Mukan Kağan

Mukan Kağan, Bumin’in ikinci oğlu ve Göktürklerin üçüncü kağanıydı. 553’ten 572’ye kadar süren on dokuz yıllık saltanatı, Birinci Kağanlığın kurucu kuşağı içinde en uzun olanıdır.^[1] Onun zamanında devletin doğu yarısı, bundan sonra koruyacağı sınırlara ulaştı. Yukarı Yenisey’deki Kırgızlar ülkeye katıldı, Mançurya kenarındaki Kıtanlar ise doğuya sürüldü. Son Rouranlar öldürüldü. Göktürkler Çin’in içinde ilk savaşlarını verdi ve hanedanın bir kızı bir Çin hanedanının imparatoriçesi oldu. Çinliler onun yüzünü unutmadı. Zhou Shu onu tuhaf görünüşlü bir adam olarak anlatır. Yüzü bir ayaktan geniş ve çok kırmızıydı, gözleri cam gibiydi, yaradılıştan sert ve şiddetliydi, aklı da savaştaydı.^[1] Kaynakların herhangi bir Göktürk kağanı için verdiği tek dış görünüş betimlemesi budur.^[1]

Tahta çıkışı

Issık 553’te öldü ve sıradaki kardeş Mukan tahta çıktı.^[1] En iyi görüşe göre soylular onun arkasında durdu ve devlet 554’te istikrara kavuştu. Tahta geçiş yataydı, kardeşten kardeşeydi ve Mukan’ın kendi ölümünde de öyle olacaktı. Türk Atlası kuralı Aşina başlığı altında ortaya koyar. Hanedan için erkenden harekete geçti. Batı Wei, Mukan’ın isteği üzerine Dengshuzi’yi ve kendilerine sığınmış üç bin kadar Rouranı yakaladı. Esirleri Göktürk elçilerine teslim etti ve Chang’an’ın Qingmen kapısı dışında öldürttü.^[1] Bu sertlik belki yalnızca Rouranların yeni hanedanın meşruiyetine yönelttiği varoluşsal tehdide karşılıktı. Belki de Anagui’nin egemenliği altında yaşamanın hatırasına da karşılıktı. Kaynaklar hangisi olduğunu söylemez.

Kuzeyde ve doğuda fetihler

Güney sınırını kardeşi kapatmıştı, bu yüzden Mukan öbür yöne döndü. Zhou Shu fetihlerini tek bir satırda verir. Batıda Eftalitleri kırdı, Kıtanları doğuya sürdü, kuzeyde Qigu’yu, yani Kırgızları, topraklarına kattı ve sınırın ötesindeki devletleri otoritesi altına aldı.^[1] Bunların hiçbiri için yıl vermez. 554 ile 560 arasındaki döneme tarihlendirme, literatürün bir hesabıdır. Kırgızlar madenleri yüzünden önemliydi.^[2] Demirleri ve altınlarıyla tanınıyorlardı. Bundan sonra altın Yenisey’den kağanın Ötüken’deki merkezine aktı.^[2] Bir Çin kaynağına göre bu düzeni isteksizce kabul ettiler. Kırgızların fırsat bulduklarında ayaklanmaları bekleniyordu.^[2] Kıtanlar ile Tatabılar, Rouran devletinin içinde istemeden bulunmuş ve Anagui’nin ölümünde ondan ayrılmaya çalışmış proto-Moğol topluluklarıydı. Yeniden devlete katıldılar. Onlarla birlikte Göktürkler Hingan sıradağlarına ve yazıtlardaki Kadırkan ormanına ulaştı. Kül Tegin yazıtının kuruculara verdiği doğu sınırına da ulaştılar.^[3]

Kore’ye dokunmadı. Bir Kore kaynağına göre 551’de on bin Göktürk Koguryŏ sınırında göründü ve birkaç şehri kuşattı. Bu, Bumin’in adamlarını Bağımsızlık Savaşı’nın son yılında oraya koyar.^[2] Mukan Koguryŏ’ya karşı hiçbir girişimde bulunmadı. Bu çekimserlik, o önceki başarısızlığın dersi olarak yorumlanır.

Modern bir tahmine göre kağanlık, 554 ya da 555’e gelindiğinde Asya Hun imparatorluğundan daha büyüktü. Altını, demiri ve Soğdluların ticaretiyle Hindistan’dan, Tibet’ten ve Çin’den tüccarları, elçileri ve hacıları kendine çekiyordu. Soğdlu tüccarlar Ötüken’e ve Altay’a yerleşti ve kağanın hizmetinde yönetim işleri üstlendi. Göktürklerin Çin ile aracıları oldular. Batıda, İstemi döneminde, Göktürklere daha sonra runik alfabenin yapılacağı yazıyı ödünç verdiler.

560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.

Zhou ittifakı ve Qi ile savaş

Mukan doğuyu elinde tutarken İstemi batıyı Ceyhun’a ve İdil’e kadar taşıdı. Türk Atlası bu hikâyeyi İstemi başlığı altında anlatır. İstemi, Göktürk fatihlerinin en büyüğü sayılır. Doğuda komşular değişti. Batı Wei 557’de yerini Kuzey Zhou’ya bıraktı. Bumin’in eski müttefiki Yuwen Tai’ye Mukan’ın bir kızı vaat edilmişti. Yuwen Tai evlilik kararlaştırılmadan öldü ve vaat oğlu İmparator Wu’ya geçti.^[1] Zhou ile Göktürklerin ittifakı, 545’teki Wei elçiliğinden sayılırsa otuz yıl sürdü. Mukan’ın bütün saltanatı boyunca ayakta kaldı.

İttifak Kuzey Qi karşısında sınandı. Mukan Zhou ile evliliği kararlaştırmış, daha zengin bir teklifle gelen Qi elçilerini de geri çevirmişti. Doğudaki Qi’ye karşı ortak bir seferi bizzat istedi.^[1] 563’te Zhou generali Yang Zhong on bin adamla yürüdü. Mukan onu yüz bin atlıyla karşıladı.^[1] 564’ün ilk ayında Qi hükümdarına Jinyang’da, yani Taiyuan’da saldırdılar ve başarısız oldular. Mukan adamlarının ülkeyi yağmalamasına izin verdi ve yurduna döndü.^[1] Yang Zhong imparatora, Göktürklerin zırhlarının kötü, ödüllerinin hafif, beylerinin çok ve yasalarının hiç olmadığını, onlarla başa çıkmanın zor olmadığını söyledi. İmparator onu dinlemedi.^[1] Qi imparatorunun kaçma isteği ve kış kuşatması, hikâyenin Qi tarafıdır. Aynı yıl Mukan ikinci bir sefer istedi. Yang Zhong Woye üzerinden, Yuwen Hu ise Luoyang’a doğru yürüdü. Hu yenildi ve Mukan geri döndü.^[1] Sonuç bir gövde gösterisi olarak okunur. Göktürkler Taiyuan ülkesini yağmalamış ve kayıp vermeden çekilmişti. Qi ise bir Göktürk ordusunun ne olduğunu öğrenmişti.

568 evliliği

Evlilik ittifakın mührüydü ve kaynaklar onu bir hikâyeye dönüştürür. 565’te Zhou, imparatorun kardeşi olan Chen Dükü Yuwen Chun’u Yuwen Gui, Dou Yi ve Yang Jian ile birlikte gelini almaya gönderdi.^[1] Heyetin yüz yirmi kişi olduğu, literatürün verdiği sayıdır. Heyet vardığında Mukan yeniden Qi’ye doğru kaydı. Sonra bir rüzgâr ve gök gürültüsü alameti geldi.^[1] Zhou Shu’nun imparatoriçeye ayrılan bölümündeki anlatıma göre kağan bu alameti Göğün bozulan söze duyduğu hoşnutsuzluk olarak okudu ve fırtınanın altın çadırını vurduğunu düşündü. Heyetin gelinle birlikte dönmesine izin verdi ve kız imparatoriçe yapıldı.^[1]

Bazı araştırmacılar fırtınayı bir Çin anlatı kalıbı olarak görür: İnatçı barbar bir alametle yola getirilir ve yüce gönüllü bir imparator tarafından bağışlanır. Hikâye imparatorun onuruna anlatılmıştır. Kaynaklar yalnızca hikâyeyi verir. Kuşku götürmeyen, sonuçtur. Çinlilerin ona verdiği adla İmparatoriçe Aşina ömrünün geri kalanını Zhou sarayında geçirdi. Babasıyla ve hanedanla bağını korudu. Göktürk-Zhou ittifakının başlıca bağı ve güvencesi oldu. 1993’te bulunan mezarı, o zamandan beri bir Aşina’ya ait tek eski genomu vermiştir.

Ölümü ve halefi

Sui Shu, Mukan’ın saltanatını yirmi yıl sayar, Mukan bu sürenin ardından öldü.^[4] Alışılmış hesaba göre bu 572’dir. Yatay kurala göre taht oğlu Töremen’e değil, kardeşi Taspar’a geçti. Dokuz yıl sonra Taspar tahtı Töremen’e geri vermeye çalıştı ve bu girişim taht savaşını başlattı.^[4] İki Çin devletinin elçileri armağanlarla yeni kağana koştu. Bu, Mukan’ın ona ne bıraktığını gösterir. Sui Shu’ya göre Zhou ile Qi bir evlilik ittifakı için yarıştı ve ona hizmet etmek için hazinelerini boşalttı.^[4]

Değerlendirme

Çin kroniği Mukan’ı baştan sona güçlü ve cesur bir hükümdar olarak sunar. Evlilik hikâyesinde ise onu inatçı ve saf bir hükümdar olarak sunar. İkinci görüş, hikâyeyi anlatanların bakışıdır.^[2] Kayıtlara göre o, doğu kağanlığını bütünleyen kağandı. Bumin Rouran devletini almış, Issık da onun güney kanadını kapatmıştı. Mukan kuzeyi ve doğuyu aldı ve Çin ittifakını on dokuz yıl boyunca korudu. Kardeşine, modern bir hesabın beş ile yedi milyon kilometrekare arasına koyduğu bir imparatorluk bıraktı. Bu, dünyanın o güne dek gördüğü en büyük devletti. Bu bir bulgu değil, bir değerlendirmedir. Değerlendirdiği genişlik, Kül Tegin yazıtının Kadırkan ormanından Demir Kapı’ya kadar betimlediği genişliktir.^[3]