Tamatarkha

Tamatarkha, Taman yarımadasında, Kerç Boğazı kıyısında bir kasabaydı. Bizans kilise listeleri onu bir piskoposluk olarak bilir.^[1] Rus vakayinamesi de kasabayı bilir. Burası Mstislav’ın 988’de yerleştirildiği ve Oleg’in 1078’de bulunduğu yerdir.^[2]

Bir piskoposluk

Bir Bizans piskoposluk listesi sekizinci yüzyılın ortasına aittir, ama daha eski bir döneme bakar. Listede, Kırım’daki Gothia eparkhiası için metropol olan Doros’un yanında Onogurların bir piskoposluğu geçer. Tamatarcha aynı listede yer alır.^[1]

Fanagoria ve II. Justinianos

Antik Phanagoreia olan Fanagoria da Taman yarımadasındaydı.^[3] Theophanes, sürgündeki imparator II. Justinianos’un Kherson’dan Hazar kağanının yanına kaçışını anlatır. Kağan ona kız kardeşi Teodora’yı eş olarak verdi. Kısa süre sonra Justinianos Phanagouria’ya inmek için izin aldı ve orada Teodora ile yaşadı.^[4] Kağanın o yörede Papatzys adında bir temsilcisi ve Bosporos komutanı Balgitzis adında bir adamı vardı. Tahtı gasp eden Apsimaros Justinianos’un başı için armağanlar önerince, kağan ikisine Justinianos’u öldürmelerini emretti. Kağanın bir hizmetkârı Teodora’ya haber verdi ve böylece Justinianos emri öğrendi. İki adamı da boğdurdu ve bir tekneyle kaçtı.^[4]

Çevirmenler komutanın bölgesini Kimmer Bosporos’una koyar. Justinianos’un tekneye bindiği Tomis denen yerin Taman, Tomi Tarcha’nın da Rusların Tmutarakan’ı olduğu görüşünü aktarırlar.^[3]

Schechter Mektubu

Schechter Mektubu, onuncu yüzyıldan kalma İbranice bir belgedir. Bizans imparatoru Romanos’un Rusya kralı Helgu’ya büyük armağanlar gönderip onu kötülüğe kışkırttığını anlatır. Helgu geceleyin bir eyalete saldırdı ve komutan orada olmadığı için orayı hileyle aldı.^[5] Schechter’in çevirisi eyaleti Severyanlar’ın eyaleti diye okur. Başkaları İbranice metnin Tamatarkha halkını andığını savunur.^[6] Türk Atlası mektubu bu yüzden Tamatarkha anlatımına alır. Komutan Bulshazi, yani Pesah, bunu duyunca Romanos’un şehirlerine yürüdü, üç şehir aldı ve Shorshu’ya karşı ilerledi.^[7] Shorshu, Kherson ile özdeşleştirilir.^[8] Helgu aylarca Pesah’a karşı savaştı ve yenildi. Romanos’un kendisini aldattığını söyledi ve Pesah ona Romanos’a karşı yürümesini söyledi. Helgu dört ay boyunca denizde Konstantinopolis’e karşı savaştı, orada ateşle yenildi, denizden İran’a kaçtı ve bütün ordugâhıyla orada düştü.^[9] Belgenin güvenilirliği tartışmalıdır. Dokuzuncu ve onuncu yüzyıllardaki Hazar savaşlarına dair anlatısı, ki bu konuda hemen hemen tek tanıktır, ihtiyat gerektirir ve belgenin gerçek bir mektup değil, bir derleme olduğu savunulmuştur.^[10]

Tmutarakan

On birinci ve on ikinci yüzyıl kayıtları, kağanlığın çöküşünden çok sonra da Taman yöresinde Hazarlardan söz eder. On birinci yüzyılın iyi bir Bizans kaynağı olan Kedrenos, 1016’da bir Rum kuvvetinin Rusların yanında Hazarya’yı çabucak boyun eğdirdiğini ve hükümdarı Georgios Tzoulos’u ilk çarpışmada yendiğini söyler. Yer belirsizdir: Kırım’da, Kafkasya’da ya da Azak Denizi kıyısında olabilir.^[11] Rus vakayinamesi, Jaroslav’ın torunu Oleg’i 1078’de Tamatarkha’da gösterir. Ertesi yıl onun Hazarlar tarafından tutsak alınıp deniz yoluyla Konstantinopolis’e götürüldüğü söylenir. 1106’da Hazar İvan adlı bir adam Rus önderlerle birlikte Polovtsilara karşı savaştı.^[12] Bu kayıtlarda Hazar sözcüğünün ne anlama geldiği kesinleşmemiştir.

Kayıt

Tamatarkha kayda bir Bizans piskoposluğu olarak, sonra bir Rus kasabası olarak girer. Kaynaklar onu bir Hazar başkenti ya da kalesi olarak anlatmaz.

Notlar

^ a b Golden 1992, p. 102
^ Dunlop 1954, p. 252–253
^ a b Scott 1997, p. 521
^ a b Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 520–521
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 217
^ Schechter 1912, p. 217, 166; Dunlop 1954, p. 217, 166
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 217–218
^ Dunlop 1954, p. 166
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 218–219
^ Dunlop 1954, p. 161–162
^ Dunlop 1954, p. 251–252
^ Dunlop 1954, p. 253

Kaynaklar

Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)
The Schechter letter

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Solomon Schechter, An Unknown Khazar Document (1912)