Kağanlığın kurucu kuşağı: onu yöneten aile, sırayla hüküm süren üç oğul ve hanedanın bölündüğü kurultay. Başta soy, sonda bütün olarak devlet durur. Böylece aradaki kişiler bir bütünün üyeleri olarak okunur.
1/7
Aşina
439–969
Aile, adları ve nereden geldiğine dair birbiriyle bağdaşmayan üç anlatı.
Aşinalar Göktürklerin hükümdar hanedanıydı. 546'dan önce Altay'da Rouranlar için demir işleyen birkaç yüz haneden ibarettiler. Adları bir boy adı değil, bir aile adıdır ve anlamı bilinmez. Çin tarihleri ailenin kökeni için üç anlatı verir. Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının bir kolu yapar. Bir efsane, Gaochang'ın kuzeybatısındaki bir mağarada on oğul doğuran bir dişi kurdu ve bu oğulların en yeteneklisi olup onların hükümdarı olan Aşina'yı anlatır. Sui Shu'ya göre Aşinalar, Wei 439'da Kuzey Liang'ı ezince beş yüz aileyle Gansu'dan Rouranlara kaçtılar ve kuşaklar boyunca Altın Dağ'da demir işlediler. Göktürklerin yazıtları Asya Hunlarından, kurttan ya da Gansu'dan hiç söz etmez.
Aşina
2/7
Bumin Kağan
552
Kurucunun kağan olarak geçirdiği tek yıl.
Nisan 552'de Bumin Ötüken'e girdi ve İllig Kağan unvanını aldı. Rouran devletini dağıtmadı. Devletin yapıları, başında başka bir hanedanla, büyük ölçüde bozulmadan ona geçti ve yeni devletin merkezi, Rouranların merkezi gibi, Ötüken'deydi. Olağan okumaya göre Bumin aynı yıl içinde öldü. Ölümünün ayı da biçimi de kaydedilmemiştir. Yerine oğlu Issık geçti, Issık'tan sonra da kardeşleri Mukan ve Taspar. Bumin'in kardeşi İstemi batı kanadını elinde tutuyordu ve tahta geçişe itiraz etmedi. 732'de taşa kazınan Kül Tegin yazıtı, Göktürklerin tahtına çıkan atalar olarak Bumin ile İstemi'yi birlikte anar.
Birinci Göktürk Kağanlığı- Aşina
3/7
Issık Kağan
552–553
En büyük oğul Rouranların işini Ordos'ta bitirir ve aynı yıl içinde ölür.
Bumin'in en büyük oğlu Issık 552'de babasının yerine geçti. Batıyı elinde tutan amcası İstemi bu tahta geçişe itiraz etmedi. Kuzey Qi'ye kaçmış olan Rouran soyluları mülteci olarak kalmak niyetinde değildi. 552'nin ikinci yarısında Qi onlar adına Göktürk topraklarına saldırdı ve kaynakların kaydettiği hiçbir sonuç elde edemedi. Şubat 553'te Qi imparatoru, sürgünlerin önderi Dengzhu'yu Göktürklere karşı yürümeye zorladı. Issık, Sarı Irmak'ın büyük kıvrımının içindeki bozkır olan Ordos'ta onun ordusuna yetişti ve onu yok etti. Issık aynı yıl öldü. Sui Shu'ya göre hastalıktan öldü ve tahtı oğlu İşbara'ya değil, kardeşine bıraktı. Tek bir yılı, Bumin'in başlattığı işi bitirmeye yetti.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
4/7
Mukan Kağan
553–572
On dokuz yıl: Kırgızlar, Kıtanlar, Qi ile savaş, bir imparatora bir kız.
Bumin'in ikinci oğlu Mukan, Issık 553'te ölünce tahta çıktı ve on dokuz yıl tahtta kaldı. Zhou Shu onun yüzünü bir ayaktan geniş ve çok kırmızı, gözlerini cam gibi, yaradılışını da sert, şiddetli ve savaşa düşkün diye anlatır. Onun zamanında Yukarı Yenisey'deki Kırgızlar topraklarına katıldı ve Kıtanlar doğuya sürüldü. Kuzey Zhou ile birlikte Qi'ye karşı savaştı: 563'te yüz bin atlı getirdi ve 564'ün başında müttefikler Jinyang'a saldırıp başarısız oldu. 568'de Qi'ye doğru bir kez daha bocaladıktan ve bir rüzgâr ve gök gürültüsü alametinden sonra kızını Zhou imparatoru Wu'ya gönderdi ve kızı imparatoriçe oldu. 572'de öldü ve taht oğlu Töremen'e değil, kardeşi Taspar'a geçti.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
5/7
Taspar Kağan
572–581
En geniş sınırlarındaki kağanlık, Budist bir kağan ve soyluların reddettiği bir istek.
Bumin'in en küçük oğlu Taspar, 572'den 581'e kadar kağanlığa, en geniş sınırlarına ulaştığı dönemde hükmetti. Zhou ile Qi onun ittifakı için yarıştı ve ona hizmet etmek için hazinelerini boşalttı. Taspar da Çin imparatorlarını oğulları diye anardı. Çinli bir keşiş olan Huilin, ona Qi'nin Buda'nın yasasına sahip olduğu için zengin ve güçlü olduğunu söyledi. Kağan bir manastır yaptırdı, sutralar için Qi'ye adam gönderdi ve oruç tuttu, ama halkı onun yolundan gitmedi. 581'de öldü ve bir istek bıraktı: taht kendi oğlu Amrak'a değil, Mukan'ın oğlu Töremen'e geçmeliydi. Bir Göktürk kağanının halefini belirleme hakkı yoktu ve soylular bu isteği reddetti.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
6/7
Göktürk Taht Krizi (581)
581–582
Ötüken kurultayı, seçim, tahttan çekilme ve iç savaşa giden yol.
Taspar 581'de öldüğünde Göktürk soyluları Ötüken'de kurultayda toplandı. Bumin'in büyük oğlu Issık'ın oğlu İşbara iki gerekçeyle itiraz etti. Bir kağanın halefini belirleme hakkı yoktu ve Töremen'in annesi Göktürk değildi, üstelik onun iddiasına göre aşağı rütbedendi. İşbara, Töremen seçilirse isyan çıkaracağını söyleyerek tehdit etti ve kurultay onun yerine Taspar'ın oğlu Amrak'ı seçti. Töremen seçimi reddetti ve taraftarlarını ayaklandırdı. Bir yıl dolmadan Amrak tahttan İşbara lehine çekildi. Bundan sonra Apa Kağan diye anılan Töremen İşbara'ya savaş açtı ve İstemi'nin oğlu, batının yabgusu Tarduş onun yanında yer aldı. Çekişme, kağanlığı kalıcı olarak bölen 584–603 iç savaşına dönüştü.
7/7
Birinci Göktürk Kağanlığı
552–630
552'den 630'a bütün devlet ve dayandığı kaynaklar.
Bumin kağanlığı 552'de kurdu ve kağanlık Ötüken'den Orta Asya'ya, İran'ın ve Bizans'ın eşiğine uzanan bir imparatorluğa dönüştü. Doğu ve batı kanatlarını Aşina hanedanının üyeleri elinde tuttu. Altıncı yüzyılın sonlarındaki taht kavgaları ve iç savaştan sonra kanatlar ayrı kağanlıklara dönüştü. Doğudaki 630'da, batıdaki 650'lerde Tang'ın eline geçti. Bilinenlerin çoğu, başta 636 tarihli Zhou Shu olmak üzere, Göktürklerle savaşmış devletler için yazılmış Çin tarihlerinden gelir. Menandros Protektor batı için çağdaş ve bağımsız tanıktır, Soğdca Bugut yazıtı da kağanlığın kendisine ait tek anıttır. Türkçe tek anlatı olan Kül Tegin yazıtı iki yüzyıl sonra taşa kazındı ve her şeyden önce sekizinci yüzyılın belleğine tanıklık eder.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026
