Issık Göl, Çinli hacı Xuanzang’ın Büyük Berrak Göl, 大清池, dediği göldür.[1][2] Tanrı Dağları’nın geçitlerinin ötesinde, Kuça’dan Suyab’a giden yol üzerinde yer alır.[3][4] Xuanzang onun kıyısını izleyerek batı Göktürklerinin kağanının ordugâhına gitti.[5]

Xuanzang’ın Kaydı’nda göl

Batı Bölgeleri Kaydı, gölün başına Congling’in kuzey kenarı olan Ling Dağı’nın aşılmasından sonra gelir. Kar orada ilkbahar ve yaz boyunca donmuş kalır.[6] Dağların arasından dört yüz li yol yolcuyu Büyük Berrak Göl’e getirir. Kayıt ona Sıcak Deniz ve Tuz Denizi de der.[6] Çevresi bin li’den fazladır. Doğudan batıya uzun, kuzeyden güneye dardır.[6] Her yanını dağlar çevreler. Çok sayıda akarsu ona dökülür.[6] Suyu mavimsi siyahtır, tadı tuzlu ve acıdır. Üzerinde büyük dalgalar kabarır.[6]

İçinde ejderhalar ve balıklar birlikte yaşar. Zaman zaman tuhaf ruhlar belirir.[6] Bu yüzden yoldaki yolcular orada talih için dua eder.[6] Gölde çok sayıda canlı vardır, ama kimse onda avlanmaya cesaret etmez.[6] Gölden yol kuzeybatıya yaklaşık beş yüz li giderek Suye Irmağı üzerindeki kasabaya, Suyab’a varır.[6]

Hayat’ta göl

Xuanzang’ın Hayatı yolculuğun aynı evresini anlatır.[7] Ling Dağı’nın aşılması yedi gün sürdü. Topluluktan çoğu açlıktan ve soğuktan öldü, öküzlerden ve atlardan daha da fazlası öldü.[7] Dağın ötesinde berrak bir göl vardı, ona Sıcak Deniz de denirdi.[8] Hayat, gölün Ling Dağı’na bakmasına rağmen donmadığı için böyle anıldığını açıklar. Bu ad, suyunun ılık olduğu anlamına gelmez.[8] Hayat çevresini on dört ya da on beş yüz li olarak verir. Göl doğudan batıya uzun, kuzeyden güneye dardır.[7] Üzerinde, güçlü bir rüzgâr olmadan bile birkaç zhang yüksekliğinde dalgalar kabarırdı.[9] Kayıt çevreyi bin li’den fazla olarak verir. Hayat ise on dört ya da on beş yüz olarak verir.

Hacı kıyıyı kuzeybatıya doğru beş yüz li’den fazla izleyerek Suye kasabasına geldi.[10] Orada avda olan Göktürk Yabgu Kağan’la karşılaştı. O, Tong Yabgu olabilir.[10][11] Ardından ordugâhında kabul geldi.[12] Bir hesaba göre hacı Suyab’a 630’un ilk aylarında vardı.[11]

Güzergâh ve tespit

Xuanzang’ın gölü Issık Göl ile özdeşleştirilmiştir. Bu özdeşleştirme, gölün Kuça’dan bakıldığında dağların ötesindeki konumuna, çevresine ve doğu-batı yönündeki uzun biçimine dayanır.[1] Hayat’ın Fransızca çevirisi gölün Moğolca ve Türkçe adlarını, Temurtu ve Issık Göl’ü verir.[13][1] Kuça’dan Suyab’a giden bir Tang güzergâhı da bir Sıcak Deniz’in yanından geçer. Bu, aynı göl olabilir.[14]

Hacının göle nasıl ulaştığı tartışmalıdır. Hacı Muzart geçidinden geçmiş olabilir.[15] Başka bir öneri onu Aksu’dan Bedel geçidinden geçirir.[2][4] Suyab’a giden yol da aynı şekilde tartışmalıdır. Olağan yol önce gölün doğu ucuna, sonra kuzey kıyısına dolanır.[2] Başka bir güzergâh güney kıyısı boyunca uzanır.[2]

Göl ve batı kağanlığı

Bir modern anlatı, bugünkü Kırgızistan’daki gölün çevresindeki toprakları Cungarya ve Balkaş Gölü ile birlikte sayar. Bu toprakları Bumin’in ölümünden sonra devletin batı yarısına yerleştirir.[16] Xuanzang’ın zamanında göl kıyısından geçen yol, Suyab yakınındaki kağanın ordugâhına, kuzeybatıya beş yüz li uzağa çıkıyordu.[6][10]

Runik taşlar

1926’da Issık Göl kıyısındaki Koy-Sarı’da runik işaretli bir taş bulundu.[17] Taş incelenemeyecek kadar aşınmıştı.[17] Bilinmeyen biri onu kısa süre sonra götürdü, nerede durduğunu kimse bilmiyor.[17] Bu buluntudan önce Issık Göl ve Çu bölgelerinden hiçbir runik metin bilinmiyordu.[18] 2000 yılına gelindiğinde Kırgızistan’da otuzdan fazla runik yazıt biliniyordu.[19] Hemen hepsi taşa oyulmuştur.[19] Buluntuları anlatan rapor hiçbirini tarihlemez.[20] Türk Atlası Talas vadisinin taşlarını Talas maddesinde anlatır. Bütün grubu Talas ve Tanrı Dağları runik yazıtları maddesinde ele alır.

Notlar

  1. ^ a b c Julien 1853, xlv
  2. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 9
  3. ^ Chavannes 1903, p. 8–10
  4. ^ a b Kaiyrken 2026, p. 6–7
  5. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 41–42
  6. ^ a b c d e f g h i j Record of the Western Regions, juan 1
  7. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 41
  8. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  9. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Julien 1853, p. 54
  10. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42
  11. ^ a b Chavannes 1903, p. 194
  12. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42–44
  13. ^ Julien 1853, p. 54
  14. ^ Chavannes 1903, p. 10
  15. ^ Beal 1911, p. 41
  16. ^ Yavuz 2025, p. 252–253
  17. ^ a b c Çetin 2000, p. 72
  18. ^ Çetin 2000, p. 72–73
  19. ^ a b Çetin 2000, p. 69
  20. ^ Çetin 2000, p. 69–74

Kaynaklar

Literatür

  • Stanislas Julien (trans.), Histoire de la vie de Hiouen-Thsang et de ses voyages dans l'Inde (1853)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Tursynkhan Zakonuly Kaiyrken; Abdulvahap Kara, Xuan Zang'ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun Devlet Adamı Portresi (2026)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler12

Kişiler
Irbis Ishbara Yabgu Khan · Sebüktegin
Muharebeler ve olaylar
Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Yerler
Dzungaria · Suyab · Tuz Köl of the Karluks
Halklar
Sogdians · Tukhsi · Yueban
Kurumlar ve Unvanlar
Trade Routes of the Steppe
Kaynaklar
Dīvān Lughāt al-Turk · Talas and Tian Shan runiform inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Issyk-Kul.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/issyk-kul/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026