’yı”, yani Sarkel’i aldı. İbn Miskeveyh ile İbn el-Esîr Oğuzlara bir pay verir.^[22] Bir tür kağanlık birkaç yıl daha yaşadı. Sonu genellikle 969 olarak gösterilir. Hazarlar yok olmadı. Çok küçülmüş bir hâlde Harezm’in tâbi bir devleti olarak kaldılar. Öbür Hazar toprakları çevrelerindeki Müslüman hükümdarların eline geçti. Halkın büyük bölümü çevredeki, çoğunlukla Türk halklarla karıştı ve göçebeler başka boylar içinde eridi.^[22] Çöküşün üç nedeni sayılır: Kabar iç savaşı, kaynakların kaydetmediği iç sıkıntılar ve aşağı İdil’deki kağanların giderek daha az püskürtebildiği bozkır halklarının baskısı.^[22]

Kaynaklar

Hazarlar İbn Fadlân, Mes’ûdî, İbn Rusta, İstahrî, Hudûd el-Âlem, Theophanes, Konstantinos Porfirogennetos ve Hazar İbranice belgeleriyle bilinir.^[23]

Eski Hazar topraklarında yedinci ile dokuzuncu yüzyıl arasına ait runik yazıtlar bulunmuştur: Novoçerkassk’tan iki mataranın üzerinde, Mayatskoye Gorodişçe’deki bir duvarda ve Elista yakınındaki bir boğa kafatasında. Bunlar çözülmemiştir. Yazıları yaklaşık on üç işaretiyle Göktürk harflerini izler ve arkasındaki dil büyük olasılıkla Türk dillerinden biridir.^[24] Onuncu yüzyıldan Kiev mektubu İbranicedir.^[25] Bu mektupta bir zamanlar okunan runik sözcük artık sonradan eklenmiş bir İbranice not sayılır ve mektuptaki yer adı Kiev olarak değil, Nil deltasındaki Kanobos olarak okunmuştur.^[26] El-Nedîm’in Fihrist’i Hazarların İbranice yazdığını söyler.^[25]

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

Emevi Halifeliği661 – 737
- Savaş661 – 737Arap-Hazar Savaşları (642–737)
- Savaş730Erdebil Muharebesi (730)
- Savaş737Mervan'ın Seferi (737)

Notlar

^ Ögel 1984, p. 229, 234, 239–240
^ Golden 1992; Yavuz 2025
^ Golden 1992, p. 233–234
^ Golden 1992, p. 234
^ a b c d Sinor 1990, p. 263
^ a b Golden 1992, p. 236
^ Sinor 1990, p. 260
^ a b Sinor 1990, p. 264
^ a b c d e f Golden 1992, p. 237
^ Golden 1992, p. 240
^ a b c d e f g h Sinor 1990, p. 270
^ Sinor 1990, p. 264–265
^ Golden 1992, p. 238
^ a b c d Sinor 1990, p. 265
^ a b c Sinor 1990, p. 267
^ a b c d Golden 1992, p. 242
^ a b c d e f Sinor 1990, p. 266
^ Sinor 1990, p. 266–267
^ Sinor 1990, p. 330–331
^ a b c d Sinor 1990, p. 268
^ Sinor 1990, p. 267–268
^ a b c Sinor 1990, p. 269
^ Golden 1992
^ Vásáry 1993, p. 57–58
^ a b Vásáry 1993, p. 57
^ Zieme 2000, p. 377

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)