Taspar Kağan

Taspar Kağan, Bumin’in en küçük oğlu ve 572’den 581’e kadar Göktürklerin dördüncü kağanıydı.^[1] Tahta, babasının ölümünden tam yirmi yıl sonra çıktı. Zhou Shu’ya göre devlet Mukan’ın zamanından beri zengin ve güçlüydü ve Çin’e üstün gelmeyi aklına koymuştu.^[1] İstemi hâlâ batıyı elinde tutuyordu, Mukan ise kuzeyi ve doğuyu kapatmıştı. Zhou ile Qi, yeni kağanın ittifakı için yarıştı ve ona hizmet etmek uğruna hazinelerini boşalttı.^[2] Taspar üç şeyle hatırlanır. Yetkisini küçük kağanlar arasında paylaştırdı, Budizmi benimsedi ve halefine dair bir dilekte bulundu. Soylular bu dileği reddetti ve dilek hanedanı böldü.

Taspar döneminde kağanlık

Bir tahmine göre Taspar zamanında doğu ve batı toprakları birlikte altı ila yedi milyon kilometrekareydi. Bu, bin yıl sonraki Osmanlı İmparatorluğu’ndan büyüktür. Taspar’ın hiyerarşide yaptığı değişiklikler bu ölçeğe verilmiş bir karşılık olarak görülebilir. Yeğeni İşbara’yı Erfu Kağan unvanıyla doğunun, kardeşi Rudan Kağan’ın bir oğlunu da Buli Kağan unvanıyla batının başına getirdi. İki vekil de kağan unvanını taşıyordu.^[2] Kağanın yetkisi dışarıdan göründüğü kadar tek elde toplanmış değildi. Yetki Aşina hiyerarşisinde aşağıya doğru dağıtılmıştı ve Türk Atlası bu rütbeleri Unvan başlığı altında sıralar. Bu adımın Taspar’ın istemediği bir sonucu oldu. Doğuda kağan yaptığı küçük kağan, dokuz yıl sonra onun son dileğini reddeden adam oldu.

Çin imparatorlarına oğullarım derdi. Zhou Shu, onun adamlarına şöyle dediğini aktarır: Güneydeki iki oğlum bana evlat görevini yerine getirdikçe, neden bir şeyden yoksun kalmaktan korkayım?^[1] Başka bir yerde, birbiriyle savaşan Zhou ile Qi’ye kavgayı bırakmalarını söylediği anlatılır. Bu Zhou Shu’da yoktur.^[3] Bu ton, iki Çin devletini müşteri olarak elinde tutan ve bunu bilen bir hükümdarın tonudur.

Qi direnişi (577–580)

577’de Zhou, Qi’yi istila etti ve bu kez Göktürk yardımı olmadan neredeyse bütününü aldı.^[4] Taspar, kardeşinin yaptığı gibi Zhou ittifakını resmen yenilemişti. Şimdi Zhou kağanlığın neredeyse bütün sınırını elinde tutuyordu ve Taspar gizlice taraf değiştirdi.^[4] Güdü, güç dengesi olabilir. Buna göre Taspar, Çin’i tek bir devletin birleştirmesine izin vermek yerine bölünmüş tutmaya karar vermiştir. Bunu savunanlar, otuz yıllık güveni riske atması için başka bir neden bulmaz. Kaynakların kendisi hiçbir güdü belirtmez.

Aracı, Qi hanedanından bir prens olan Gao Shaoyi idi. Zhou fethine karşı savaşmış, Zhou generali Shenju’ya yenilmiş ve üç bin adamıyla Taspar’ın sarayına kaçmıştı.^[4] Daha önce adamlarına, bir barbara hizmet etmektense geri dönme izni vermişti.^[4] 578 yazında Ying vilayetinde direnen bir akraba olan Gao Baoning, Ötüken’e yazdı. Shaoyi’den Qi imparatorluk unvanını almasını, Taspar’dan da yardım etmesini istedi. Zhou ajanları yetmiş atın gönderildiğini gördü, Taspar ise bir ordu hazırlıyordu.^[4] Shaoyi kendisini sürgündeki Qi imparatoru ilan etti. 578 Nisanında Zhou imparatoru Wu öldü ve Göktürkler uzak kuzeydoğudaki Youzhou’ya girdi. Aynı sırada Shaoyi ile Lu Changqi adlı bir köylü önderi Jicheng’e saldırdı.^[4] Zhou karşılık verdi ve Lu öldürüldü. Shaoyi Göktürk topraklarına çekildi, Göktürkler akınlarını sürdürdü ve başka yerlerin yanı sıra Suzhou’yu yağmaladı.^[4]

Sonra Taspar onu teslim etti. Yeni Zhou imparatoru Xuan, Shaoyi’nin teslim edilmesi şartıyla kağana Qianjin adlı bir prenses önerdi.^[4] Bir Zhou ajanı Ötüken ormanında bir av düzenledi. Shaoyi bu hileyle yakalandı ve Taspar’ın onayıyla teslim edildi.^[4] Göktürkler ile Zhou, yarım yıllık savaşın ardından barış yaptı.^[4] Shaoyi Sichuan’a sürüldü. Orada karısına yazdığı mektuplarda barbarları ihanetleri yüzünden lanetledi.^[4] Zizhi tongjian, Gao Baoning’in dilekçesini ve Shaoyi’nin ilanını 577’nin on ikinci ayına tarihler. Taspar’ın Shaoyi’yi güney sınırında sahte bir avda yakaladığını da aynı kaynak anlatır.^[5] Teslim, artık Qi davasına inanmayan ve güçlenmiş Zhou ile tam bir savaşı göze almayan bir kağanın işi olmuş olabilir. İki yollu siyaset 580’de bununla sona erdi. Zhou artık bütün sınırı elinde tutuyordu ve Aşinalar bununla yaşamak zorundaydı.

Budizm

Qi sürgünleri Ötüken’e başka bir şey de getirdi. Saltanatının tarihi bilinmeyen bir anında, Qi’den kaçırılıp getirilmiş Çinli keşiş Huilin, Taspar’a Qi’nin Buda’nın yasasına sahip olduğu için zengin ve güçlü olduğunu söyledi. Kağana neden ile karşılık öğretisini öğretti.^[2] Kağan ona inandı ve bir manastır yaptırdı. Qi’den Vimalakīrti, Nirvāṇa ve Avataṃsaka sutralarını istetti.^[2] Oruç tuttu, stupanın çevresinde turlar attı ve Çin’de doğmadığına hayıflandı.^[2] Kağanın sutra istemesi 572’ye tarihlenmiştir. O yıl Göktürk armağanları Qi sarayına ulaşmış, Zhou ise Budizme zulmediyordu.^[6] Kitapların kağanın kendi diline çevrilip çevrilmediğini ya da kağanın onları kendisinin okuyup okumadığını kaynaklar söylemez.^[6] Aynı on yılda Gandhara’lı bir keşiş olan Jinagupta, 575’ten 585’e kadar on yıldan biraz fazla bir süre Taspar’ın ve halefinin sarayında yaşadı. 581’de Hindistan’a gitmiş on Çinli keşiş ona katıldı ve birlikte Sanskritçe eserleri inceleyip Çinceye çevirdiler.^[7] Halkı onu Buda’nın yasasına kadar izlemedi. Bu yıllarda Aşinalardan hiçbir üyenin, hiçbir beyin ve hiçbir halktan kişinin din değiştirdiği kayıtlı değildir. Göktürkler Tengri inancında kaldı.

Bazı araştırmacılar bu din değiştirmeyi bir hata sayar. Onlara göre bu, halkının yaşam biçimine hiç uymayan bir dine geçişti. Bunlar, Taspar’ın benimsediği Çin Budizminin bozkır için tehlike oluşturan Çin fikirlerini de beraberinde taşıdığını düşünür. Bu bir tutumdur ve tutum olarak kaydedilir. Yüzyılın tek Göktürk anıtı öbür tarafı destekler. Bugut yazıtı Soğd yazısıyla 584 dolaylarında dikilmiştir. Taspar için yapıldığı ve içeriğinin Budist olduğu kabul edilir. Öyleyse kağanın inancı özel bir sapma değil, kağanlığın göstermeyi seçtiği kamusal yüzdü.^[8] Ancak ilk yayımlanan yorum taşı Mukan’ın küçük kardeşi Mahan Tegin için diker. Taspar’la bağ bu yüzden yalnızca sonraki yoruma dayanır.^[9] Dini Budizmdi, ama kaynakların gösterdiği tek bir adamın din değiştirmesidir.

Ölümü ve 581 kurultayı

Taspar 581’de, Sui Shu’nun on yıl saydığı bir saltanatın ardından bir hastalıktan öldü.^[2] Otuz yılın her bunalımına dayanmış bir imparatorluk bıraktı. Kayıtlarda bağımlı halkların bir ayaklanması, ekonomik bir sıkıntı ya da toplumsal bir gerilim yoktur. Bir de dilek bıraktı. Halefinin Mukan’ın oğlu Töremen olmasını istiyordu, kendi oğlu Amrak olmasını değil.^[2] Bir Göktürk kağanının halefini belirleme hakkı yoktu. Veraset yanal ilerlerdi, böylece hiçbir tek soy tahtı elinde tutamazdı.^[2] Soylular Ötüken’de kurultay için toplandı. Küçük kağan İşbara, Töremen’in annesinin ne Göktürk ne de soylu olduğunu söyleyerek itiraz etti ve Töremen seçilirse isyan edeceğini bildirdi.^[2] Kurultay Amrak’ı seçti, ama Töremen ayaklandı ve Amrak İşbara lehine tahttan çekildi. Ardından gelen savaş kağanlığı kalıcı olarak böldü.^[2] Türk Atlası, Taspar’ın dileğinin karşı çıktığı kuralı Töre başlığı altında anlatır. Bunun nelere yol açtığını ise bunalım başlığı altında anlatır.

581'de, Taspar Kağan'ın öldüğü yıl Göktürk Kağanlığı, Karadeniz'den Kitanlara kadar henüz bölünmemiş, sarayı Ötüken'de. Yanında o yıl hüküm sürmeye başlayan Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.

Değerlendirme

Çinliler, imparatorlara oğullarım diyen bir kağanı hatırladı. Bir değerlendirme onu, Gao Shaoyi’nin sarayına ulaştığı anda Avrasya’nın en etkili adamı ve dünyanın en kudretli hükümdarı sayar. Hemen ardından, ağabeyinin izlerine basarak yürüdüğü için belki de bu ünü hak etmediğini ekler. Saltanatın hakkında verilen hüküm şudur: Zhou’yu Qi’ye karşı oynaması beceriksizce yürütüldü ve kağanlığın yavaş çözülüşünü başlattı, ölümündeki kurultay da yeni bir bölüm açtı. İkisi de değerlendirmedir, bulgu değildir. Kayıt, çağının en büyük devletini dokuz yıl boyunca hiçbir şey kaybetmeden yöneten bir kağan verir. Kendisinden sonrasını biçimlendirmeye yönelik tek girişimi, öldüğü gün başarısız oldu.

Notlar

^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f g h i j Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Yavuz 2025
^ a b c d e f g h i j k Yavuz 2025, p. 308–309
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 173; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 174
^ a b Ecsedy 1968, p. 161
^ Sinor 1990, p. 314
^ Bugut inscription
^ Çağatay 1976, p. 247

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 173, 174 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Bugut inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)