Bumin, Türk Aşina boyunun bir üyesiydi ve halkının Rouran Kağanlığına bağımlılığını kıran önder oldu. 552’de doğu bozkırında yeni bir devletin başında kağan unvanını aldı.[1] Bu zaferden birkaç ay sonra öldü.[1] Kaynaklar bu yüzden ondan neredeyse bütünüyle önceki on yılın kaydını korur: Çin topraklarına bir akın, Batı Wei’den bir elçilik, Tiele karşısında beklenmedik bir zafer, Rouranların geri çevirdiği bir evlilik ve sonunda Göktürk Bağımsızlık Savaşı.

Kaynaklar buna göre tek yanlıdır. Onun hakkında bilinen hemen her şey, onu ve halkını düşman barbarlar olarak göstermekte çıkarı olan devletlerin bakışından gelir. Yine de Eski Türkçe birkaç kaynak da onu adıyla anar. Neredeyse iki yüzyıl sonra yazılan, Orhun vadisindeki Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtları, tarihsel bölümlerini Göktürklerin ilk hükümdarları olarak Bumin ve küçük kardeşi İstemi ile açar. İstemi’ye de Bumin’le aynı unvanı verir.[2] Orada ikisi, Göktürklerin tanrısı Tengri tarafından Aşina boyunu yabancı egemenliğinden kurtarmak ve bununla birlikte Altay’daki Göktürklere özgürlük getirmek için başa getirilen kişiler olarak yüceltilir.

Orhun taşlarından yirmi yılı biraz aşkın bir süre sonra Bumin’in adı, Uygur Kağanlığının Tariat yazıtında bir kez daha taşa geçer. Uygurlar Göktürkleri 744’te devirmişti. Taş, bozkırın önceki hükümdarlarıyla başlar ve Bumin de onların arasındadır.[3] Uygur düzeninin kurucusu kendi taşını Göktürk düzeninin kurucusuyla başlattı. Bu, fetih iddiası olarak değil, ardıllık iddiası olarak görülebilir.[3]

Kaynakların bu denli az olması yüzünden özellikle Bumin Kağan’ın çevresinde birçok efsane ve iddia oluşmuştur. Türk Atlası, sınanabilir anlatılar hâlinde sonraki kuşaklara ulaşmış olanı ortaya koyar. Bu temel üzerinde hayatının gerekçeli bir rekonstrüksiyonunu sunar ve onu çıkarım olarak işaretler.

Adı ve unvanları

Çin kaynakları Bumin’in adını 土門, yani Tumen biçiminde verir.[1] Türkologların kabul ettiği standart biçim Bumın bir rekonstrüksiyondur. Bu biçim, altıncı yüzyılda bu işaretlere yüklenen ses değerine dayanır. Bu değer rekonstrüksiyon dizgesine göre değiştiğinden denklik, tarihçiler arasında genel kabul görse de tartışma dışı değildir. Yazıtların bir yayımı daha da ileri gider: yazıtlardaki Bumın biçiminin, Çin tarihlerinin verdiği Tumen biçiminin yanlış yazılmış hâli olduğunu savunur.[4]

732 tarihli Kül Tegin yazıtındaki runik yazım, adın Türk yazısındaki en erken tanıklığıdır.[2] Runlarla yazılışı 𐰉𐰆𐰢𐰣 biçimindedir.[5] Sekizinci yüzyılda geçerli olan biçimi korur.

552’deki zaferinin ardından Bumin, 伊利可汗 diye yazılan ve alışıldığı üzere İllig Kağan okunan unvanı aldı.[1] İlk öğenin anlamı tartışmalıdır. Modern anlatıların onun için sunduğu çeviriler tahminden ibarettir. Savaştan önceki yıllarda unvansız görünür. Modern tarih kitapları Bumin’e yabgu unvanını verir. Babası Tuwu gibi daha önceki Aşina önderlerinin rütbesi düşünülürse bu akla yatkındır. Ancak kaynaklar bu sözü onun için kullanmaz. Türk Atlası han ve kağanı unvanlar başlığı altında ele alır.

Öncesi: Rouranlar altında Aşina Göktürkleri

Çin tarihleri Aşinaları, Rouranların tebaası olarak, bugünkü Moğolistan, Çin, Kazakistan ve Rusya arasındaki Altay Dağları bölgesine yerleştirir. Bu Türk halkını metal işçiliğiyle de ilişkilendirir.[1][6] Aşinalar usta demircilerdi. Büyük olasılıkla efendilerini ve bölgedeki başka alıcıları silah ve zırh gibi demir ürünlerle donatıyordu. Aşinaların Altay’a nasıl ve nereden geldiğine dair anlatılar birbirini tam olarak tutmaz. Bir rivayet onları, bir yenilginin ardından, bugünkü Çin’in kuzeybatısında, Turfan Çukuru’ndaki Gaochang yöresinden getirir. Yerleşmelerini beşinci yüzyılın orta onyıllarına koyar.[7] Bir başka rivayete göre Aşinalar Gansu’daki Pingliang’dan geldi. Wei imparatoru Taiwu Juquleri yıkınca beş yüz Aşina ailesi Rouranlara kaçtı ve Altın Dağ’da demirci olarak yaşadı.[8] Asya Hunlarından gelme ve dişi kurt Asena anlatısı da dahil olmak üzere rakip rivayetleri Aşina boyu maddesi ele alır.

Kökenlerinden çok konumları önemliydi. Bu demirciler, komşularının birçoğu gibi Rouran Kağanlığına hizmetle yükümlüydü. Metal işçiliğiyle ilişkileri olduğu gibi alınırsa mal vermekle de yükümlüydüler. Altay’daki yurtları onlara cevhere erişim sağlıyordu. Aynı yurt, onları bugünkü Moğolistan’daki Rouran merkezinden uzağa, batıya ve güneye giden yolların üzerine de yerleştiriyordu. Aşina Göktürkleri buna göre eski İpek Yolu’nun en kuzey kenarındaki ticarete katılıyordu.

Xin Tang Shu’ya göre Bumin’in babası Tuwu idi. Zhou Shu bir baba anmaz.[9] Tuwu görünüşe göre 542’de öldü. Ardından iki oğlun büyüğü olan Bumin boyun önderliğini devraldı.

Doğum yılı

Bu ansiklopedi Bumin’in doğumunu 510 ile 515 arasına koyar. Bu da onu Batı Wei elçiliği sırasında otuz ile otuz beş yaşlarında, öldüğünde ise otuz yedi ile kırk iki yaşında gösterir.

Bu rekonstrüksiyon üç varsayıma dayanır. Kayda geçen ilk eylemi 542’ye düşer ve onun o tarihte yetişkin olmasını gerektirir. Kardeşi İstemi ikisinin açıkça küçüğü sayılır. İstemi, Bumin’den yirmi yıldan fazla uzun yaşadı. İstemi’nin kendi ölümünde inanılmayacak kadar yaşlı olduğu varsayılmadıkça bu, Bumin’in yaşı için bir alt sınır çizer. Kardeşler arasındaki aralık, anlatılış farkını açıklayacak kadar geniş olmalıdır. Aynı zamanda 540’lı yıllar boyunca birlikte hareket etmelerine izin verecek kadar dar olmalıdır. Zaman zaman 500 dolayında bir doğum yılına rastlanır. Bu, Bumin’i Tiele seferi sırasında ellisini geçmiş gösterir ve bu koşulların hiçbirine değil, yuvarlamaya dayanır. Özellikle Türkçe medyada dolaşan 489 gibi erken bir doğum yılı vardır. Bu, onu gerçekçi bir yaştan daha da uzaklaştırır. Bumin atılgan bir adamdı ve sabırlı planlaması rakiplerini çok kısa sürede bunalttı. Bu da 510’lu yılların başında bir doğum yılını destekler.

Buna göre Bumin Kağan öldüğünde otuz yedi ile kırk iki yaşında olmalıydı.

Tuwu’nun ardından (542)

Bumin babasının makamına ve unvanına geçti. Tuwu yabgu unvanını taşımıştı: 大葉護, yani Büyük Yabgu, Rouranlar altında Aşina beyinin unvanı. 542’den sonra bunu Bumin taşıdı. Bu unvana Altay’da boyun iç halkasının topladığı bir toyda yükseltildi.[10] On yıl yabgu, bir yıl kağan oldu.[11]

Bumin’in geçişiyle birlikte boyun dışa dönük duruşu değişti. Tuwu döneminde Aşinalar kaynaklarda Rouran tebaası olarak görünür. Zhou Shu’nun 542’den önceki yıllar için bildirdiği Wei sınırındaki kış akınları da onun zamanına düşer.[12] 542’den sonra kendi hesaplarına hareket ederler. Elçileri doğrudan kabul edip karşılık verirler ve Rouranlarla Tiele arasındaki bir çatışmaya kendi seçtikleri şartlarla karışırlar. Bumin’in kayda geçen davranış dizisi baştan sona, bir doğaçlamalar zinciriyle değil, Rouran bağının bilerek gevşetilmesiyle uyuşur.

542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

542 akını

Her yıl ırmak donunca Göktürk atlıları onu Rouran Kağanlığının güney kıyısında geçerek Batı Wei topraklarına akın ederdi. Köylüler onların önünde surlu kalelere gönderilirdi.[12] 542’de yeni vekil vali Yuwen Ce köylülerin evlerinde kalmasına izin verdi. Ana yollar boyunca birkaç yüz yerde odun yığdırdı ve gözcülerini uzaklara gönderdi.[12] O yılın on ikinci ayında yüzlerce, belki binlerce Göktürk atlısı, sınırdan birkaç on li uzaktaki Liangu’dan içeri girdi. Bütün yığınlar aynı anda tutuşturuldu. Göktürkler bunu büyük bir ordunun yaklaşması sandı. Düzensizce kaçtılar ve birbirlerini ezdiler. Sayılamayacak kadar çok hayvan ve yük geride bıraktılar. Yuwen Ce bunları toplayıp halka dağıttı.[12] Bundan sonra Göktürkler bir daha gelmeye cesaret edemedi. Yuwen Ce sınırda bir garnizon istedi.[12]

Çin kaynağı Zhoushu (Zhou Hanedanı Kitabı) hiçbir Göktürk komutanı anmaz. Akın, 542’den itibaren Aşinaları yöneten Bumin’e bağlanır. Bu ilk akın değildi: aynı bölüm Göktürklerin daha önce her kış geldiğini söyler.[12] 542’de yeni olan, Wei savunmasıydı.

Akın savaşmadan başarısız oldu ve Göktürklere hayvanlarını ve yüklerini kaybettirdi.[12] Üç yıl sonra Wei onları bir elçilikle aradı.[1]

540’lı yılların siyasi durumu

Bumin’in içine girdiği durum alışılmadık ölçüde elverişliydi. Kuzey Çin bölünmüştü. Batı Wei ile Doğu Wei birbirine rakip ardıl devletlerdi ve her birinin hem ötekine hem de Rouranlara karşı müttefik arayacak nedeni vardı.[1] Anagui önderliğindeki Rouranlar bozkırı onyıllardır ellerinde tutuyordu. Güneybatıdaki Eftalitlerle ilişkiler ise soğumuştu. Böylece Anagui, tam tebaası kıpırdanmaya başladığı sırada dış bir denge ağırlığından yoksun kaldı. Tiele yeni bir ayaklanma hazırlıyordu.

Bunların hiçbirini Bumin yapmamıştı. Kaynakların gösterdiği, bundan yararlanacak konumda duran bir önderdir. Tiele’ye planlarını öğrenecek kadar yakındı. Wei sınırına bir elçiliğe değecek kadar yakındı. Rouran merkezinden ise hesap sorulmadan davranabilecek kadar uzaktı. Yıldızlar Aşina Göktürklerinin önderi için doğru dizilmişti.

Batı Wei elçiliği (545)

Zhou Shu Tumen’i bir alışverişle tanıtır. Boyu güçlendiğinde halkı ipek satın almak için sınıra geldi ve Çin’le ilişki kurmak istedi.[1] Metin bir yıl vermez. Sonraki cümlesi 545 elçiliğidir.[1] 545’te Batı Wei şansölyesi Yuwen Tai, bir Soğd olan An Nuopantuo’nun başında bir heyeti Göktürklere gönderdi.[1] Genç Göktürkler büyük bir devletin kendilerine yönelmesinden duydukları hoşnutluğu açıkça göstererek heyeti karşıladılar.[1] Ertesi yıl Bumin hediyelerle kendi elçiliğini geri gönderdi.[1]

Aracı olarak bir Soğd’un seçilmesi, Soğdlu tüccarların Çin ile bozkır arasındaki yollarda tuttuğu yeri yansıtır. 安諾槃陀 yazımının ardındaki ad, Soğdca Anāhitā-banda, yani Anāhitā’nın hizmetkârı olarak tanımlanmıştır.[13]

Bu alışveriş Aşinalara Çin mallarına, her şeyden önce ipeğe, kendileriyle güney arasında duran aracılar olmaksızın doğrudan erişim verdi. Daha az elle tutulur bir şey de verdi. Bir Çin devleti onlara Rouran ülkesinin bir parçası olarak değil, kendi başına bir taraf olarak seslendi. Bu, Aşinaların dışarıdan bağımsız bir aktör sayıldığının kaynaklardaki ilk işaretidir.

545: Batı Wei'nin şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquanlı Soğdlu An Nuopantuo'yu Altay'daki Göktürklere gönderir. Göktürkler o sırada hâlâ Rouranlara tabidir. Bu, bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh vermez.
545: Batı Wei'nin şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquanlı Soğdlu An Nuopantuo'yu Altay'daki Göktürklere gönderir. Göktürkler o sırada hâlâ Rouranlara tabidir. Bu, bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh vermez.
© Emre-E Yavuz 2026

Tiele seferi (546)

546’da Altay’ın batısında, bugünkü Kazakistan boyunca oturan Türk Tiele, Rouranların üzerine yürüdü. Onları oluşturan topluluklar bozkırın geniş bir kuşağına dağılmıştı. Vurmadan önce toplanmaları gerekiyordu. Aşinalar planı öğrenecek kadar yakındı. Bumin onları yolda karşıladı ve yendi. Elli binden fazla Tiele ona boyun eğdi.[1] Bu sayı hane ya da çadır sayar. Toplam nüfusa çevrilmesi, beş kat farkla değişen modern tahminlerdir. Aşina yönetimine 250.000 kadar Tiele girmiş olabilir.

Bumin hiçbir Tiele toprağı almadı. Boy beyleri ona kişisel olarak boyun eğdi. Maiyetleri doğrudan onunkine eklendi. Sefer, resmi rütbesini değiştirmeden itibarını değiştirdi. Efendisine karşı bir ayaklanmayı istenmeden bastırmıştı. Rouranları bunu kendilerinin yapma yükünden kurtarmıştı. Katılanları kendine bağlı tutmuştu.

Evlilik isteği ve Rouranlarla kopuş

Bunun karşılığında Bumin, Anagui’ye bir Rouran prensesi istemek üzere adam yolladı. Zhoushu reddi doğrudan aktarır: Anagui ona demirci kölem dedi ve böyle konuşmaya nasıl cüret ettiğini sordu.[1][14] Bumin, Anagui’nin cevabını getiren elçiyi öldürdü. İlişkileri kesti.[1]

Hükümdar ailesine bir evlilikle girmek Bumin’e Rouran veraseti üzerinde bir hak sağlardı. Hem isteğin hem de reddin sertliğinin alışılmış açıklaması budur. Hakaretin kendisi, Aşinaların uğraşı hakkında bir söz olarak, siyasi bağımlılıkları hakkında bir söz olarak ya da aynı anda ikisi olarak anlaşılabilir. Zhoushu başka bir yerde Aşinaları metal işçiliğiyle ilişkilendirir. Bu, ilk yoruma bir dayanak verir.[1]

Bir elçiyi öldürmenin geri dönüşü yoktu. İstek neyi amaçlamış olursa olsun, verilen cevap konuyu kapattı. Savaşı kaçınılmaz kıldı.

Hazırlıklar (547–550)

Bumin kopuştan sonraki yılları başka Türk toplulukları arasında destek toplayarak geçirdi. Bu, 552’de komuta ettiği kuvvetin büyüklüğünden çıkarılan bir sonuçtur. Kaynaklar, bu desteğin nasıl sağlandığını ve hangi toplulukların katıldığını söylemez.

Batı Wei evliliği (551)

551’de Bumin beklenmedik bir biçimde Batı Wei hanedanından bir prensesle evlendi. Zhoushu prensesin adını Changle diye verir.[1] Prensesin soyu tartışmalıdır. O yıl tahtta bulunan iki imparatorun kızları arasında görünmez. İttifakı Batı Wei’nin artık şansölyesi olan Yuwen Tai sağladı. O, 546’da ticaret anlaşmasına onay veren adamla aynı kişiydi.[1] Evlilik iki tarafa da hizmet etti. Bumin’in Aşinalarını bir Rouran karşılığına karşı güvenceye aldı. Batı Wei’ye de Rouranların sırtında bir tehdit kazandırdı. Bir Çin hanedanı ile bir bozkır önderi arasındaki evlilik, sınır siyasetinin yerleşik bir aracıydı. Bu evliliğin 551’de kullanılışı, Wei hesabı hakkında Bumin’in konumu kadar çok şey söyler.

552 savaşı

Bu sırada Aşina Göktürkleri ile Rouranlar ilan edilmemiş bir savaş halindeydi. Durum 552 başında iki çarpışmayla tırmandı. Birincisi ocak ayında Tiele’nin oturduğu Cungarya bölgesinde gerçekleşti. İkincisi Huaihuang’ın kuzeyinde gerçekleşti.[15] Çin tarihleri yalnızca ikincisini kaydeder ve onu, 11 Şubat’tan 10 Mart’a kadar süren yılın ilk ayına tarihler. Savaş en geç 552 Martının başında doruğuna ulaştı.[1] İkinci yenilgiden sonra Bumin, Göktürk ve Tiele birlikleriyle Rouranların o günkü başkenti Mumocheng üzerine yürüyordu. Anagui, onun gelişinden ya önce ya sonra kendi canına kıydı. Bumin ile Anagui’nin doğrudan karşılaşması olası görünür, ancak tanıklanmaz. Anagui’nin ölümünün ardından oğulları dahil Rouran soyluları dağıldı. Bir bölümü güneye Kuzey Qi’ye, bir bölümü batıya bozkır boyunca gitti.[1] Bumin bunun üzerine bozkır imparatorluk geleneğinin merkezi olan kutlu Ötüken ormanına girdi. Ardından İllig Kağan unvanını aldı.[16]

Anagui’nin canına kıyması kuşkuyla karşılanmıştır. Gerekçe, dönemin bir bozkır hükümdarı için benzer bir olayın kayıtlı olmaması ve yenilen bir hükümdarın çoğunlukla kendi yakın çevresince öldürülmesidir. Bazı modern anlatılar, Bumin’in Anagui’nin kafatasından içki kadehi yaptırdığını da ekler.[17][6] Çin tarihleri böyle bir kadeh kaydetmez.

Kağanlığın kuruluşu

Bumin Rouran devletini dağıtmadı. Kağanlığın yapıları büyük ölçüde bozulmadan ona geçti, başında farklı bir hanedanla. Yeni devletin merkezi Altay dağlarında değil, Rouran merkezi gibi Ötüken bölgesinde bulunuyordu.[1]

Tengri’ye tapınma, bir topluluk olarak Göktürkler için daha geç malzemede tanıklanır.[2] Bumin’in devraldığı Rouran kurumlarını Türk töresiyle ve Tengri’ye tapınmayla bilerek birleştirmiş olması akla yatkındır.

552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
© Emre-E Yavuz 2026

Ölümü ve ardılları

Bumin 552’de, zaferiyle aynı yıl içinde öldü. Zhou Shu ölümünü ilandan hemen sonra anlatır ve bir yıl vermez.[1] Zizhi tongjian ölümü 553’ün başına, üçüncü aydan önceye koyar.[18] Bu kayıt, vakanüvisin tarihsiz bir olayı yerleştirdiği yer olabilir. Aynı pasaj Bumin’in oğlu Issık’ın bütün saltanatı boyunca Mukan’ın tahta çıkışına dek sürer ve bu, tek bir tarihin kapsadığı süreye sığmaz. Zhou Shu da zaferin ardından ölümü hemen getirir. Öyleyse Bumin 552’de ölmüştür.[19] Ölümünün biçimi ve ayı kayıtlı değildir.

Yerine oğlu Issık Kağan geçti. Ondan sonra Mukan Kağan ve Taspar Kağan geldi.[1] Kardeşi İstemi batı kanadını denetledi. Verasete karşı çıkmadı.[1] Bu düzenlemenin Bumin’in ölümünde devletin bir bölünmesi anlamına mı geldiği, yoksa ancak sonradan görünür olan yerleşik bir yapı mı olduğu tartışmalı kalır. Bölünme 552’nin kendisine düşüyor olabilir.[20]

İstemi ve batı kanadı

Türk geleneği İstemi’yi kardeşinin altına değil yanına koyar. Kül Tegin yazıtı tarihsel bölümüne, Göktürkler üzerinde tahta oturan atalar olarak Bumin Kağan ile İstemi Kağan’ı birlikte anarak başlar. İstemi’ye Bumin’e verdiği unvanın aynısını verir.[2] Çin tarihleri düzenlemeyi başka türlü anlatır. Onlar İstemi’ye yabgu der ve batı komutasını doğu merkezinin astı bir makam gibi ele alır.[21]

İstemi yeni devleti batıya taşıdı. İzleyen yirmi yıl içinde Aşina egemenliğine soktuğu topraklar Bumin’in elinde tuttuğunu çok aştı. Sasani kralı I. Hüsrev ile birlikte hareket ederek 560 dolayında Eftalit ülkesini yıktı ve topraklarını Ceyhun boyunca paylaştı. Bu, Göktürkleri İran sınırına taşıdı ve onlara Soğd ticaretini verdi.[21] Sasaniler bunun ardından kara ipek yolunu Soğdlu tüccarlara kapattı. İstemi yolun öteki ucuna yöneldi. 568’de Soğdlu Maniah’ı Konstantinopolis’e gönderdi. Karşılığında Zemarkhos elçiliği onun ordugâhına geldi. Böylece Göktürkler ile Bizans arasında doğrudan ilişki açıldı.[22] 576’daki ölümünde batı kanadı İdil’e ve Kuzey Kafkasya’ya ulaşıyordu.

Batıya bu genişleme, Bumin’in kurduğu devletin erişimini aşağı yukarı ikiye katladı. Kül Tegin yazıtı Göktürk egemenliğinin sınırını Demir Kapı’ya koyarken bunu kasteder. Ayrıca batı komutasını yerleşik bir kuruma dönüştürdü. Bu kurum doğu merkezinden daha uzun yaşadı ve Batı Göktürk Kağanlığı oldu.

Bıraktığı iz

732’de kazınan Kül Tegin yazıtı tarihsel bölümüne Göktürklerin ilk hükümdarları olarak Bumin ve İstemi ile başlar. Kadırkan ormanı ile Demir Kapı arasındaki halk üzerinde düzeni kurmayı Bumin’e yorar.[2] Bu, onun hakkında elde kalan en erken Türkçe ifadedir. Ölümünden neredeyse iki yüzyıl sonraya düşer.

Yazıt İkinci Göktürk Kağanlığının bir anıtıdır. Bumin’i kesintisiz bir siyasi geleneğin kurucusu olarak sunar. Bu sunuş sekizinci yüzyılın amaçlarına hizmet ediyordu. Onun Türk halklarının tarihindeki yeri üzerine sonraki iddialar genellikle yeni çağın tarih yazımına aittir. Türk Atlası bunları o tartışma başlığı altında ele alır.

Kaynaklar ve birbirine bağımlılıkları

Bumin’in tarihi dar ve kısmen birbirine bağımlı bir metin gövdesine dayanır. Bu bağımlılıklar, metinlerin birbirini doğrulamasının ne kadar ağırlık taşıyabileceğini belirler.

Zhoushu 50 ana anlatıdır ve en erken olanıdır, 636’da derlenmiştir. Suishu 84 aynı malzemeyi daha geç dönem için kapsar. 659’da tamamlanan Beishi 99 büyük ölçüde bu ikisinden yararlanır. Bağımsız bir tanık değildir. Zizhi tongjian 164, on birinci yüzyılda üçünden de derler. Bu metinlerden üçü ya da dördü aynı şeyi bildirdiğinde, bu üç kol değil tek bir aktarım koludur.

Yuwen Ce’nin yaşam öyküsü olan Zhoushu 27, Göktürk bölümlerinden ayrı durur. 542 akınını Wei sınır valisinin bakışıyla kaydeder.

Bumin’in kendisi için Çince olmayan kaynaklar yalnızca Eski Türkçe yazıtlardır. Bunlar Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ile bir kuşak sonraki Uygur Tariat yazıtıdır. Başka bir türe, başka bir yüzyıla aittirler. Vakayiname değil anma anıtlarıdır. Sekizinci yüzyılın belleğine tanıklık ederler.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  3. ^ a b Saadettin 1995, p. 76
  4. ^ Tekin o. J., p. 9
  5. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 38, 62
  6. ^ a b Ögel 1978, p. 101
  7. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  8. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  9. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  10. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  11. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  12. ^ a b c d e f g Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
  13. ^ de la Vaissière 2005a, p. 205
  14. ^ Jagchid 1989, p. 146
  15. ^ Yavuz 2025, p. 225
  16. ^ Yavuz 2025, p. 227
  17. ^ Ögel 2015, p. 251
  18. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 165
  19. ^ Ecsedy 1968, p. 155
  20. ^ von Gabain 2025, p. 109
  21. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  22. ^ Menander Protector

Kaynaklar

Literatür

  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T'u-küe) (1958)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • S. G. Klyashtorny, The Royal Clan of the Turks and the Problem of Early Turkic-Iranian Contacts (1994)
  • Sören Stark, Türk Khaganate – Ethnogenesis (2016)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Annemarie von Gabain, Eski Türk Edebiyatı (2025)
  • Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş III: Türklerde ev kültürü (1978)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler80

Kişiler
Afuzhiluo · An Nuopantuo · Anagui · Axian Shad · Bilge Khan · Ilterish Khan · Ishbara Khan · Issik Khan · Istemi · Mukan Khan · Nadulu Shad · Princess Changle · Taspar Khan · Tuwu
Devletler
First Göktürk Khaganate · Rouran Khaganate · Suo · Western Göktürk Khaganate · Western Wei
Savaşlar
Gaoche secession (487) · Hegemony Wars in Northern China · Rouran Domination of the Turkic Peoples · The Göktürk–Rouran Wars · The Turkic War of Independence
Muharebeler ve olaylar
Battle of Dzungaria, 552 · Battle of Huaihuang, 552 · Battle of Mount Mulai (553) · Defeat of the Tiele, 546 · Göktürk raid of 542 · Proclamation of Bumin Khan (552) · Rise of Anagui Khan · The Flight of the Ashina (439) · The Göktürk–Wei alliance · The Rouran Marriage Refusal (546) · Western Wei embassy of 545
Yerler
Altai · Dzungaria · Issyk-Kul · Jiuquan · Mumocheng · Ötüken
Halklar
Hephthalites · History of the Turkic peoples · Kurykan · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Tiele
Soylar
Ashina · Yujiulü
Kurumlar ve Unvanlar
Border Markets · Buyruk · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Göktürk Ironworking · Illig · Khan (Khagan) · Kut · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Silk in the Steppe · The Economy of the Steppe Empires · Töre · Toy · Women among the Turkic Peoples · Yabgu
Dinler
Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Tengri · Tengrism
Diller
Chinese transcriptions of Turkic · The Sogdian language
Yeme içme
Ayran
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Han Shu · Kül Tegin inscription · Old Tibetan report on the northern kings · Ongi inscription · Tariat inscription · Tongdian · Zhou Shu (Book of Zhou)
Tartışmalar
The Göktürks and the Xiongnu · The origin of the title Khan

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Bumin Khan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/bumin-khan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026