Chur

Chur, Aşina prenslerinin altında, sıradan boy şeflerinin üstünde duran bir komuta rütbesiydi. Kağanlığın makam listelerinde, batı boy şeflerinin sürekli unvanlarında ve kağanların adlarının içinde geçer.^[1]

Listelerde rütbe

Jiu Tang Shu Göktürk düzenini kısa bir paragrafta anlatır. Kağan, Asya Hunlarının şanyusunun karşılığıdır ve eşi katundur. Hanedanın oğulları ve kardeşleri teginlerdir, ayrı bölümlerde birlik komuta edenlerin hepsine şad denir. Sonra büyük makamlar gelir: önce Külüg Chur, sonra apa, sonra ilteber, sonra tudun, sonra irkin. Bunlar bir ailede sırayla devredilirdi ve sahiplerinin sayısı sabit değildi. Baba ya da ağabey ölünce yerini oğlu ya da küçük kardeşi alırdı.^[1] Xin Tang Shu aynı adları yirmi sekiz derecelik bir listeye bağlar.^[2]

Chur bu yüzden, hükümdar hanedanına ayrılmamış makamların başında durur. Kalıtsaldı ve sabit kadrolar olarak sayılmazdı.^[1]

Duolu’nun beş churu

Batı kağanlığında rütbe bir kanadın adı oldu. İl on bölüme ayrıldı, her bölümün başında bir kişi vardı ve her bölüme bir ok verilmişti. Suyab’ın doğusundaki beş Duolu bölümü beş büyük chur’un, batısındaki beş Nuşibi bölümü beş büyük irkin’in komutasına verildi. Bunların altındaki her ok bir bölüm diye adlandırıldı ve bütünün adı On Soyad oldu.^[2] Xin Tang Shu beş chur’u tek tek sayar: Çumukun Lü Chur, Huluwu Que Chur, Shesheti Tun Chur, Türgiş Heluoshi Chur ve Shunishi Chuban Chur.^[2]

Beş unvan On Ok’un yapısını gösterir. Bunlardan biri Türgişlerin adını taşır. Türgişler iki kuşak içinde bütün batı bozkırını kendilerine alacaktı.^[2]

Adın içinde unvan

čorEski Türkçe
啜ÇinceJiu Tangshu 194

Sonraki bozkırın tanınmış üç figürü, komşularının onları tanıdığı adın içinde bu rütbeyi taşır. Tang bölümleri Kapgan Kağan’a Mochuo der. Çağdaş anlatımlar bunu kişi adı olarak değil, Türkçe bir unvan olarak anlar.^[1] İkinci Uygur kağanı Çincede Moyanchuo, Türkolojik yeniden kurguda Bayanchur’dur.^[3] Bilge Kağan’ı zehirleyen vezir Meilu Chuo, tek bir adda hem buyruk hem chur’dur.^[1]

İlteriş yükselmeden önce ailesi, Çin koruyuculuğu altında kalıtsal bir tudun-chur rütbesi taşıyordu.^[1] Başka bir rütbeyle birleştirilebilen, miras kalan ve bir kağanın taşıdığı bir rütbe, belirli bir işi anlatmayı bırakmıştı.

Kül Tegin yazıtında yalnızca sözcüğün Çince yazısı değil, sözcüğün kendisi vardır. Kül Tegin’in Çinli general Čača Seŋün’e karşı ilk savaşının anlatısında altından üç at öldürüldü. Birincisi Tadık Čor’un boz atıydı ve sözcük orada ilgi hâlinde durur.^[4]

Tonyukuk yazıtında sözcük Türkçe olarak da vardır. Osman Fikri Sertkaya onu čor diye okur. Bunu çor diye yazan Brahmi ve Tibet metinlerine dayandırır ve onu kağanın altında bir rütbe sayar.^[5] Kapgan’ın bunun kişinin kendi adı mı, yoksa Çin’e akınlarından sonra aldığı bir unvan mı olduğu tartışılır.^[6] Aynı yayımcı ikinci taşın doğu yüzünün hasarlı ilk satırını, Kapgan’ın yirmi yedinci yaşına kadar čor olduğunu ve ondan sonra kağan olduğunu söyleyecek biçimde tamamlar.^[7]

Kaya üzerindeki kısa metinlerde sözcük

Kaya üzerindeki kısa runik metinlerde de sözcük geçer. Okumaları belirsizdir. Bayanhongor’da Deed Tsohiot ve Havtsgaityn Havtsal’daki iki kaya metni (Moğolistan’da 2018 ile 2021 arasında bulunan kaya yazıtları), Qar Chur ve Qarlïγ Chur adlarını anan metinler diye okunmuştur. Metinler chur’un orada bir unvan mı, yoksa adın bir parçası mı olduğunu göstermez.^[8] Hoyto Tamir’deki Tayhar kayasının boyalı metinleri arasında birinde İbris Apa Çor adı, ötekinde Tarduş Köl-İç-Çor adı okunmuştur.^[9] Kırgızistan’daki Kuru-Bakayır geçidinde 1981’de bulunan iki yazıttan biri kutçor diye çevriyazılır.^[10]

Türk Atlası rütbeleri Kağan unvanı başlığı altında birlikte sıralar.

Notlar

^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Erdal 2004, p. 168
^ Sertkaya 1986, p. 59–60
^ Sertkaya 1986, p. 60–61
^ Sertkaya 1986, p. 61
^ Badam 2024, p. 29–30
^ Sertkaya 2000, p. 324, 337
^ Çetin 2000, p. 71

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194, 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Osman Fikri Sertkaya, Göktürk tarihinin meseleleri: Tonyukuk kitâbesinin ikinci taşının doğu yüzü hakkında bazı yeni görüşler (1986)
Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)
Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)
Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)