Agar Kutlug Bilge Kül uygʻur davlatiga asos solgan boʻlsa, uning oʻgʻli uni davlatga aylantirdi.

Basmillar va qarluqlar ustidagi hukmronlik

Basmillar va qarluqlar 744-yilda ittifoqdosh edi, shu yilning oxiriga kelib esa tobe boʻldi. Ular bu tartibni qabul qilmadi.[1] Šine-Usu bitigida Bayanchur uygʻurlarning ikkalasi ustidagi hukmronligini mustahkamlaydi. Bu uning oʻz yurishlari va urushlari haqidagi, birinchi shaxsdan bayon qilingan oʻz hikoyasidir.[1]

Tosh soʻzlovchini Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kagan deb nomlaydi va Kül Bilge xonni uning otasi deb ataydi. Uning matniga koʻra, otasi xon tasvirlangan janglardan keyin vafot etgan.[2][3] Bir tahlilga koʻra, il etmiş qismi «qabilalarni uyushtirgan» degan maʼnoni anglatadi. Ikkinchi Koʻk turk xoqonligining birinchi xoni El-terišning taxt ismi ham xuddi shunday tuzilgan va «qabilalarni yigʻuvchi» degan maʼnoni anglatadi.[4]

Toshning bir oʻqilishiga koʻra, xon oʻz yurishlarini hayvon yillari bilan sanalaydi. Qoʻy yilida, Ramstedt hisobiga koʻra 743-yilda, u xon boʻlib olgan Özmiš tegin ustiga yurdi. U birinchi oyning oltinchi kuni ikkinchi jang qildi va oʻsha yerda xonning xotinini qoʻlga oldi.[5][6] Tariat toshi xonning qoʻlga olinishini bir yil keyinga, maymun yiliga, 744-yilga sanalaydi.[7] Matn davom etib, xoʻroz yilida Uch Qarluq qoʻrqib gʻarbga qochgani va u yerda On Oqqa oʻtgani aytiladi. U choʻchqa yilini yana bir jang uchun koʻrsatadi va otasi xon undan keyin vafot etganini aytadi.[5][8] Yoʻlbars yilida, xuddi shu hisobga koʻra 750-yilda, u Çiklar ustiga yurdi va oʻsha yerda oʻz oʻrdasi va saroyini qurdirdi.[9] Bir talqin shuni soʻraydi: u boʻysundirgan va ustiga tutuq qoʻygan Çiklar keyinchalik kimeklar chiqqan xalq edimi? Kimek boshliqlari ham tutuq unvonini olib yurgan.[10]

Toshning bir bayoni oʻgʻuzlarni qoʻshadi. Otasi Toʻqqiz Oʻgʻuzni uning qoʻl ostiga bergan edi va u otasining Özmiš ustiga yurishida ularning qoʻshinlari bilan qatnashdi.[11] U xon boʻlganda oʻgʻuzlarning koʻpchiligi unga qarshi chiqdi. Tosh ularni Sakkiz Oʻgʻuz deb ataydi, yaʼni faqat bitta qabila sodiq qoldi.[12] Oʻgʻuzlar Toʻqqiz Tatarlarga qoʻshildi. Xon ittifoqchilarni tunda oʻrmonda va ertasi kuni yana magʻlub etdi. U asirlar orasidagi oddiy xalqni ayadi va faqat ularning boshliqlarini jazoladi.[13]

Bitik uni uygʻur poytaxti va imperator saroyini qurgan deb eʼtirof etadi.[1] Uning janub tomonida saroy shaharning oʻzi bilan taxminan bir vaqtda qurilgandek koʻrinadi.[14] Gʻarb tomonida Bayanchur baʼzi xitoyliklar va soʻgʻdiylarga Oʻrxunning irmogʻi Selenga boʻyida Bay Balïq nomli shahar qurishni buyuradi. Ular, ehtimol, ishchi emas, nazoratchi boʻlishi kerak edi.[15] Bay Balïq qurilishi 757-yilda boshlandi. Karabalghasun taxminan shu vaqtda qurildi.[14] Oʻrxundagi devor bilan oʻralgan, keyinchalik Karabalghasun nomi bilan mashhur boʻlgan bu shahar uygʻur davlatini xuddi shu yerda undan oldin boʻlgan ikki Koʻk turk xoqonligidan eng koʻp ajratib turadigan narsadir.

Xitoy bilan aloqa

U Tan An Lushan qoʻzgʻoloni tufayli deyarli yoʻq boʻlgan yillarda hukmronlik qildi. Uygʻurlarning Tan tomonida aralashuvi uning va oʻgʻlining hukmronligiga tegishli. Xitoy tarixnomalari bu aralashuvni batafsil bayon qiladi, chunki u Xitoy uchun muhim edi. Uygʻurlar uchun nima muhim boʻlganini ular asosan tushirib qoldiradi. U toʻngʻich oʻgʻliga qoʻzgʻolonga qarshi Tanga harbiy xizmat koʻrsatishni buyurdi. Qoʻzgʻolon 755-yildan 763-yilgacha davom etdi.[16]

Šine-Usu toshining ahamiyati aynan shu nomutanosiblikdadir. U 1909-yilda Shimoliy Moʻgʻulistonda topilgan va runiy turkiy yozuv bilan qoplangan. U qattiq yemirilgan. Shunday boʻlsa-da, u boshqa hech yerda yoʻq maʼlumot beradi va uni ichkaridan beradi.[1]

Xitoy nikohi va uning oʻlimi

Uning xotuni Ningguo shahzodasi, imperator Suzongning qizi edi. Imperatorning begona hukmdorga oʻz qizlaridan birini berishi katta sharaf deb hisoblangan. Suzong buni qilgan birinchi Tan imperatori edi.[17] Xon 759-yilda vafot etganda, uygʻur saroyi xonning xotinlari kabi uni ham u bilan birga koʻmishni soʻradi.[18] U rad etdi. U yuzini tilib saroy ahlini tinchlantirdi, bu odatiy motam alomati edi.[18] U 759-yilda Xitoyga qaytdi.[17] Ningguoning kenja shahzodasi uni Karabalghasungacha kuzatib borgan va xonning kanizagi boʻlgan edi. U vorisining xotuni qilindi.[17][19]

Ikki saroy orasidagi birinchi nikoh 756-yilda boʻldi, Bayanchur Tan xonadonining bir aʼzosiga qizini taklif qilganda. Saroy elchi boʻlib uygʻurlarga kelgan shahzoda oʻgʻli Li Chengcaini tanladi. Xon xotunining kenja singlisiga qiz maqomini berdi, shunda u unga turmushga chiqa oldi.[20][21] 758-yilda Suzong eng kichik qizini Ningguo shahzodasi deb atadi va shimolga joʻnatdi. Uning elchisi Hanzhong shahzodasi Li Yu xonga Yingwu Weiyuan Bilge xon unvonini beruvchi farmonni olib bordi.[20] Xonning chodirida u Li Yudan imperator bilan qanday qarindoshligini soʻradi. Soʻng undan yuqori turgan kim ekanini soʻradi. Li Yu evnux Lei Luqunni nomladi. Xon evnux qul ekanini va elchidan yuqorida turishga haqqi yoʻqligini aytdi. Lei Luqun qoʻrqib orqaga sakradi. Xon Li Yu nega taʼzim qilmayotganini soʻradi. Li Yu Ningguo imperatorning oʻz qizi ekanini, avvalgi nikohlardagidek urugʻ shahzodasi emasligini javob qildi. Shuning uchun xon imperatorning kuyovi edi va farmonni turgan holda qabul qilishi kerak edi. Xon turdi va unvonni qabul qildi.[22] Zamonaviy bayonlar bu suhbatni ikki saroy bir-birini teng deb bilganining belgisi deb oʻqiydi.[23]

Voris

Uning oʻrniga 759-yilda ikkinchi oʻgʻli oʻtdi.[24] U davlatni qudratining choʻqqisiga va uni oʻzgartirgan qarorga olib bordi: Moniylikni qabul qilish.[22] Ikkinchi oʻgʻil faqat kattasi vafot etgani uchun taxtga oʻtdi. Bu uygʻurlar toʻngʻichlik huquqiga amal qilganini koʻrsatadi.[25]

Toʻrt yil uning oʻz soʻzlarida

Tariat bitigi 1970-yilda topilgan. Xitoy materiallari birinchi marta oʻrganilgan paytda u maʼlum emas edi. U boshqa hech bir manba bermaydigan narsani beradi: Koʻk turk davlatining qulashi, uni quldirgan qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan kishi tomonidan yilma-yil hikoya qilingan.[26]

Ilon yilida, 741-yilda, u mingboshi etib tayinlandi. U Koʻk turk yurtini tartibsizlikka soldi. Oʻsha paytda otasi xon edi.[26] Maymun yilida, 744-yilda, u yurish qilib jang qildi. U xonni qoʻlga oldi va uning xotunini asir qildi.[7] Xoʻroz yili yana bir daʼvogarni olib keldi. 746-yilda u Basmillarni oʻz hukmronligi ostiga oldi. U Uch Qarluqni gʻarbga, Oʻn Oʻqqa qochishga majbur qildi. 747-yilda toʻqqiz vazir, ming qoʻmondon va oddiy xalq otasi xon huzuriga keldi.[27]

Sichqon yilida, 748-yilda, u ota-bobolarining qabristonida xoqon deb eʼlon qilindi. Uning toʻliq unvoni Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kagan edi. Xotinining ismi İl Bilge Katun edi.[27] U oʻz oʻrdasini Oʻtukanning oʻrtasida, Süngüz Başkanning muqaddas choʻqqisidan gʻarbda qurdi.[27]

Bu yil xitoy tarixnomalariga mos kelmaydi. Ular uning taxtga oʻtishini 747-yilga qoʻyadi.[22] Kelishmovchilik xonning oʻz yodgorligi bilan begona devonxona orasidadir. Bitik ostida Turkic Atlas buni bayon qiladi. Boshqa asarlar uning hukmronligini 745-yildan 759-yilgacha yoki 746-yildan 759-yilgacha deb beradi, hisob nega erta boshlanishini aytmasdan.[28][29]

Izohlar

  1. ^ a b c d Šine-Usu inscription
  2. ^ Tekin 2003, p. 227–228
  3. ^ Orkun 1994, p. 163
  4. ^ Tekin 2003, p. 97
  5. ^ a b Tekin 2003, p. 228
  6. ^ Orkun 1994, p. 166–167, 184
  7. ^ a b Saadettin 1995, p. 72
  8. ^ Orkun 1994, p. 166
  9. ^ Orkun 1994, p. 171
  10. ^ Sümer 1972, p. 31–32
  11. ^ Sümer 1972, p. 19
  12. ^ Sümer 1972, p. 20
  13. ^ Sümer 1972, p. 20–21
  14. ^ a b Sinor 1990, p. 337
  15. ^ Sinor 1990, p. 321
  16. ^ Sinor 1990, p. 317
  17. ^ a b c Sinor 1990, p. 325
  18. ^ a b Sinor 1990, p. 326–327
  19. ^ Jagchid 1989, p. 159
  20. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  21. ^ Jagchid 1989, p. 157
  22. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  23. ^ Jagchid 1989, p. 158
  24. ^ Kwanten 1979, p. 309
  25. ^ Sinor 1990, p. 324
  26. ^ a b Saadettin 1995, p. 71
  27. ^ a b c Saadettin 1995, p. 73
  28. ^ Rásonyi 1993, p. 106
  29. ^ Orkun 1994, p. 184

Manbalar

Adabiyot

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)

Bogʻliq

What links here22

Persons
Kutlug Bilge Kül Khan
Battles & Events
Uyghur victory over the Kirghiz (758)
Places
Bay Balïq · Kögmen · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken
Peoples
Az · Chik · Tatars · Uyghurs
Institutions and Titles
Chur · Gold and Silver Vessels as Tang Gifts to the Uyghurs · Uyghur Farming · Women among the Turkic Peoples
Religions
Sacred Mountains · Water Cult
Customs & Pastimes
Seating at the Feast
Sources
Hoyto Tamir inscriptions · Šine-Usu inscription · Tariat inscription · Tes inscription

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Bayanchur xon.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/bayanchur-khan/

Last revised: 8 November 2026