Miloddan avvalgi 133-yil. Xanlar chegara shahri atrofiga uch yuz ming kishini yashirdi va shaharni chanyuga sotishni taklif qildi. Chanyu qarovsiz oʻtlayotgan qoramollarni payqab, ortga qaytdi va heqin kelishuvi tugadi.
Reading path
Mayi pistirmasi Xan bilan xunnlar (Xiongnu) oʻrtasidagi urushlarning hech qachon boʻlmagan eng katta jangidir. Miloddan avvalgi 133-yilda xanlar chegara shahri atrofiga uch yuz ming kishini yashirdi. Chanyu bitta ham oʻq otilmasdan ortga qaytib ketdi.[1] Pistirma heqin kelishuviga barham berdi va undan keyingi urush oltmish yil davom etdi.[1]
Reja
Shiji sulh buzilishiga xanlar aybdor ekanini aniq aytadi. Yangi imperator shartnomani tasdiqlagan, xunnlarga saxiy munosabatda boʻlgan, chegara bozorlarini ochgan va ularni yaxshi taʼminlagan edi. Chanyudan tortib hamma xunnlar doʻstona edi va devor ostida kelib-ketib yurardi.[1]Mayilik Nie Wengyi ismli kishi chiziq orqali taqiqlangan mollar savdosi bilan shugʻullanardi. Undan chanyuga Mayi shahrini sotishni taklif qilishda foydalanishdi. Junchen unga ishondi va shahar mollarini xohladi. U yuz ming otliq bilan Wuzhou dovoniga kirdi. Mayi atrofida bosh sensor Han Anguo qoʻmondonligida, uning ostidagi toʻrt sarkarda bilan birga, uch yuz ming Xan jangchisi pistirmada yotardi.[1][2][3] Taklif ishonarli boʻlishi uchun Nie Wengyi Mayi devoriga hukm qilingan jinoyatchining kallasini osib qoʻydi, bu hokim oʻlganining belgisi edi. Soʻng bir xat chanyuga Mayi hokimi oʻlganini va u darhol kelishi mumkinligini yetkazdi.[4][5] Bir talqinga koʻra, imperator Wu xunnlarga toʻlovlardan qutulish uchun pistirmani rejalashtirgan. Almashuv birinchi shartnomadan beri bir tomonlama edi, Wu esa don, ipak va pulga boʻlgan talablarning oshib borishidan xafa edi.[6]
Shahardan yuz li narida chanyu mollar yurt boʻylab tarqalib yuribdi, ularni hech kim boqmayotganini koʻrdi. U buni gʻalati deb topdi. Oldinga yurish oʻrniga u bir qorovulxonaga hujum qildi. Qorovulxonada Yanmenlik chegara zobiti bor edi, u xan qoʻshini qayerda yotganini bilardi. Chanyu uni qoʻlga oldi va oʻldirmoqchi boʻldi, ammo zobit uni nima kutayotganini aytdi. Junchen buni boshidan gumon qilganini aytdi va qoʻshinini olib chiqib ketdi.[1] Ketayotib, zobitni qoʻlga olish Osmonning ishi edi, uni Osmon gapirtirdi, dedi. U kishiga Osmon Qiroli unvonini berdi.[1][7]
Sarkarda Wang Hui Dai tomondan chiqib, xunnlarning yuk karvoniga zarba berishga tayinlangan edi. U chanyu ortga qaytganini va uning qoʻshini katta ekanini eshitdi. U joyidan qimirlamadi. Xanlar uni rejani oʻylab topib, keyin oldinga yurmagani uchun qatl etdi.[1][8]
Oqibatlar
Shijining aytishicha, shu paytdan boshlab xunnlar heqinni uzdi va yoʻllardagi dovonlarga hujum qildi. Ular xan chegarasini sanoqsiz marta bosib kirdi.[1] Bir narsa oʻzgarmadi. Xunnlar hamon bozorlarni va xan mollarini xohlardi, xanlar esa ularni shu bilan ushlab turish uchun bozorlarni ochiq saqladi.[1][9] Zamonaviy bir bayonga koʻra, xanlar xunnlarni koʻpincha bozor ochish hiylasi bilan tuzoqqa tushirgan.[4] Besh yildan keyin xan hujumlarining birinchisi yoʻlga chiqdi: har biri oʻn ming otliq bilan toʻrt sarkarda. Ulardan biri Longchengga yetib bordi, u yerda xunnlar beshinchi oydagi katta yigʻinini oʻtkazardi.[1]
