Bayanchur Kağan

Kutlug Bilge Kül Uygur devletini kurduysa, oğlu onu bir devlet hâline getirdi.

Basmıllar ve Karluklar üzerindeki hâkimiyet

Basmıllar ile Karluklar 744’te müttefikti, yıl sonunda ise tebaa hâline gelmişlerdi. Bu düzeni kabul etmediler.^[1] Şine-Usu yazıtı, Bayanchur’un Uygur hâkimiyetini her ikisi üzerinde sağlamlaştırdığını anlatır. Yazıt, onun seferlerinin ve savaşlarının birinci tekil kişiyle yazılmış kendi anlatısıdır.^[1]

Taş konuşanı Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kağan diye adlandırır ve Kül Bilge Kağan’dan babası diye söz eder. Metnine göre babası kağan, anlattığı savaşlardan sonra öldü.^[2]^[3] Bir çözümlemeye göre il etmiş öğesi “boyları örgütleyen” demektir. İkinci Göktürk Kağanlığının ilk kağanının taht adı El-teriş de aynı biçimde kurulmuştur ve “boyları derleyen” demektir.^[4]

Taşın bir yorumuna göre kağan seferlerini hayvan yıllarıyla tarihler. Koyun yılında, Ramstedt’in çevirisine göre 743’te, kağan olmuş Ozmış Tegin’e karşı yürüdü. İkinci bir savaşı birinci ayın altıncı gününde yaptı ve orada kağanın eşini aldı.^[5]^[6] Tariat taşı kağanın yakalanışını bir yıl sonraya, maymun yılına, 744’e tarihler.^[7] Metin, tavuk yılında Üç Karluk’un korkup batıya kaçtığını, orada On Ok’a geçtiğini söylemeyi sürdürür. Bir başka savaş için domuz yılını anar ve babası kağanın bundan sonra öldüğünü söyler.^[5]^[8] Kaplan yılında, aynı çevirmeye göre 750’de, Çiklere karşı yürüdü ve ordugâhını ile sarayını o toprakta yaptırdı.^[9] Boyun eğdirdiği ve başına bir tutuq koyduğu Çiklerin, Kimeklerin sonradan çıktığı halk olup olmadığı sorulmuştur. Kimek reisleri de tutuq unvanını taşırdı.^[10]

Taşa dair bir anlatım Oğuzları ekler. Babası Dokuz Oğuz’u onun emrine vermişti ve o, babasının Ozmış’a karşı yürüyüşüne onların kuvvetleriyle katıldı.^[11] Kağan olduğunda Oğuzların çoğu ona karşı döndü. Taş onlara Sekiz Oğuz der, böylece yalnızca bir boy sadık kalmıştır.^[12] Oğuzlar Dokuz Tatar’a katıldı. Kağan müttefikleri geceleyin bir ormanda, ertesi gün yine yendi. Esirler arasındaki halktan olanları esirgedi, yalnızca başlarını cezalandırdı.^[13]

Yazıt, Uygur başkentinin ve imparatorluk sarayının yapımını ona atfeder.^[1] Yazıtın güney yüzünde saray, şehirle aşağı yukarı aynı sıralarda yapılmış görünür.^[14] Batı yüzünde Bayanchur, bazı Çinlilere ve Soğdlulara, Orhun’un bir kolu olan Selenge üzerinde Bay Balıq adlı bir şehir yapmalarını emreder. Bunların işçi olarak değil, herhalde gözetmen olarak çalışması öngörülmüştü.^[15] Bay Balıq’ın yapımı 757’de başladı. Karabalgasun da aşağı yukarı aynı sıralarda kuruldu.^[14] Sonradan Karabalgasun diye anılan, Orhun kıyısındaki surlu bu şehir, Uygur devletini aynı topraklarda ondan önce gelen iki Göktürk kağanlığından en çok ayıran özelliktir.

Çin ile ilişki

Bayanchur, Tang’ın An Lushan isyanıyla neredeyse yıkıldığı yıllarda hüküm sürdü. Uygurların Tang saflarındaki müdahalesi onun ve oğlunun saltanatına aittir. Çin tarihleri bu müdahaleyi, Çin için önemli olduğu için uzun uzun ele alır. Uygurlar için önemli olanı ise büyük ölçüde dışarıda bırakır. En büyük oğluna, isyana karşı Tang’a askerî hizmet vermesini emretti. İsyan 755’ten 763’e kadar sürdü.^[16]

Şine-Usu taşının önemi bu eşitsizlikten gelir. Taş 1909’da kuzey Moğolistan’da bulundu, üzeri runik harflerle yazılmış Türkçe metinle kaplıdır. Çok aşınmıştır. Yine de başka hiçbir yerde bulunmayan bilgiyi verir ve bunu içeriden verir.^[1]

Çin ile evlilik ve ölümü

Katunu, İmparator Suzong’un kızı Ningguo Prensesi’ydi. İmparatorun yabancı bir hükümdara kendi kızlarından birini vermesi büyük bir onur sayılırdı. Suzong bunu yapan ilk Tang imparatoruydu.^[17] Kağan 759’da ölünce Uygur hükümdarlık merkezi, kağanın eşlerinde olduğu gibi, onun da kağanla birlikte gömülmesini istedi.^[18] Prenses reddetti. Yasın olağan bir göstergesi olan yüzünü yarma davranışıyla, hükümdarlık merkezindekileri yatıştırdı.^[18] 759’da Çin’e döndü.^[17] Daha genç Ningguo Prensesi onu Karabalgasun’a kadar getirmiş ve kağanın cariyesi olmuştu. Halefinin katunu yapıldı.^[17]^[19]

İki saray arasındaki ilk evlilik 756’da, Bayanchur’un Tang hanesinden birine bir kızını önermesiyle gerçekleşti. Saray, elçi olarak Uygurlara gelmiş bir prens oğlu olan Li Chengcai’yi seçti. Kağan, katununun küçük kız kardeşine bir kızın konumunu verdi, böylece onunla evlenebildi.^[20]^[21] 758’de Suzong en küçük kızına Ningguo Prensesi adını verdi ve kuzeye gönderdi. Elçisi Hanzhong Prensi Li Yu, kağana Yingwu Weiyuan Bilge Kağan unvanını veren fermanı taşıyordu.^[20] Kağan çadırında Li Yu’ya imparatorla nasıl akraba olduğunu sordu. Sonra kimin kendisinden üstte durduğunu sordu. Li Yu, hadım Lei Luqun’u andı. Kağan, hadımın köle olduğunu ve bir elçinin üstünde durmaya hakkı bulunmadığını söyledi. Lei Luqun korkuyla geri sıçradı. Kağan, Li Yu’nun neden eğilmediğini sordu. Li Yu, Ningguo’nun önceki evliliklerdeki gibi bir klan prensesi değil, imparatorun öz kızı olduğunu, bu yüzden kağanın imparatorun damadı olduğunu ve fermanı ayakta karşılaması gerektiğini söyledi. Kağan kalktı ve unvanı aldı.^[22] Modern anlatımlar bu konuşmayı, iki sarayın birbirine eşit davrandığının işareti olarak görür.^[23]

Ardıllık

759’da yerine ikinci oğlu geçti.^[24] Devleti gücünün doruğuna ve onu değiştiren karara, yani Maniheizm’in benimsenmesine ulaştıran kişi oydu.^[22] İkinci oğul tahta ancak büyüğü ölmüş olduğu için çıktı. Bu da Uygurların ilk oğulluk esasına uyduğunu düşündürür.^[25]

Kendi sözleriyle dört yıl

Tariat yazıtı 1970’te bulundu. Çin malzemesi ilk kez işlendiğinde yazıt bilinmiyordu. Yazıt, başka hiçbir kaynağın vermediğini verir: Göktürk devletinin çöküşü, onu yıkan ordunun başındaki adam tarafından yıl yıl anlatılır.^[26]

Yılan yılında, 741’de, bin kişilik bir birliğin komutanı atandı. Göktürk ülkesini karışıklığa sürükledi. Babası o sırada kağandı.^[26] Maymun yılında, 744’te, yürüdü ve savaştı. Kağanı ele geçirdi ve katununu esir aldı.^[7] Horoz yılı yeni bir hak iddiacısı getirdi. 746’da Basmılları kendi egemenliği altına aldı. Üç Karluk’u batıya, On Ok’a doğru kaçmaya zorladı. 747’de ise dokuz vezir, bin komutan ve halk babasına, kağana geldi.^[27]

Fare yılında, 748’de, atalar mezarlığında kağan adlandırıldı. Tam unvanı Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kağan’dı. Eşine İl Bilge Katun adı verildi.^[27] Ordugâhını Ötüken’in ortasında, kutsal Süngüz Başkan doruğunun batısında kurdu.^[27]

Bu yıl Çin tarihleriyle uyuşmaz. Çin tarihleri tahta çıkışını 747’ye koyar.^[22] Uyuşmazlık bir kağanın kendi anıtı ile yabancı bir kançılarya arasındadır. Türk Atlası bunu Yazıt başlığı altında ortaya koyar. Başka eserler saltanatını 745’ten 759’a ya da 746’dan 759’a verir ve sayımın neden daha erken başladığını söylemez.^[28]^[29]

Notlar

^ a b c d Šine-Usu inscription
^ Tekin 2003, p. 227–228
^ Orkun 1994, p. 163
^ Tekin 2003, p. 97
^ a b Tekin 2003, p. 228
^ Orkun 1994, p. 166–167, 184
^ a b Saadettin 1995, p. 72
^ Orkun 1994, p. 166
^ Orkun 1994, p. 171
^ Sümer 1972, p. 31–32
^ Sümer 1972, p. 19
^ Sümer 1972, p. 20
^ Sümer 1972, p. 20–21
^ a b Sinor 1990, p. 337
^ Sinor 1990, p. 321
^ Sinor 1990, p. 317
^ a b c Sinor 1990, p. 325
^ a b Sinor 1990, p. 326–327
^ Jagchid 1989, p. 159
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Jagchid 1989, p. 157
^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Jagchid 1989, p. 158
^ Kwanten 1979, p. 309
^ Sinor 1990, p. 324
^ a b Saadettin 1995, p. 71
^ a b c Saadettin 1995, p. 73
^ Rásonyi 1993, p. 106
^ Orkun 1994, p. 184

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Šine-Usu inscription
Tariat inscription

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)