Taspar Kağan 581’de öldüğünde, bozkırın o güne dek çıkardığı en büyük devleti ve onu kimin yöneteceğine dair bir isteği geride bıraktı. Göktürk soyluları Ötüken’de kurultayda toplandı ve bu isteği reddetti.[1] Sonraki üç yılda bir seçim, bir tahttan çekiliş, bir isyan ve batıdan bir müdahale yaşandı. Bunlar kağanlığı kalıcı olarak bölen 584–603 iç savaşına dönüştü. Kriz Çin tarihlerinden, hepsinden önce de Sui Shu’nun Göktürk bölümünden bilinir. Kazançlı çıkan Sui olduğu için Sui sarayının bu bölümü özenle derlemek için her türlü nedeni vardı.
Veraset kuralı
Göktürklerde veraset yanal işliyordu. Bir kağan öldüğünde taht hemen ondan sonra gelen küçük kardeşine geçerdi. Kardeşler tükendiğinde ise en büyüğün en büyük oğluna geçerdi. Böylece tahtı hanedanın bir kolu değil, bütünü elinde tutardı. Bir kural olarak ele alınırsa Bumin’in üç oğlu buna sırayla uymuştu. Amacı büyük olasılıkla tahtın tek bir kolda yerleşmesini önlemekti. Kaynaklar bu örüntüyü gösterir. Bir kuralı gösterip göstermedikleri açık bir sorudur. Bir kağanın halefini belirleme hakkı yoktu. Tartışmalı bir durumda soylular toplanıp seçerdi. Türk Atlası, Töre hukuku hakkında bilinenleri Töre başlığı altında, kurultay hakkında bilinenleri de toy başlığı altında anlatır.
Taspar’ın isteği, tahtın kendi oğlu Amrak’a değil, kardeşi Mukan’ın oğlu Töremen’e geçmesiydi.[1] Taspar’ın bütün kardeşleri ölmüştü. Yanal kurala göre taht bu nedenle bir sonraki kuşağın en yaşlı erkeğine geçmeliydi. Bir hesaba göre Bumin’in torunlarının en büyüğü, Bumin’in büyük oğlu Issık’ın oğlu İşbara’ydı. Taspar onu dokuz yıl önce doğuda küçük kağan yapmıştı.
Ötüken kurultayı
Ötüken’deki kurultay gergindi. İşbara, Taspar’ın seçimine iki gerekçeyle itiraz etti. Bir kağanın halef belirleme hakkı yoktu ve Töremen’in annesi Göktürk değildi, üstelik onun iddiasına göre aşağı rütbedendi.[1] Kağanlığın yerel hükümdarlarının, Göktürk olsun olmasın, seçimde sözü olmuş olabilir. Soyluların çoğu Göktürktü ya da Göktürklere katılmıştı. Göktürkleri bağımsız kılmak için kurulan bir devletin Göktürk bir kağanı olması beklenirdi. Töremen’in annesine yapılan itiraz buna dayanıyordu. İşbara, Töremen seçilirse kurultayı isyanla tehdit etti. Onun yerine en yaşlı prens ve Taspar’ın kendi oğlu olarak Amrak’ı önerdi. Delegeler kabul etti ve Amrak kağan seçildi.[1]
Amrak bir yıldan az hüküm sürdü. Töremen seçimi meşru saymadı ve taraftarlarını isyana kaldırdı. Temkinli Amrak diplomasiyi seçti. Tahttan çekildi ve ayaklanmayı önlediğine inanarak yerine İşbara’yı kağan olarak önerdi.[1] Ayaklanma önlenemedi. Soyluların hoşnutsuzluğu İşbara’ya karşı açık, silahlı bir isyana dönüştü. Bundan sonra Apa Kağan diye anılan Töremen ona savaş açtı.
Batının müdahalesi
Töremen batıda destek buldu. İstemi’nin oğlu ve yabgu olarak halefi olan Tarduş, batı kanadını altı yıldır Altay’dan değil Suyab’dan yönetiyordu. Tarduş, 576’da Bizans elçisi Valentinos’u kabul ettikten sonra bütün kağanlığı istemeye başlamış olabilir. Apa’nın yanında yer alarak Altay’ın doğusunda kağanın işlerine karıştı. Bunu hiçbir yabgu yapmamıştı. Böylece hanedanın yazılı olmayan bir kuralını bozdu. İsyan ona fırsatı verdi.
Sonuçları
En iyi açıklamaya göre ardından gelenlerden dört prens, yani Apa, İşbara, Amrak ve Tarduş sorumluydu. Onlardan önce hiçbir yabancı güç devleti tehlikeye atmamıştı. Asıl iç savaş 584’ten başlatılır. 583’te Sui Çin’ine yapılan başarısız ortak istiladan sonra Sui ajanları komutanları birbirine düşürdü. İşbara Apa’yı batıya, Tarduş’un kucağına sürdü. Apa’nın annesini, kendi yengesini, Ötüken’de öldürttü. Eylül 585’te batı ordusu Ötüken üzerine yürürken İşbara Çin’e kaçtı. İşbara 587’de öldü. Kardeşi Bağa aynı yıl Apa’yı canlı yakaladı. Kağanlık artık ikiye bölünmüştü.[1]
Krizin sahnenin kenarında bir katılımcısı daha vardı. Zhou generali Yang Jian, Taspar’ın öldüğü yıl olan 581’de Çin tahtını ele geçirdi. Sui hanedanını kurdu. Kağana boyun eğmeyi reddetmesi, iki Göktürk sarayındaki ajanları ve İşbara’nın yanındaki prensesi, kuzenler arasındaki bir çekişmeyi devletin sonuna çevirdi. İki yüzyıl sonraki Kül Tegin yazıtı bu süreci kendi sözleriyle anlatır. Küçük kardeşler büyükler gibi değildi, oğullar babalar gibi değildi ve Çinliler kardeşi kardeşe düşürdü.[2]
-
581 Taspar'ın halefi
Taspar öldüğünde kağanlık bölünmemiştir ve Karadeniz'den Hingan'a uzanır. Ötüken'deki kurultay onun seçtiği Töremen'i geçer, Amrak çekildikten sonra da Issık'ın oğlu İşbara'yı kağan yapar. Töremen Apa Kağan unvanını alır, İstemi'nin oğlu Tarduş da batıyı yabgu olarak elinde tutar.
-
583 Sui'ye karşı sefer
İşbara, yanında Apa, Tarduş ve Bağa ile Çin'e girer. Bir Tiele ayaklanması Tarduş'u geri çeker, Baidao yakınındaki bir Sui baskını da Göktürk ordusunu dağıtır. Ardından İşbara Apa'nın ordugâhına baskın yapar ve annesini öldürür. Apa batıya, Tarduş'un yanına kaçar.
-
584 Üç güç
Arkasında Tarduş bulunan Apa, Kırgızlardan Kuça ve Hami'ye uzanan bir birliği elinde tutar. İşbara Ötüken çevresindeki doğuyu korur, Tola'daki Amrak da ikinci kağandır. Tarduş'un batı toprakları Karadeniz'den Suyab'a uzanır.
-
585 İşbara Sui'ye yönelir
Tarduş'un baskısı altındaki İşbara kendini Sui'nin vasalı ilan eder. Eylülde batı ordusu Ötüken'e yürür ve Apa'nın gücü oraya ulaşır. İşbara ise Sui himayesinde güneye, Baidao'ya çekilmiştir. Aynı yıl içinde Apa'ya karşı yeniden saldırır.
-
587 Apa sağ yakalanır
İşbara ölür ve vasiyeti üzerine kardeşi Bağa tahta geçer. Bağa, Sui imparatorunun gönderdiği davul ve sancaklarla batıya yürür. Apa'nın adamları bunları bir Sui ordusu sanıp saf değiştirir ve Apa sağ yakalanır. Batıda Apa'nın halkı Niri'yi kağan yapar.
-
588 Tulan ve İran savaşı
Bağa batıya yaptığı ikinci seferde başıboş bir okla düşer ve İşbara'nın oğlu Yongyulü Tulan Kağan olarak tahta geçer. Aynı yıl bir Göktürk ordusu Ceyhun'u geçer, Belh'i ve Herat'ı alır ve Behram Çubin tarafından yok edilir. Kağanlığın bölünmesi tamamlanmıştır.
-
y. 603 İki kağanlık
Tulan 599'da kendi adamları tarafından öldürülür. 603 dolaylarında, Tiele ve öteki boyların ayaklanması karşısında Tarduş Tuyuhunlara kaçar ve gözden kaybolur. 597'den beri Sui'nin himayesindeki Yami, Göktürk ve Çin birlikleriyle Ötüken'e girer. Devlet doğu ve batı kağanlığı olarak bölünmüş kalır.
- Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
- Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
- Editörün iç savaş haritalarına ve Sui Shu'ya göre çizilmiş bölge
- Günümüz literatürünün verdiği alan
- Bozkır ile Çin arasında, iki tarafa da ait olmayan sınır bölgesi (taralı)
- Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
Notlar
Kaynaklar
- Sui Shu (Book of Sui), juan 84
- Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
- Kül Tegin inscription
Literatür
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Buraya bağlantı verenler15
- Kişiler
- Amrak · Ishbara Khan · Issik Khan · Mukan Khan · Rudan Khan · Tardush · Taspar Khan
- Devletler
- First Göktürk Khaganate · Sui · Western Göktürk Khaganate
- Muharebeler ve olaylar
- Taspar's Appointment of the Lesser Khans (572)
- Yerler
- Ötüken
- Soylar
- Ashina
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Göktürk Succession Crisis (581).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/succession-crisis-581/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
