Kırgızistan’da otuzdan fazla runik yazıt bilinir.[1] Yazıtlar Tanrı Dağları’nın üç ana bölgesinden gelir: Talas vadisi, Issık Göl ve Narın bölgesindeki Koçkar vadisi.[2] On ikisi akarsu taşlarına, Koy-Sarı taşı da bunlar arasında, on dördü kaya yüzlerine işlenmiştir. Hemen hepsi taş üzerindedir, istisnalar Talas vadisinden bir ahşap çubuk ile güneyden bir küp ve çanak çömlek parçalarıdır.[1] Sayımlar incelemeden incelemeye ayrılır, metinler tarihsizdir.

Talas vadisi

Talas vadisinde on yedi yazıt bilinir. On ikisi tek bir yerde, Kırk-Kazık’ta, akarsu yatağından alınmış taşlar üzerindeki mezar yazıtlarıdır, ötekiler ziyaretçilerin kayaya kazıdığı kısa metinlerdir.[2] Kırk-Kazık, Talas kasabasının yedi sekiz kilometre güneydoğusundadır.[3]

Anlatımların çoğu ilk buluntuyu 1896’ya tarihler. Öğretmen M. M. Gastev ile bölge başkanı V. A. Kallaur, dört yarım satırlı bir taşa rastladı. Taş Hermitage’dadır.[4] Bir inceleme ilk buluntu için 1898’i verir.[2] Kallaur 1898’de başka taşlar buldu, arama 1961’de yeniden alındı.[3]

İkinci taş, grubun en uzun metnidir. 118, 62 ve 63 santimetre boyutlarında, kırmızıdan griye değişen bir granit bloktur ve sekiz satırda 176 işaret taşır.[5] Birinci taşın 500 metre batısında bulundu ve 1961’den beri Bişkek müzesindedir.[6]

Okumalar

Talas taşlarının birçok okuması güvenilir değildir. Nedenleri kötü kalıplar ve yanlış tanınmış işaretlerdir, özellikle 2, 11 ve 12 numaralı taşlarda.[7]

Önceki okuyucular ikinci taşın birinci satırını bir tarih olarak okudu: bir maymun yılı, ardından bir yaş ya da sayı. Rysbek Alimov bunu reddeder. Onun okumasında ilk işaret p değil, bir sözcük ayırıcıdır, yirmi sayısı runik yazıda başka yazılırdı ve “maymun” sözcüğü başka yerlerde ötümlü bir başlangıçla yazılır.[8] Bkz. hayvan döngüsü.

Çetin Çumagulov’un aynı taşı okuyuşunda bir adam kendine Kara Çor der ve düşmanının ona karşı duramayacağını söyler, babasını Tugan, oğlunu Sugpaş diye adlandırır.[9]

Açık-Taş çubuğu ve öteki nesneler

Talas vadisindeki Açık-Taş pirit yatağında bulunan ahşap bir çubuğun dört yüzünde runik işaretler vardır. Çubuk on iki santimetre uzunluğundadır, baş ve ayak kısımları eksiktir ve Hermitage’dadır. Birkaç bilgin onu okumaya çalıştı ve çok farklı sonuçlara vardı.[10] D. D. Vasilyev onu Asya’daki, Doğu Avrupa’dan bilinen türden buluntular arasında sayar.[11]

On üç santimetreye on santimetre boyutlarında taş bir maskenin alt çenesinde runik işaretler vardır. Okuması sağlam değildir, tarihi verilmemiştir.[10]

Talas Ala-Too sıradağlarındaki Kuru-Bakayır geçidinde 1981’in sonunda iki yazıt bulundu. Biri kutçor, öteki şarga diye çevriyazılır. Klyashtorny şarga’yı “aslan” anlamındaki Soğd sözcüğü olarak açıklar.[12] Çor için bkz. çor, dil için bkz. Soğdca.

Kök-Say

1998’de Koçkar vadisindeki Kök-Say’da büyük kaya bloklarına işlenmiş sekiz yazıt bir arada bulundu. İç Tanrı Dağları’ndan bilinen ilk runik metinlerdir.[13] İkisi resimlerin yanında durur: biri atlı bir şahinci, biri bir okçu.[13]

Sekizden beşi “erkeklik adım Asıg” kalıbıyla başlar. Rysbek Alimov öyle okur, Çumagulov ise sözcükleri çevirmeden er atım adıg on ok yer eşim diye okur.[14] Taşların dördü ya da beşi aynı tamgayı, koç boynuzu biçiminde, taşır. Aynı tamga Alay vadisinde, Issık Göl kıyısındaki Akulan dağlarında ve Kuru-Bakayır’da runik metinlerin yanında durur.[15] Okuyucular on ok sözcüklerini açıklamaz.

Kök-Say metinleri, Talas yazıtlarıyla Yenisey’de seyrek, Moğolistan’da bulunmayan işaret biçimlerini ve aynı açılış kalıbını paylaşır. Alimov bunu aynı döneme ait oldukları şeklinde yorumlar.[16]

Yazının yolu

Koy-Sarı taşı 1926’da bulunmadan önce Issık Göl’den ya da Çuy vadisinden hiçbir runik metin bilinmiyordu. Hiçbirinin beklenmediği Talas ve Koçkar buluntularının, yazının sanıldığından daha geniş yayıldığını gösterdiği kabul edilir.[17]

Yazı Tanrı Dağları’na Altay yoluyla ulaşmış olabilir, çünkü Kırgız taşlarının işaretleri Altay taşlarınınkine en yakındır.[18]

Güvenilirlik

Talas ve Tanrı Dağları metinleri runik yazının Kırgızistan’da mezar yazıtlarında, kayada ve nesnelerde kullanıldığını gösterir. Okumaları geçici ve hiçbirinin tarihi olmadığı sürece, kağanlıkların hiçbirine bağlanamazlar.

Notlar

  1. ^ a b Çetin 2000, p. 69
  2. ^ a b c Alimov 2017, p. 130
  3. ^ a b Çetin 2000, p. 69–70
  4. ^ Cumagulov 1993, p. 102; 69–70; Çetin 2000, p. 102; 69–70
  5. ^ Alimov 2017, p. 131
  6. ^ Alimov 2017, p. 131; 103; Cumagulov 1993, p. 131; 103
  7. ^ Alimov 2017, p. 129–130
  8. ^ Alimov 2017, p. 132–133
  9. ^ Cumagulov 1993, p. 103–104
  10. ^ a b Çetin 2000, p. 72
  11. ^ Vasilʼev 1993, p. 63
  12. ^ Çetin 2000, p. 71
  13. ^ a b Alimov 2000, p. 5–7
  14. ^ Alimov 2000, p. 6–7; 73; Çetin 2000, p. 6–7; 73
  15. ^ Alimov 2000, p. 6; 73; Çetin 2000, p. 6; 73
  16. ^ Alimov 2000, p. 7
  17. ^ Çetin 2000, p. 69, 72–73
  18. ^ Karaman Dezember 2021, p. 35

Kaynaklar

Literatür

  • Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)
  • Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
  • Rısbek Alimov, Kırgızistan’da Yeni Bulunan Runik Harfli Eski Türk Yazıtları Hakkında Ön Bilgiler (2000)
  • Rysbek Alimov, Talas Yazıtları: İşaret Kadrosuyla İlgili Bazı Düzeltmeler (2. Talas Yazıtı Örneğinde) (2017)
  • Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)
  • D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Yerler
Issyk-Kul · Talas
Kaynaklar
Altai runiform inscriptions · Sogdian inscriptions of the Talas valley

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Talas and Tian Shan runiform inscriptions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/talas-and-tian-shan-runiform-inscriptions/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026