Yevroosiyo koʻchmanchilari Vengriya tekisligidan Manchjuriyagacha choʻzilgan dasht kamarining chorvador xalqlari edi.[1] Ular qoʻy, ot va boshqa hayvonlar podalaridan kun koʻrar, podalarni yil davomida qatʼiy yaylovlar oʻrtasida koʻchirib yurardi.[2] Bu hayot tarzi miloddan avvalgi II va I ming yilliklar chegarasida shakllandi.[3] Koʻchmanchilar oʻzlariga kerak narsaning hammasini ishlab chiqara olmasdi, oʻtroq davlatlar esa ularning otlarini istardi.[4] Ikkalasi oʻrtasidagi savdo, xiroj va bosqinlar dasht imperiyalari tarixini shakllantirdi.[5]

Nomi va qamrovi

Koʻchmanchi soʻzi keng va tor maʼnoga ega. Keng maʼnosi koʻchib yuradigan har bir xalqni, ovchi va termachilarni ham oʻz ichiga oladi. Tor maʼnosi faqat koʻchma chorvadorlarni oʻz ichiga oladi va Turkic Atlas shu maʼnoda qoʻllaydi.[6] Koʻchmanchi yil boʻyi ochiq joyda chorva boqadi, belgilangan yaylov hududlari ichida muntazam vaqtlarda koʻchadi, jamoaning koʻp qismini oʻzi bilan olib yuradi va asosan oʻz ehtiyoji uchun ishlab chiqaradi.[7] Yarim koʻchmanchilar chorva boqadi va dehqonchilik ham qiladi, ammo dehqonchilik ikkinchi darajali. Skiflar, xunnlar (Xiongnu) va xazarlar orasida shunday guruhlar bor edi.[8]

Koʻchmanchilik hayot tarzidir, til oilasi emas. Skiflar va sarmatlar eron tilida gapirgan.[9] Xianbei tilidan saqlanib qolgan oz narsa eng yaxshi tarzda moʻgʻul tili sifatida izohlanadi.[10] Xunnlar koʻpincha turkiy tilda soʻzlashgan xalq va koʻk turklarning salafi deb hisoblanadi.[11] Boshqa oʻqishlar ularning tilini enisey yoki moʻgʻul tillari orasiga qoʻyadi va til haqidagi munozara pozitsiyalarni bayon qiladi.[11] Turkiy xalqlar dasht imperiyalari ichida shakllandi, Koʻk turk imperiyasi ham ular orasida.[12]

Geografiya

Shimoliy oʻrmondan janubda dasht Manchjuriyadan Vengriya havzasigacha choʻzilgan.[1] Gʻarbiy dasht Ukraina, Shimoliy Kavkaz, Janubiy Ural va Qozogʻiston dashtini oʻz ichiga oladi.[13] Sharqiy dasht Moʻgʻuliston va Manchjuriya oʻtloqlarini oʻz ichiga oladi.[13] Tabiiy zonalar shimoldan janubga qarab yoʻlaklar tarzida joylashgan: tundra, tayga, oʻrmonli dasht, dasht, choʻl dashti va choʻl.[14]

Faqat dasht qudratli davlatni qoʻllab-quvvatlay olardi. Tundra, oʻrmon va choʻl katta kuch yigʻish uchun yetarli odamni boqa olmaydi.[15] Oʻt-oʻlan boy, yerda harakatga tabiiy toʻsiqlar kam.[16] Yogʻingarchilik kam, yiliga 10 dan 20 dyuymgacha yoki taxminan 250 dan 500 millimetrgacha.[17] Dehqonchilik suv va qisqa oʻsish mavsumlari bilan cheklangan va asosan vohalar hamda dashtning namroq chekkalarida joylashgan.[18] Eski nazariyalar tarixiy oʻzgarishni iqlimning uzoq muddatli siljishlari bilan izohlagan. Ularning asosi yoʻq va namlikdagi haqiqiy oʻzgarishlar qisqa muddatli edi.[14] Yangi oʻlchovlar Iqlim va dasht imperiyalari maqolasida bayon qilingan.

Ilk tarix

Otlar miloddan avvalgi IV ming yillikdan kechikmay Janubiy Rossiya dashtida qoʻlga oʻrgatilgan.[19] Podalar ortidan yuzlab kilometr yurgan chavandozlar miloddan avvalgi II ming yillik oʻrtalarida paydo boʻladi.[20] Bronza davri dasht madaniyatlari chorvachilik bilan dehqonchilikni birlashtirgan va koʻchmanchi boʻlmagan.[20] Janubiy Sibirda Andronovo va Karasuk madaniyatlari podalar boqqan va doimiy aholi punktlarida yashagan.[21]

Ochiq dashtda tik toshlar bilan belgilangan qabr va ikkita tuya
Moʻgʻulistondagi Schargaldschut bilan Biir koʻli oʻrtasidagi dashtda tik toshlar bilan belgilangan qabr va ikkita tuya, 1909-yilda suratga olingan. Toʻplam qabrning oʻziga sana bermaydi. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:146. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Toʻliq koʻchmanchilik miloddan avvalgi II va I ming yilliklar chegarasida, iqlim eng quruq paytida paydo boʻladi.[3] Oʻsha paytda Qora dengizning shimolida va Oʻrta Osiyoda oʻtroq davlatlar paydo boʻldi va ular koʻchmanchilarga iqtisodiy imkoniyatlar taklif qildi.[3] Koʻchmanchilik qanday boshlangani munozarali. Bir bayonda podalar chorvadorlar ular bilan birga koʻchishga majbur boʻlgunicha oʻsadi. Ikkinchisida kuchliroq qoʻshnilar chorvadorlarni dashtga suradi. Uchinchisi ikkalasini ham yetarli deb topmaydi va bir necha sababni birga sanaydi.[22]

Gʻarbda koʻchmanchi otliq xalq boʻlgan kimmeriylar skiflar kelishidan oldin, miloddan avvalgi taxminan 1000 dan 800 gacha dashtni tutib turdi.[23] Skiflar Shimoliy Qora dengiz boʻyi dashtini miloddan avvalgi VII asr oxiridan III asrgacha tutib turdi.[24] Forslar bu eron koʻchmanchilarining sharqiy tarmogʻini saklar deb atagan.[23] Batafsil bayon Xunnlardan oldingi dasht maqolasida.

Iqtisodiyot

Yevroosiyo dashtining podalarida qoʻy va ot yetakchi, qoramol, echki va tuya kamroq sonda.[25] Ot transport, goʻsht va sut beradi va oʻtga yetish uchun qorni kovlaydi.[26] Koʻchmanchilar yillik aylanishda, asosan shimoldan janubga qarab koʻchgan. Yozda yangi oʻtlar uchun shimolga, qishda qor kam boʻlgan janubga borgan.[27] Xitoy manbalari buni oʻt va suv ortidan sarson yurish deb tasvirlaydi, ammo yoʻllar qatʼiy va koʻchishlar rejalashtirilgan edi.[2] Ovqat goʻsht va sutga tayanadi, oʻsimlik ozigʻi qoʻshimcha. Ot goʻshti Yevroosiyo koʻchmanchilarini boshqa koʻchmanchilardan ajratib turadi.[28] Qarang: Dasht ovqati.

Dasht boʻylab koʻchib ketayotgan oila, mol-mulki yaklarga ortilgan
1909-yilda dasht boʻylab koʻchib ketayotgan moʻgʻul oilasi, mol-mulki yaklarda tashilmoqda. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:38. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Faqat chorvachilik hamma narsani taʼminlamaydi. Chorvador iqtisodiyot dehqonchilik beradigan oziq-ovqat xilma-xilligi va miqdoriga teng kela olmaydi va shuncha koʻp aholini boqa olmaydi.[29] Koʻchmanchilar oʻz jamiyatlarida hunarmandchilik ishlab chiqarishini ham yarata olmadi.[30] Ular matolar, choy va don istardi, podalarga ofat tushganda esa don juda zarur edi.[31] Bir xitoy hisoboti miloddan avvalgi 72-yilda qalin qor va dushman bosqinlaridan keyin xunnlarning yoʻqotishlarini har oʻn kishidan uchtasi va har oʻn hayvondan beshtasi deb koʻrsatadi.[32] Bir xonadonga kamida taxminan 60 dan 100 boshgacha chorva kerak edi.[5] Undan pastga tushganlar qarindoshlariga chorvador boʻlib yollandi, oʻtroq boʻldi yoki bosqinga yuz tutdi.[5]

Dasht yetishmagan narsasini olishning uch yoʻli bor edi. Birinchisi savdo edi va ot dasht sotadigan asosiy mahsulot edi. Xianbei milodiy 222-yilda Wey qirolligiga 70 000 ot sotdi.[33] Ikkinchisi oʻtroq davlatning xirojidir. Xitoy uni xunnlarga toʻlagan.[34] Uchinchisi bosqin edi.[35] Kuchli dasht qudrati chegara bozorlarini ochishga majbur qila olardi, xunnlar Han Xitoyi bilan shartnomalarida shunday qilgan.[36] Xitoy oʻz navbatida savdodan nazorat vositasi sifatida foydalangan va boʻysunishdan bosh tortgan koʻchmanchilarga bozorlarni yopgan.[36] Qarang: heqin va Chegara bozorlari.

Jamiyat va hokimiyat

Qarindoshlik koʻchmanchi hayotni tartibga solardi. Oila ikki avlod kattalar va bolalardan iborat edi. Katta oʻgʻillar ulushini olib ketardi, kenja oʻgʻil esa otasining uyini meros qilib olardi.[37] Qarindosh oilalar taxminan sakkiz-oʻn ikki xonadondan iborat qarorgohda birga yaylovda boʻlardi.[2] Urugʻlar qabilalarni, qabilalar ittifoqlarni tashkil qilardi. Bir qabiladagi urugʻlar bahslashishi mumkin edi, ammo ular begonalarga birgalikda qarshi turardi.[37]

Qarindoshlik siyosiy tanlov ham edi. Qabila boshliq atrofiga yigʻa oladigan izdoshlar edi va norozi oilalar ketib, boshqa boshliqqa qoʻshila olardi. Nasabnomalar kunning siyosatiga moslab qayta yozilardi.[38] Koʻp guruhlarda rasmiy boshqaruv kam yoki umuman yoʻq edi va davlat koʻchmanchi hayot uchun zaruriy shart emas edi.[39]

Dasht imperiyalari bir necha siyosiy birlik, odatda kuch bilan, birlashtirilganda paydo boʻldi.[40] Qoʻzgʻatuvchi haqida oʻqishlar farq qiladi. Biri har bir imperiyani koʻchmanchilar boyligini olishi mumkin boʻlgan kuchli, birlashgan Xitoyga bogʻlaydi.[41] Ikkinchisi yetakchilikni uzoq masofali savdoga va karvonlar xavfsizligiga kafolat bergan hukmdorlarga beradi.[42] Xunnlar holati Xiongnu: Birinchi dasht imperiyasini yaratish maqolasida muhokama qilinadi. Bir tipologiyaga koʻra, koʻpchilik dasht imperiyalari xiroj olgan va oʻtroq yerlarni avvalgidek qoldirgan. Koʻk turklar shu turga mansub.[43] Imperiya xiroj va oljadan kun koʻrgani uchun bu daromadning uzilishi uni tugatishi mumkin edi. Tashqaridan tushadigan daromad qurigach, Ilig xon oʻz qabilalaridan ogʻir soliq oldi va ular unga qarshi qoʻzgʻoldi.[44]

Imperiya hukmron urugʻning umumiy mulki edi va har bir aʼzo taxtga yoki ulushga daʼvo qila olardi. Shuning uchun vorislik jang bilan hal qilinardi.[45] Hukmron urugʻ alohida tabaqaga aylanishi mumkin edi. Koʻk turklarning Ashinasi bunga misol.[46] Xon osmon farmoni bilan hukmronlik qiladi va Kut deb ataluvchi baxtga ega, deyilardi.[45]

Madaniyat

Uy podaga ergashib koʻchardi. Dasht xalqlari koʻchma kigiz chodirlarda yashar va mol-mulkini yopiq aravalarda tashirdi.[47] Ot dasht iqtisodiyotining tayanchi edi.[33] Qoʻshinlar almashinuvchi otli yengil otliqlarga tayanardi va manbalar har bir jangchi uchun uch dan oʻn sakkizgacha ot koʻrsatadi.[48] Xunnlar murakkab kamon bilan jang qilgan, bu ularga boshqa koʻchmanchilar ustidan ustunlik bergan.[49] Qarang: kigiz, murakkab kamon va otliq kamonchilik.

Sotuvga qoʻyilgan kigiz chodirlar, ulardan birining panjarali karkasi hali yopilmagan
1909-yilda Urgada, hozirgi Ulan-Batorda, sotuvga qoʻyilgan kigiz chodirlar. Oʻng tomonda bir chodirning panjarali karkasi va tomining halqasi hali yopilmagan. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:89. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Skif boshliqlari qoʻriqchi otliqlari bilan birga kurgan deb ataluvchi tepaliklar ostiga koʻmilgan.[50] Aristokratiya qabrlarida oltin va kumush, oddiy odamlar qabrlarida esa oz narsa boʻlgan.[51] Kurgan soʻzi turkiy va arxeologik adabiyotga rus tili orqali kirgan.[52] Qurol, ot anjomlari va hayvon uslubidagi sanʼat butun dasht boʻylab tarqalgan, har bir hududning oʻz varianti bilan.[53] Qarang: kurgan.

Shoxlari ochiq halqalarga choʻzilgan bugʻu shaklidagi oltin plakat
Shoxlari ochiq halqalarga choʻzilgan bugʻuning oltin plakati, skif, miloddan avvalgi 400–300. The Cleveland Museum of Art, 1985.77, The Severance and Greta Millikin Purchase Fund. Open Access, public domain (CC0).

Xunnlar hukmron tabaqasi yiliga ikki marta ajdodlarga, Osmon va Yerga, xudolar va ruhlarga qurbonlik qilgan.[54] Koʻk turklarning Oʻrxun bitiklari Tangrini nomlaydi va osmon xudosi sigʻinishi turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan edi.[55] Osmon mandatiga daʼvo Xitoydan kelganmi yoki umumiy Ichki Osiyo anʼanasidanmi, bu hal qilinmagan.[54] Qarang: Tangri va Tangrichilik.

Koʻchmanchilar oʻtroq boylikning tortishini bilardi. Vazir Tonyuquqning Bilge xonga shaharlar qurmaslikni maslahat bergani xabar qilinadi.[42] Koʻchmanchilik koʻk turklarni Tandan kuchliroq qilgan, dedi u, va shaharda bir marta magʻlub boʻlgach, ular asir olinadi.[42]

Qisqacha tarix

Gʻarbda skiflar oʻrnini sarmatlarga boʻshatdi.[56] Bir bayonga koʻra, sarmatlarni gʻarbga haydagan tartibsizlik xunnlarning koʻtarilishidan kelgan.[57] Sharqda xunnlar birinchi dasht imperiyasini qurdi.[12] Modu chanyu miloddan avvalgi 209-yilda hokimiyatni oldi va Donghu hamda Yuezhini magʻlub etdi.[58] Miloddan avvalgi 176-yilgi maktubida u “kamon tortib yashovchi” hammani bir oila deb hisobladi.[59] Miloddan avvalgi 198-yilda Han heqin shartnomasiga rozi boʻldi.[60] U xunnlarga malika, har yilgi ipak, sharob va oziq-ovqat sovgʻalari hamda teng maqom berdi.[60] Han hujumlari va fuqarolik nizolari imperiyani sindirdi va janubiy xunnlar Xitoyga boʻysundi.[61]

Xunnlardan keyin Xianbei Xitoy chegarasidagi hokimiyat boʻshligʻini toʻldirdi va Tuoba Xianbei Shimoliy Weyni tuzdi.[10][62] V asr boshida jujanlar (Rouran) Gobidan shimolda Baykal koʻligacha dashtning xoʻjayiga aylandi.[63] Shu asrda hunlar Dunay boʻyidagi Pannoniyani egalladi.[64] Hunlarning xunnlardan kelib chiqqani munozarali.[12]

Koʻk turklar keyin keldi va 552-yilda Buminning jujanlar ustidan gʻalabasi Ashinani dashtning yangi kuchiga aylantirdi.[65] Ular boshqa koʻchmanchi xalqlarni xiroj orqali boshqardi va mahalliy aristokratiyalarni joyida qoldirdi.[66] Sugʻd koloniyalari koʻk turk yerlarida dehqonchilik qildi, hunarmandchilik bilan shugʻullandi, savdo qildi va shaharlar barpo etdi.[44] Tan 630-yilda sharqiy xoqonlikning oxirgi xonini oldi.[67] Ilterish 682-yilda davlatni Ikkinchi Koʻk turk xoqonligi sifatida tikladi, u 744-yilda qulagan.[67]

Uygʻurlar uning xarobalarida koʻtarildi va qarluqlar, tatarlar, kidanlar, qirgʻizlar va boshqalarni 744 dan 840 gacha xirojga qaram qilib ushlab turdi.[68] 840-yilda qirgʻizlar xoqonlikni vayron qildi.[69] Gʻarbda xazarlar koʻk turk tartibi ichida paydo boʻldi va uning tanazzulidan keyin ular va bulgʻorlar Ponto-Kaspiy dashtlari uchun kurashdi.[70] Bir oʻqish xazar hukmron xonadonini koʻk turklardan keltirib chiqaradi.[71]

Dasht imperiyalari tarixi yagona rivojlanish chizigʻi emas. Uzluksizlik koʻpincha uzilgan va vorislar davlatlar koʻpincha boshqa yoʻnalishlarni tanlagan.[68]

Izohlar

  1. ^ a b Sinor 1990, p. 23
  2. ^ a b c Golden 1992, p. 3
  3. ^ a b c Khazanov 1994, p. 95
  4. ^ Sinor 1990, p. 8-9
  5. ^ a b c Golden 1992, p. 8
  6. ^ Khazanov 1994, p. 15-16
  7. ^ Khazanov 1994, p. 16
  8. ^ Khazanov 1994, p. 19,21
  9. ^ Sinor 1990, p. 97
  10. ^ a b Golden 1992, p. 69
  11. ^ a b Golden 1992, p. 57-59
  12. ^ a b c Golden 1992, p. 57
  13. ^ a b Sinor 1990, p. 34
  14. ^ a b Sinor 1990, p. 30
  15. ^ Sinor 1990, p. 4
  16. ^ Sinor 1990, p. 20,34
  17. ^ Sinor 1990, p. 35
  18. ^ Sinor 1990, p. 26
  19. ^ Khazanov 1994, p. 91
  20. ^ a b Khazanov 1994, p. 92
  21. ^ Sinor 1990, p. 83,85
  22. ^ Khazanov 1994, p. 88-89,95
  23. ^ a b Golden 1992, p. 46
  24. ^ Sinor 1990, p. 97-98,107
  25. ^ Khazanov 1994, p. 46-49
  26. ^ Khazanov 1994, p. 47,49-50
  27. ^ Khazanov 1994, p. 50-51
  28. ^ Khazanov 1994, p. 52-53
  29. ^ Golden 1992, p. 7-8
  30. ^ Khazanov 1994, p. 202-203
  31. ^ Sinor 1990, p. 9
  32. ^ Khazanov 1994, p. 73
  33. ^ a b Sinor 1990, p. 8
  34. ^ Khazanov 1994, p. 224
  35. ^ Khazanov 1994, p. 222-223
  36. ^ a b Khazanov 1994, p. 206-207
  37. ^ a b Golden 1992, p. 4
  38. ^ Golden 1992, p. 4,7
  39. ^ Golden 1992, p. 7
  40. ^ Khazanov 1994, p. 238
  41. ^ Golden 1992, p. 9
  42. ^ a b c Golden 1992, p. 10
  43. ^ Khazanov 1994, p. 231,254-255
  44. ^ a b Khazanov 1994, p. 256
  45. ^ a b Golden 1992, p. 11
  46. ^ Khazanov 1994, p. 146
  47. ^ Sinor 1990, p. 94-95
  48. ^ Sinor 1990, p. 10
  49. ^ Golden 1992, p. 60
  50. ^ Sinor 1990, p. 100
  51. ^ Sinor 1990, p. 105
  52. ^ Khazanov 1994, p. 90
  53. ^ Sinor 1990, p. 109
  54. ^ a b Golden 1992, p. 65
  55. ^ Golden 1992, p. 3,65
  56. ^ Sinor 1990, p. 107
  57. ^ Golden 1992, p. 50
  58. ^ Sinor 1990, p. 120-121
  59. ^ Golden 1992, p. 61
  60. ^ a b Sinor 1990, p. 122
  61. ^ Golden 1992, p. 62
  62. ^ Khazanov 1994, p. 259
  63. ^ Golden 1992, p. 77
  64. ^ Sinor 1990, p. 3
  65. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  66. ^ Khazanov 1994, p. 255
  67. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  68. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  69. ^ Khazanov 1994, p. 257-258
  70. ^ Golden 1992, p. 236
  71. ^ Golden 1992, p. 237

Manbalar

Adabiyot

  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

Bogʻliq

What links here2

Peoples
History of the Turkic peoples
Institutions and Titles
The Economy of the Steppe Empires

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Yevroosiyo koʻchmanchilari.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/eurasian-nomads/

Last revised: 8 November 2026