On iki yıllık hayvan döngüsü

Göktürkler tarihleri on iki yıllık bir diziyle verirdi. Her yıl bir hayvanın adını taşırdı. Dizi çağ belirtmeden ve döngü sayısı olmadan yinelenirdi.^[1] Runik külliyatın kullandığı tek tarihleme sistemi budur. Anıtlardaki olayların yerine konabilmesinin nedeni de odur.

Tanıklık

Kül Tegin yazıtı döngüye göre verilmiş iki tarihle kapanır.^[1] Kül Tegin Koyun Yılı’nın on yedinci gününde uçup gitti. Mezar yapısı, oymalar ve yazıtlı taş Maymun Yılı’nın yedinci ayının yirmi yedinci gününde tamamlandı.^[1] Geriye doğru hesap bu iki tarihi 731 ve 732’ye yerleştirir. Ardışık iki yılın bir çift oluşturması bağlantıyı sağlamlaştırır. Tek bir hayvan yılı on iki yıldan birine uyardı.

Döngü, İkinci Kağanlığın ve Uygur döneminin runik anıtlarında aynı biçimde kullanılır. Bu nedenle ona dayanan tarihler, Göktürklerin kullandığı bir hesaba dayanır. Sonradan onlara uygulanmış bir hesaba dayanmaz.

Eski yayınlar, Talas vadisindeki ikinci taşın ilk satırında döngüde bir tarih buldu: bir maymun yılı ve bir sayı. Yakın tarihli bir işaret incelemesi bu okumayı reddeder.^[2]

On iki ad

On ikinin tam listesini, her hayvanın Türkçe adıyla birlikte, on birinci yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü kaplan maddesinin altında verir. Sözlük ayrıca hesabın nasıl başlatıldığını da anlatır.^[3] Döngünün sırası şöyledir: sıçan, öküz, kaplan, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, köpek ve domuz.^[3]

Döngünün on iki yılı, sıçanla başlayan sırasıyla. Koyun ile maymun işaretlidir, çünkü Kül Tegin yazıtı kendini 731 ve 732'de onlarla tarihler. Döngünün bütün öteki yılları bu çiftten geriye doğru hesaplanır. Şematiktir.

İki durumda sözlükte yalnızca farklı bir yazım değil, farklı bir sözcük vardır. Koyun için yazıtta koñ geçerken sözlük qoy der. Ejderhayı ise ödünç bir sözcükle verir.^[3] Kaşgarlı’nın tanıkladığı, kağanlıklardan dört beş yüzyıl sonraki on birinci yüzyıl kullanımıdır. Yazıtların kendileri yalnızca anmış oldukları yılları tanıklar. Adların bir kısmı Kazakçada yaşar. Maymun, biçin, orada meşin’dir ve döngünün dokuzuncu yılıdır, köpek, ıt, ise iyt’tir.^[4]

Yıl ve başlangıcı

Türk yılı ilkbaharda başlardı. Bu nedenle bir hayvan yılı ile bir Jülyen yılı aynı on iki ayı kapsamaz. Döngüden çevrilen bir tarih bu kesinsizliği devralır. Bir çevirme bu yüzden, hayvan yılının büyük kısmının düştüğü Jülyen yılını verir. Tam bir denklik vermez.

Döngüde çağ yoktur. Yılı on ikilik bir dizi içinde adlandırır ve hangi dizi olduğunu hiçbir zaman söylemez. Bu yüzden döngüdeki bir tarih ancak döngünün dışındaki bir şeyle sabitlenir: bir Çin yıllığında çapraz atıf yapılmış bir olayla ya da aynı taştaki bir yıl sırasıyla. Anıtlar ikincisini, Çin tarihleri birincisini sağlar. İkisi uyuşur.

Köken

Aynı hayvanlarla aynı sırada aynı on iki yıllık dizi, geniş bir bölgenin ortak malıdır. Çin, Kore, Japonya, Tibet, Moğolistan ve Türkçe konuşan dünya onu kullanır. Çin’deki tanıklık açık farkla en eskisidir. Türk halklarının onu Çin’den alıp almadığı, yoksa ikisinin de İç Asya’daki daha eski bir kaynaktan yararlanıp yararlanmadığı tartışılır. Soru dilsel gerekçelerle tartışılmıştır. Hayvan adları Türkçe sözcüklerdir, ödünç değildir. Bu en azından bir çeviriyi, belki de daha fazlasını gösterir. Göktürkler bu hesabı Çin’e değil, bozkırın efendiliğini devraldıkları ve başka pek çok şeyi de aldıkları Rouranlara borçlu olabilir.^[5] İkinci bir ihtimal İran dünyasıdır. 759 ve 764’te çevrilen Budist bir astronomi metni, Batı ülkelerinde yılların on iki hayvanla sayıldığını söyler ve bu ülkeler Soğdiana ile özdeşleştirilmiştir.^[6] Üçüncü bir ihtimal, döngünün Hindistan’dan Çinliler yoluyla alınmış olmasıdır.^[7] Dördüncüsü onu, Asya Hunlarının, Tuobaların ve Bulgarların zaten kullandığı eski bir Türk hesabı sayar.^[8]

Eski bir Türk kökenine karşı, altıncı yüzyıl Göktürkleri için takvimi bilmediklerini ve yılı yalnızca otun yeşermesiyle işaretlediklerini söyleyen Zhou Shu durur.^[9] Kağan İşbara’nın Sui imparatoruna mektubu ise tek bir işaretle tarihlenmiştir: chen yılı, dokuzuncu ayın onuncu günü.^[10] Chen yılı, hayvan döngüsünün ejderha yılıdır, yani 584’tür ve tek bir işaretle tarih vermek Çincede olağan değildir.^[11] Bu yüzden kağan, Çin takvimi Göktürklere 586’da verilmeden önce döngüyü bilip kullanmış olabilir.^[12]^[13] Türk Atlası mektubu elçilik maddesinde ayrıntılı anlatır. Bu ifade ile Orhun anıtları arasında yüz elli yıl vardır. Bir hesabın benimsenmesi için bu süre yeterlidir. Ayrıca otlağa göre sayan bir halkı anlatan Çinli bir gözlemci, on iki yıllık bir diziyi takvim olarak tanımamış da olabilir. Türk Atlası sorunun geri kalanını ayin yılı maddesinde ele alır.

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig hayvan yıllarını anmaz. Önsözü zodyağın on iki burcunu Türkçe adlarıyla sıralar. Sıra, ilkbaharın yıldızı olan Koç, yani kozı ile ve Boğa, yani ud ile başlar.^[14] Bunlar zodyağın burçlarıdır, döngünün yılları değildir.

Geriye doğru hesap

Kağanlıkların her yılı hayvanıyla adlandırılabilir. Yazıtların kendilerini tarihlediği iki yıl tanıklıdır. Bütün öbürleri bu ikisinden hesaplanır. Bu hesap geriye doğru yapılmış bir hesaptır, bir kayıt değildir.

Notlar

^ a b c Kül Tegin inscription
^ Alimov 2017, p. 132–133
^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk
^ Elmira 2013, p. 229–230
^ Pelliot 1929, p. 209
^ Pelliot 1929, p. 204–205
^ Barthold 2004, p. 31
^ Kafesoğlu 1997, p. 344–345
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Pelliot 1929, p. 208–209
^ Sui Shu (Book of Sui)
^ Pelliot 1929, p. 207–209
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 138–141

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
Rysbek Alimov, Talas Yazıtları: İşaret Kadrosuyla İlgili Bazı Düzeltmeler (2. Talas Yazıtı Örneğinde) (2017)
Kaljanova, Elmira, Eski Türk Yazıtları ve Kazakçadaki Ortak Kelimeler (2013)