Issık Kağan

Issık Kağan, Bumin’in büyük oğlu ve Göktürklerin ikinci kağanıydı. 552’de, kağanlığın kuruluşundan birkaç ay sonra babasının yerine geçti. Bir yıl kadar hüküm sürdü.^[1] Bu bir yıl, Bumin’in başladığı işi bitirmeye yetti. Issık’ın zamanında Rouranların toplayabildiği son ordu Ordos’ta kırıldı. O öldüğünde, bozkıra bir buçuk yüzyıl hükmetmiş olan hanedan artık bir güç olarak yoktu.

Adı

KaraEski Türkçe
乙息記可汗ÇinceZhou Shu 50
科羅ÇinceZhou Shu 50
Issik Khaganİngilizce

Çin tarihleri onu, babası gibi bir unvanla anar. Kaydettikleri de bu unvandır: 乙息記可汗, alışılmış okunuşuyla Issık Kağan.^[1] Zhou Shu onu Bumin’in oğlu yapar: 子科羅立. Sui Shu ise onu Bumin’in küçük kardeşi yapar: 弟逸可汗立. İki anlatım birbiriyle bağdaştırılamamıştır.^[2] Bu ifadeler iki ayrı belgeye dayanıyor olabilir ve Bumin ile Mukan arasında yalnızca bir kağan bulunmuş olabilir. Kaynaklar bu kağanı Keluo, Yixiji, Ayi ve Yi adlarıyla anar.^[3] Oğul ile kardeş arasındaki çelişki o zaman veraset düzenindeki bir değişimin yansımasıdır: babadan oğula geçişten kardeşten kardeşe geçişe dönülmüştür.^[4] Kişi adı 科羅, Keluo diye aktarılır. Bu ad, Türkçe Kara olarak yeniden kurulur. Kara “siyah” ya da “karanlık” demektir ve soyut anlamda toprağı karşılayan bir sözcüktür. Issık adı ise bir unvan olarak anlaşılır: babasının “ülkenin hükümdarı” anlamındaki İllig unvanından ayrı olarak “devletin hükümdarı”. Bu yorum yalnızca Çince aktarıma dayanır. Türk dilinde yazılmış hiçbir kaynak onu adıyla anmaz. Kül Tegin yazıtı kuruculardan, onlardan sonra kağan olan “küçük kardeşlere ve oğullara” geçer ve hiçbirinin adını vermez.^[5] Türk Atlası biçimleri unvan başlığı altında ayrıntılı olarak verir.

Yaşı kayıtlı değildir. Bumin 552’de kırk beş yaşlarındaydı ve bozkır erkekleri on altı ile yirmi yaşları arasında baba olurdu. Bu gerekçeyle Issık’ın tahta çıktığında yirmi ile yirmi beş yaşları arasında olduğu tahmin edilebilir. Bu tahmin, başka çıkarımlara dayanan bir çıkarımdır.

Tahta çıkışı ve Qi saldırısı (552)

Bumin 552’de öldü ve taht, kayda geçmiş bir anlaşmazlık olmadan Issık’a geçti. Batıyı elinde tutan amcası İstemi buna itiraz etmedi.^[1] Kurucunun ölümünde bir devlet bunalımını büyük olasılıkla ikisi birlikte önledi. Tiele boylarının bu yıllarda Aşina bağlılığından kopması, bunun bedeli sayılır.

İlk sınav güneyden geldi. Kuzey Qi’ye kaçan Rouran soyluları, Anagui’nin ölümünden sonra sığınmacı olarak kalmaya niyetli değildi. Zizhi tongjian’ın kronolojisine göre 552’nin ikinci yarısında Qi, onlar adına Göktürk topraklarına saldırdı.^[6] Kimse kışın Moğolistan sınırında sefere çıkmadığı için tarih yaz sonuna ya da sonbahara daraltılabilir. Saldırının kaynaklara geçmiş hiçbir sonucu yoktur.

Qi’nin düşman olmasının bir nedeni vardı. Yujiulü hanedanını yanlarına almışlardı ve imparator Wenxuan bozkırdaki yeni güce surlarla karşılık verdi. Bumin’in Rouranları kırdığı yıl olan 552’nin onuncu ayında Huanglu geçidine geldi. Oradan kuzeye, Shegan garnizonuna kadar uzanan uzun bir sur yaptırdı. Sur dört yüz li’den uzundu ve üzerinde otuz altı garnizon vardı.^[7] 554’te bir başka surun hattını seçmek için kuzey sınırını bizzat at üstünde dolaştı. 555’te bir milyon sekiz yüz bin adam topladı. Bu suru Youzhou’nun kuzeyindeki Xiakou’dan Hengzhou’ya kadar, dokuz yüz li’den uzun bir hat boyunca yaptırdı.^[7] Ön ve arka hatlar birlikte sayıldığında Qi surları batıdan doğuya üç bin li uzanıyordu ve her on li’de bir garnizon vardı.^[7] Öbür Çin devleti olan Batı Wei bunun tersini yaptı. Issık’ın kardeşi Mukan’ın isteği üzerine, topraklarına ulaşan Rouranları yakalayıp onun elçilerine teslim etti. Üç bin kadarı Chang’an’ın Qingmen kapısı dışında öldürüldü.^[1]

Ordos seferi (553)

Şubat 553’te Qi imparatoru, sürgünlerin önderi Dengzhu’yu Göktürklere karşı yürümeye zorladı. Zhou Shu’ya göre Dengzhu Anagui’nin baba tarafından amcasıdır, başka bir anlatıma göre oğludur. İmparator, Qi’nin bozkırdaki etkisinin, barındırdığı hanedan yok olunca sönmesini istemiyordu. Dengzhu baharın sonunda yola çıktı. Göktürk direnişi onu batıya itti ve sıkıştırıldı. Issık ordusuna yetişti ve onu Ordos’ta yok etti. Ordos, Sarı Irmak’ın büyük kıvrımı içindeki bozkırdır ve her Çin suru oradan dolanılabilirdi. Kendileri de bozkır halkı olan Rouranlar, yüzyıllardır ilk kez tersini değil, Çin’den bozkıra geçişi denedi. Arkalarında Qi erzakı ve Qi desteği olduğu halde bunda başarısız oldular. Başarısızlık onlar kadar Qi’nindi de.

Artıklar ev sahiplerine döndü. Anagui’nin oğullarının sonuncusu Anluochen, 553’ün on ikinci ayında Qi himayesinde hükümdar yapıldı. Zamanla kullanıldığını anladı.^[7] 554’ün üçüncü ayında bizzat Qi’ye karşı ayaklandı ve yenildi. Dördüncü ayda karısı ve çocukları, halkından otuz binden fazla kişiyle birlikte ele geçirildi.^[7] Rouranlara karşı son Göktürk zaferi 20 Ocak 554’e tarihlenir. Issık’ın bunu görecek kadar yaşayıp yaşamadığı kesin değildir. Sui Shu’ya göre 553’te bir hastalıktan öldü. Sui Shu, oğlu İşbara’yı atlayıp tahtı kardeşine bıraktığını da ekler. Ölümü hakkında bundan fazlası kayıtlı değildir.^[2]

Issık döneminde kağanlık

O yıl yalnızca savaştan ibaret değildi. Nisan 553’te Göktürkler Batı Wei’ye elli bin kadar at gönderdi. Karşılığında birkaç yüz bin top ipek aldı. Rouranlar hiçbir zaman böyle bir alışveriş hacmine ulaşamamıştı. Bu hacim, kağanlığı daha varlığının ilk yılında ekonomik bir ağırlık olarak gösterir. Bumin’in Wei ile kurduğu ittifak korundu. Wei’nin Rouran sığınmacılarını teslim etmesi büyük olasılıkla bunun bedeliydi.

Issık’ın oğlu İşbara idi. İşbara 581’de tahta çıkacaktı ve bu, taht savaşını doğuran itirazlara rağmen oldu. Bu çekişmede İşbara’nın iddiası, Bumin hanedanının en büyük kolunun iddiasıydı.^[2]

Değerlendirme

Kaynaklar Issık’a bir yıl ve iki olgu verir: Rouranları yendi ve öldü. İki Çin devletiyle sınırı güvenceye alma ve eski efendilerin bozkıra dönüşünü engelleme başarısı ona yüklenebilir. Bu yükleme haklıdır. Ardından gelen kardeşi Mukan, güney kanadı kapanmış bir devleti devraldı. Yüzünü kuzeye ve doğuya çevirebildi.

Notlar

^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Ecsedy 1968, p. 155,156,157
^ Ecsedy 1968, p. 157
^ Kül Tegin inscription
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 164
^ a b c d e Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4 (after Bei Shi)
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 164 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Kül Tegin inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)