Eski Türk yazısı

Eski Türk yazısı, sağdan sola yazılan, yaklaşık kırk işaretli bir alfabedir. Bozkır kendi dilini bu yazıyla taşa, kaya yüzlerine, kâğıda ve gündelik eşyaya yazdı.^[1] Köşeli biçimleri taşa kazınmak için oluşturulduğundan ve Cermen runlarına benzediğinden runik denir. Bu benzerlik yalnızca görünüştedir. İki büyük Orhun taşı 38 harf kullanır. Tonyukuk taşı, birer kez kullandığı aş ve baş adlı iki hece işareti ekler, böylece toplam kırka ulaşır.^[2]^[3]^[4] Alfabeye Orhun alfabesi ya da Göktürk alfabesi de denir. Orhun taşlarının diline Eski Türkçe, Kök Türkçe, Runik Türkçe, Orhun Türkçesi ve Eski Oğuzca denmiştir.^[5]

İki özelliği alışılmadıktır ve ikisi de yazının tarihi için önemlidir. Yazı Türk ses sistemine, hiçbir komşu yazının işaretlemediği ayrımlara kadar tam uyar. Ayrıca tarihli bir anıtta ilk göründüğünde de zaten tamdır.

İşaretler ve kullanımları

Yazı hem ünsüzleri hem ünlüleri yazar, ama eşit olarak değil. Dört ünlü işareti dilin ünlülerini ikişer ikişer karşılar. Bu, sekiz ünlü eder. Uzunluk karşıtlığı terk edilip uzun ä ayrı bir ünlü olarak kalınca ise dokuz ünlü eder.^[6]^[1] Okuyucu bir ünlüyü sözcükten çıkarabiliyorsa, ünlü çoğu kez yazılmaz.

Yazılmayan ünlüler bir kurala uyar. a ve ä ünlüleri, hiçbir şey yazılmamış yerde sözcük boyunca var sayılır, ama sözcüğün sonunda var sayılmaz. Sonraki bir hecedeki başka bir ünlü, önündeki ünlüyle ön ya da arka oluş ve yuvarlak ya da düz oluş bakımından aynı sınıftaysa, yüksekliği ne olursa olsun yazılmadan kalır. Sözcüğü kapatan ünlüler her zaman yazılır.^[7] İşaretler yüksekliği yalnızca düz ünlülerde, ön ve arka oluşu yalnızca yuvarlak ünlülerde gösterir. Bu yüzden metinlerin çoğu ä ünlüsünü a işaretiyle yazar. Yenisey yazıtlarının bir kısmında e ve ä için ayrı işaretler vardır.^[8]^[9]

Yük bunun yerine ünsüzlerdedir. Ünsüzlerin çoğunun iki işareti vardır: biri kalın ünlülü sözcüklerde, öteki ince ünlülü sözcüklerde kullanılır. Böylece harfin kendisi okuyucuya sözcüğün ünlü uyumunun hangi yarısına ait olduğunu söyler. Her yazıt bu kurala uymaz: bazı Altay metinlerinde ünsüz işaretlerinin kalın ve ince biçimleri tutarsız kullanılır.^[10] Tek bir işaret, bunu yapmayan bir alfabenin harfinden daha çok şey söyler. Hangi ünsüz olduğunu söyler. Ayrıca nasıl bir sözcükte durduğunu söyler.

Birkaç işaret bütün ünsüz öbeklerini yazar: lt, nt, nç ve başkaları. Bu, sert taşa daha az çizgi kazımak için bir yöntemdir.^[11] Yenisey metinlerinde iki ya da üç harfi tek işarette birleştiren ligatürler de vardır, bunların arasında ñy için ve alp sözcüğü için birer işaret bulunur.^[12] Yedi ünsüzün yalnızca birer işareti vardır: ç, m, ñ, ŋ, p, š ve z.^[11] Sözcükler boşlukla değil, iki nokta üst üste benzeri bir ayırıcıyla ayrılır. Ayırıcının nasıl kullanıldığı hâlâ iyi anlaşılmamıştır.^[13] Satırlar sağdan sola gider ve bir anıtın okunuşu doğu yüzünden başlar.^[14]

Sonuç, bu dil için yapılmış ve başka hiçbir dil için yapılmamış bir yazıdır.

Olağan betimlemeye bir karşı görüş vardır. Bir el yazması parçası her runik işareti, el yazmasının kendi yazısından bir harfin yanına koyar. Bu harf ünlü artı ünsüz olarak yazılmıştır.^[15] Bazı araştırmacılar bu tabloyu, yazının özünde bir hece yazısı olduğunu gösteren kanıt sayar. Bu araştırmacılar karşılaştırmanın kesin olmadığını hemen kabul eder, çünkü runik işaretlerin ses değerleri belirsizdi.^[15]

İkinci bir görüş hece yazısı betimlemesini reddeder. Yazıda bir ünsüzü bir ünlüyle birleştiren işaretler vardır. Bunlar arasında ok, ök ve ık işaretleri de yer alır. Bu işaretler hece işareti sayılmıştır. Oysa açık ünlü harflerinin yanında dururlar. Ünlülerinden l ya da r ile ayrılabilirler. İma ettikleri ünlü, ünsüzden önce olduğu kadar sonra da gelebilir. Nitekim yılka sözcüğü ık işaretiyle yazılmıştır. Bu işaretler yalnızca ünsüzün belirli ünlülerin yanındaki niteliğini gösterir. Bunlar ünsüz harfleridir ve yazı bir alfabedir. Ne bir hece yazısıdır ne de her ünsüzün bir ünlü taşıdığı Hint türünden bir sistemdir.^[16] Bir bakımdan daha tek başınadır. Sami ve Hint yazıları ünsüzün ardından bir ünlü ima eder. Bu yazı ise ünsüzden önce bir ünlü ima eder. Bu yüzden tek başına bir t işareti at ya da ut anlamına gelebilir.^[17] Üçüncü bir betimleme ikisinin arasında durur. Sistemi hece ve alfabe yazısının bir karışımı sayar, çünkü ünsüz işaretlerinin çoğu bir ünlü ve ardından ünsüz anlamına gelir, yalnızca belirli koşullarda ünsüzün kendisi demektir.^[18]

Külliyat

Yazı dört türden nesnede bilinir. Orhun vadisinin büyük taş anıtları en uzun metinleri ve tarihli tek metinleri taşır: 732 ve 735 tarihli Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ile bunlardan önceki Tonyukuk yazıtı.^[19] Yenisey mezar yazıtları çok daha fazladır ve daha kısadır. Nadiren tarihlenebilirler. Yaşları kesin olarak bilinmez ve bir kısmı Orhun taşlarından eski olabilir.^[20] Talas ve Altay yazıtları yazıyı kağanlığın merkez bölgesinin batısına ve kuzeyine taşır. Irk Bitig ise kâğıt üzerindeki tek uzun metindir. Aynı harfler hızlı bir elle yazılmıştır.^[21]

Yazıtlar bölge bölge sayılmıştır ve sayımlar tarihleri ile neleri kapsadıkları bakımından birbirinden ayrılır. 2004 tarihli bir genel inceleme bütün bölgeler için yaklaşık iki yüz yazıt verir.^[22] İkinci Kağanlığın ve Uygur bozkır imparatorluğunun bulunduğu Moğolistan’da, en küçük kaya metinleri de sayılarak, 2022’ye kadar 101 yerde 182 yazıt kaydedilmiştir.^[23] Aynı yazar 2021’de Göktürk ve Uygur dönemi için 170’e yakın yazıt vermişti.^[24] 2000 tarihli bir sayım 56 runik metin veriyordu, bunların yaklaşık on tanesi 1990’dan beri bulunmuştu.^[25] Yalnızca 2018 ile 2021 arasında on beş kısa kaya metni eklendi.^[23] Yukarı Yenisey havzası için yaklaşık 250 sayısı anılır, bu sayı yazılı nesneleri de kapsar.^[26] 1993 tarihli bir sayım 160’tan fazla yazıt verir.^[27] Olağan Yenisey alfabesinin yanında, Güney Yenisey denen, Sayan ve Altay yaylalarının ikinci bir runik alfabesi yaklaşık on yedi kısa metinden bilinir. Hiçbiri güvenle okunamamıştır.^[28]^[29] Altay Cumhuriyeti’nde 2012’ye kadar 101 yazıt sayılmıştır, çoğu kayaya oyulmuştur. İlki 1819’da Çarış nehri yakınında bulundu.^[30] 2003’ten beri yapılan keşifler bunların yaklaşık doksanını belgelemiş ve 2012’de bir katalog yayımlamıştır.^[31]^[32] Kırgızistan’da 2000 dolaylarında otuzdan fazla yazıt biliniyordu, hemen hepsi taşa oyulmuştur.^[33] Bunların on yedisi Talas vadisindedir: on ikisi tek bir yerde nehir yatağı taşları üzerinde mezar yazıtıdır, ötekiler ziyaretçilerin kayaya kazıdığı kısa metinlerdir.^[34] 1998’de Koçkor vadisindeki Kök-Say’da kaya bloklarının üzerinde sekiz yazıt daha bulundu.^[35] 2000 dolaylarındaki sayımlar Kazakistan için on dört, Fergana vadisi için on yedi yazıt verir, ikincisi çoğunlukla küplerde ve çanak çömlek parçalarındadır.^[36] Bir okura göre yazı Tanrı Dağları’na (Tian Shan) Altay üzerinden ulaştı, çünkü Kırgız taşlarının işaretleri en çok Altay taşlarınınkilere benzer.^[32] Okunabilen başka yazıtlar Çin Türkistanı’nın kuzeydoğusundan gelir.^[22]

Çoğu mezar yazıtıdır. Bir kısmı ana yolların yanındaki göze çarpan kayalara yazılmış yazılardır. Moğolistan’daki metinlerin birçoğu resmîdir. Öteki yazıtların çoğunu sıradan kişiler dikmiştir. Bunların bir kısmı belli ki yüksek saygı görüyordu.^[37]

Kafkasya, Ural nehri ve Ukrayna arasındaki Hazar topraklarında ve daha batıda da runik yazıtlar bulunmuştur. Bunlar birinci bin yılın ikinci yarısına tarihlenir ve Hazarlara, Avarlara, Peçeneklere ve Bulgarlara yüklenmiştir. Onlar için önerilen okumaların hiçbiri tatmin edici olmamıştır.^[20] Orada Hazar yazısı ve geç Avar yazısı diye iki sistem ayrılır, ikisi de çözülmemiştir.^[38] Kiev’deki Hazar mektubunda bir zamanlar okunan runik sözcüğün artık sonradan eklenmiş bir İbranice not olduğu kabul edilir.^[39] Pliska, Madara, Preslav ve ilk Bulgar devletinin başka yerlerinde runik harflere benzeyen binden fazla işaret sayılmıştır. Bunların yaklaşık otuzu tekrar eder. Harf mi, mülkiyet işareti mi, büyü işareti mi olduğu kesin değildir.^[40]

Yazılı eşyalar yazının yalnızca anıtsal olmadığını gösterir. Bunlar arasında iğ ağırlıkları, aynalar, kaplar, tuğlalar, sikkeler ve bir kılıç vardır.^[37]^[41]^[33] Bir iğ ağırlığına harf kazıyan biri, başka birinin onları okumasını bekliyordu. Bu yazıyla yazılmış el yazmaları dokuzuncu yüzyıldan itibaren, Sincan ve Gansu’nun Eski Uygur buluntuları arasında günümüze ulaşmıştır. Bir kısmı Orta İran dillerindedir.^[42] Runik yazı Orta Farsça ve Partça metinler için de kullanılmıştır, bunların hepsi Maniheisttir.^[39] Mugh Dağı’nda bulunan arşivin 76 belgesinden birinin Türkçe olduğu ve deriye runik yazıyla yazıldığı bildirilir. Bu doğruysa belge yaklaşık 720’ye aittir ve dokuzuncu yüzyılın el yazmalarından eskidir.^[43] Berlin seferi Koço yakınındaki Toyoq’ta, runik yazıyla yazılmış daha uzun bir metin taşıyan bir yaprak buldu. Seferin buluntuları arasında ayrıca, işaretlerin adları ya da değerleri Maniheist yazıyla yazılmış bir alfabe parçası da vardı. Vahadan, runik Türkçeyle yazılmış Maniheist parçalar da geldi.^[44]

Çözümleme

Yazıtlar Yenisey havzasındaki gezginlerce on sekizinci yüzyıldan beri biliniyordu. Kimse onları okuyamıyordu.^[45] Sürgündeki Finliler ve Rus arkeologlar daha fazlasını buldu. Fince ve Rusça yayınlardaki çizimler ve tıpkıbasımlar yazıtları 1892’de bilim dünyasının erişimine açtı.^[46]^[47] Vilhelm Thomsen yazıtları 1893’te okudu. Metinlerdeki Göktürklerin ve Çinlilerin adlarının tekrarından ve Kül Tegin taşının Çince yüzünden yola çıktı. Çözümlemenin tamamını 1896’da yayımladı.^[48]^[49] Kendi anlatımına göre alfabenin anahtarını 25 Kasım 1893’te buldu ve sonucu aynı yılın 15 Aralık’ında Danimarka Kraliyet Akademisi’ne bildirdi.^[50]^[51] Aynı anlatıda önce ünlüleri, bir işaretin başka bir işaretin iki örneği arasında durduğu dizilerden yola çıkarak belirledi. Sonra ünsüzleri belirledi: Kül Tegin, Tengri ve Türk sözcüklerinden başladı. Çince yüz, Çincedeki Tujue adının Göktürkleri karşıladığını doğruladı, ama koşut bir metin vermedi, çünkü Çince metin çok daha kısaydı ve başka bir üslupla yazılmıştı.^[52] Wilhelm Radloff aynı malzemeyle onunla yarışıyordu. Radloff metinlerin ilk yayımını yıl içinde çıkardı.^[53]

Göktürk tarihi için sonuç doğrudandır. Göktürklerin kendi sesleriyle söylediği her şey yüz yılı biraz aşkın bir süredir okunabilmektedir. Bundan önce yazılmış her bozkır tarihinin elinde yalnızca komşularının bozkır hakkında yazdıkları vardı.

Harflerin kökeni

Harflerin kökeni konusunda birkaç kuram vardır. Soru kapanmış değildir.

Birinci kuram alfabeyi Aramîceden türetir. Aramî harfler ticaret yolları boyunca doğuya taşınmış ve Soğd katipleri tarafından aktarılmıştır. Harf biçimleri de keskiye uyarlanmıştır.^[48] Bir Türkoloji el kitabı bunu en yaygın kuram sayar. Çift ünsüz ve hece işaretlerinin, çözümleyicinin ligatür kuramının öngördüğü gibi birleştirilmiş harf çiftlerine benzemediğini ekler.^[54] İkinci kuram harfleri tamgalardan türetir. Tamgalar, bozkırda zaten kayaya kazınan ve postlara dağlanan mülkiyet ve boy işaretleridir. Tamgalar bir ses işaretleri takımı olarak yeniden biçimlendirilmiştir. Üçüncü kuram ikisini birden alır. Soğd aracılığıyla bilinen bir alfabe fikri ve envanterin bir kısmını vermiş, tamgalar da geri kalanı için biçimleri vermiştir.

Dördüncü kuram model için ne Soğdcaya ne de tamgalara bakar. Bazı harfler erken Sami alfabelerinin harflerine benzer. Yazının sedasız ıslıklı ünsüzlerdeki karmaşıklıkları da Sami imlasını andırır. Bu yüzden Sami temelli bir yazı, örneğin Türk varlığının erken olduğu anlaşılan Kafkasya’da kullanılan bir yazı, harfleri tasarlayan kişinin bilgisi dahilinde olmuş olabilir.^[7] Bu kuramların yanında bazı işaretler resim sayılmıştır. ay, yani ay, için işaret yarım aya benzer. ok için işaret bir oka benzer. äb, yani ev, yazan b işaretlerinden biri bir çadıra benzer.^[55] er, yani adam, işareti bir insana benzer.^[56] Sami kökenine karşı bir argüman daha harflerin adlarına dayanır. Sami harf adları ünsüzle başlar ve ünlüyle biter: ba, bi, bu gibi. Eski Türk işaretlerinin değerleri ise a ya da e ile başlar ve ünsüzle biter: ab, eb, ad, ed, ak, ek.^[56] Berlin seferinin yayımladığı Turfan’dan bir el yazması parçası, Maniheist yazıyla işaret adlarını tam bu biçimde verir: ad, az, an, eŋ, end, elt.^[56]

Savlar yalnızca biçime dayanır. Bu yüzden soruyu çözmez. Tamgaya benzeyen bir harf ondan gelmiş olabilir, tesadüfen benzemiş olabilir ya da zaten tanıdık olduğu için seçilmiş olabilir.

Yazının tasarımı, onu kimin tasarladığı hakkında biçimlerinden daha çok şey söyler. Yazı ünlülerde ve ünsüzlerin çoğunda ön ve arka uyumunu işaretler. Arka ve ön b ile y ve başkaları için ayrı işaretleri vardır. Ön yuvarlak ünlüler ö ve ü’yü de yazar. Komşu Sami, Kafkas ve Doğu Asya yazı geleneklerinde bunların hiçbiri yoktur.^[57] Ton işaretlemez. Türk dilinin yeğlediği kapalı heceleri karşılar. Her çıkış noktasında ünsüzlerini yalın bir ikili ayrımla ikiye böler.^[58] İlk Türk halklarının bütün alanında, Sibirya’nın ücra bölgelerine kadar halk arasında kullanılmıştır ve bu alanın dışında kullanılmamıştır. Tangutlar ve Kıtanlar da kendi yazılarını yaratıp kullandı.^[17] Bu gerekçelerle yazının, Türk türünden bir dil için Türk grupları tarafından tasarlandığı kabul edilir. Onunla Moğol, Tunguz ya da Ural dillerinden birinin yazıldığı hiçbir yazıt ya da el yazması henüz bulunmamıştır.^[58] İlk yurdu Moğolistan’da değil, Orta Sibirya’nın güneyinde olmuş olabilir. Yazı orada halk arasında yaygın biçimde kullanılıyordu. Bunu geniş bir alana yayılmış mezar yazıtları ile kazınmış işaretler gösterir.^[13] Harflerin kökeni tartışması görüşleri ve onları savunanları adlandırır. Bir değerlendirmeye göre, Soğd modeline daha yakın duran daha eski bir Türk anıtı bulunmadıkça kökeni çözmek mümkün değildir.^[59]

Yazının yaşı

Yazı zorunlu olarak Soğdluların armağanı değildi. Birinci Kağanlık döneminde, sekizinci yüzyılın tarihli taşlarından çok önce kullanımdaydı. Bu görüşü dört şey destekler.

Birincisi, altıncı yüzyıl Göktürkleri hakkında bir Çin kaydıdır. Zhou Shu Göktürklerin âdetlerini anlatırken yazı karakterlerinin Hu’nunkilere benzediğini söyler (其書字類胡). Aynı soluktan takvimi bilmediklerini, yılı otun yeşermesiyle işaretlediklerini de söyler.^[60] Cümle aynı anda iki şey söyler. Bu insanlar yazıyor. Yazdıkları ise Çince değil. Bir karşılaştırma iki nesne ister. Gözlemcinin önünde bunlardan biri vardı.^[60]

İkincisi, yazının tarihli bir anıtta ilk göründüğü andaki durumudur. Yazı tamdır, düzenlidir ve Türk ses bilgisine, yıllarla değil kuşaklarla ulaşılabilecek bir biçimde uyarlanmıştır. 700 dolaylarında kısa süre önce benimsenmiş bir yazı, benimsenmenin izlerini taşırdı. Orhun taşları ise yerleşmiş bir imla gösterir.

Üçüncüsü, yayılmadır. Runik metinler Orhun’da, Yenisey boyunca, Talas vadisinde ve Altay’da bulunur. Bu bölgeler hiçbir zaman aynı anda tek bir kançılaryanın altında bulunmamıştır. Bir yazı sistemi bu araziyi bir kuşakta kaplamaz.

Dördüncüsü, tarihli anıtların neyi tarihlediğidir. Orhun taşları, devlet cenazelerinde dikilen steller olduğu için tarihlidir. Büyük mezar stelleri İkinci Kağanlık’ın bir uygulamasıdır. Tarihli en eski runik metinler o döneme aittir. Bu, yazılı taş dikme uygulamasını tarihler. Yazıyı tarihlemez.

Birinci Kağanlık’a güvenilir biçimde tarihlenmiş hiçbir runik metin yoktur. Özbekistan’daki Lombitepe köy kalesinden bir testi altıncı ya da yedinci yüzyıl katmanında bulunmuştur ve kulpunda yedi runik işaret taşır. Tarihleme katmana ve işaretlerin biçimine dayanır, işaretlerin üç sözcüklük bir dilek olarak okunması ise yayımcısına aittir.^[61] Buna karşılık Göktürk devletinin diktiği en eski anıt olan, yaklaşık 584 tarihli Bugut yazıtı, Soğd yazısı ve Soğd diliyle yazılmıştır. Taş, her bakımdan Göktürk’tür.^[62]

İki olgu da konuyu çözmez. Dış dünyaya Soğdca, yani tüccarların ve batıdaki hükümdarlık merkezlerinin diliyle yazan bir kançılarya, evde kayaya ve ahşaba neyin kazındığı hakkında bir şey söylemez. Zhou Shu’nun cümlesi geçerliliğini korur. Cümle Bugut’tan eskidir.^[60]

Karşıt görüş Bugut’u göründüğü gibi alır. Orhun metinlerinin bir yayımı da aynı sonuca varır. Taşın üç yüzünü Soğdca, dördüncüsünü Sanskrit sayar, böylece hiçbir yüz Türkçe değildir. Bu görüşe göre taş, Göktürklerin altıncı yüzyılın sonunda hâlâ kendi yazılarının olmadığını gösterir.^[63] Buna göre Moğolistan’da kurulan kağanlıklar önce Soğd yazısıyla yazmıştır. Soğdlular onları yerleşik uygarlıkla bu yazıyla tanıştırmıştı. Aynı görüşe göre kağanlıklar runik yazıyı ancak İkinci Kağanlık döneminde benimsemiştir. Bu, Tonyukuk yazıtının yabancı dinlere ve yabancı kültüre karşı öğütlediği Türk yaşam biçimine dönüş içinde gerçekleşmiştir.^[64] Orhun metinlerinin ilk taslağı hatta Soğd harfleriyle yazılmış olabilir. Kül Tegin yazıtında bir uguš alpagu on ärig vardır. Bu, bir uguš alpagut ärig için bir yanlışlık olarak yorumlanır. on sayı sözü ile -t eki Soğd harflerinde birbirine benziyorsa, yanlışlık kolayca olur. Runik harflerde ise bu ikisi benzemez. Bilge Kağan yazıtının daha sonra yazıya geçirilmiş koşut bölümünde böyle bir hata yoktur.^[64]

Yazının sonu

Uygur kağanlığı runik yazıyı sekizinci yüzyıl boyunca ve dokuzuncu yüzyıla kadar kendi anıtlarında kullandı. Bu yazının yanında, sonra onun yerine, Soğdcadan türetilen asıl Uygur yazısı geldi. Bu yazı kâğıda ve fırçaya keskiden daha uygundu. Budist ve Maniheist yazını onu benimsedi.^[65] Koço’dan, bu yazıyla Türkçe bir metin taşıyan bir Maniheist kitap yaprağında satırlar bir yüzde aşağıdan yukarı, öbür yüzde yukarıdan aşağı ilerler. Yayımcıları, yazının soldan sağa yazıldığını ve dikey satırlar hâlinde okunduğunu savundu.^[66] Uygur yazısı Eski Türkçenin açık farkla en yaygın yazısı oldu. Doğu Türkistan’da her dinden insan onu kullandı. Maniheistler ve Hıristiyanlar dili kendi yazılarıyla da yazdı. Uygur yazısı, İslam onun yerini alana kadar epeyce farklı Türk lehçelerini yazdı. Bu yüzden, o dile en iyi hizmet etmiş olsa da, Uygur dilinin kanıtı değildir.^[67] Bir değerlendirmeye göre runik yazıdan Uygur yazısına geçiş bir geri adımdı, çünkü Uygur harfleri Türkçenin seslerini daha kötü karşılar.^[68] Hint yazıları ve Tibet yazısı daha az kullanıldı.^[69] Arap yazısı İslam ile birlikte izledi.

Runik harfler en uzun Yenisey havzasında dayandı. Mezar yazıtları orada Orhun anıtları durduktan sonra da sürer. Yukarı Yenisey, Kırgızların ve Çiklerin ülkesidir. Orada bulunan yazıtların çoğu Orhun taşlarıyla aynı yazıdadır.^[70] Xin Tang Shu, Kırgızların yazısının ve dilinin Uygurlarınkiyle tıpatıp aynı olduğunu söyler.^[71] Bununla runik yazı kastedilir. Sonraki Uygur yazısı kastedilmez. Kırgızların runik yazıyı kullandığını Yenisey yazıtları kanıtlar.^[72] On birinci yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü Türk dünyasını anlattığında, bozkır anıtlarının yazısı artık genel kullanımda değildir. Kaşgarlı’nın Türkçe için verdiği alfabe on sekiz harftir. Kaşgarlı bu alfabeyi, Kaşgar’dan Yukarı Çin’e kadar hanların ve sultanların bütün belgelerinin ve yazışmalarının yazısı olarak anar.^[73] Bu Uygur yazısıdır. Arap harfleriyle yazılan yalnızca sözlüğün kendi Türkçe sözcükleridir.^[74]

Kayıt için sonuçlar

Kendisi hakkında yazan bir halk, komşularının onun hakkında söylediklerine karşı okunabilen bir halktır. Çin yıllıkları Göktürkleri dışarıdan, onlarla savaşan bir yönetimin çıkarlarıyla anlatır. Yazıtlar birinci tekil kişiyle karşılık verir. Elli yıllık boyun eğme için Göktürk begleri ile Göktürk halkını, Çin’i suçladıkları kadar keskin biçimde suçlarlar.^[14] Onlardan önceki hiçbir bozkır gücü böyle bir şey bırakmadı.

Notlar

^ a b Tekin 1968, p. 21
^ Tekin 2003, p. 20
^ Guzev 2000, p. 211
^ Cumagulov 1993, p. 99–100
^ Tekin 2003, p. 17–20
^ Erdal 2004, p. 45
^ a b Erdal 2004, p. 38
^ Erdal 2004, p. 42
^ Tekin 2003, p. 21, 23
^ Useev 2013, p. 103
^ a b Tekin 2003, p. 20–21
^ Sertkaya 1993, p. 69–71,74
^ a b Erdal 2004, p. 41
^ a b Kül Tegin inscription
^ a b von Gabain 2025, p. 135
^ Erdal 2004, p. 38–39
^ a b Erdal 2004, p. 40
^ Tekin o. J., p. 24–25
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 10–11
^ a b Erdal 2004, p. 4
^ Irk Bitig
^ a b Erdal 2004, p. 6–7
^ a b Badam 2024, p. 25
^ Badam 2021, p. 7
^ Battulga 2000, p. 47
^ Erhan 2011, p. 5
^ Sertkaya 1993, p. 67
^ Kızlasov 1990, p. 116,129
^ Kızlasov 1990, p. 127–128
^ Useev 2013, p. 102
^ Nevskaya 2012, p. 39–40
^ a b Karaman Dezember 2021, p. 35
^ a b Çetin 2000, p. 69
^ Alimov 2017, p. 130
^ Alimov 2000, p. 5–6
^ Alimov 2000, p. 5
^ a b Erdal 2004, p. 7
^ Vásáry 1993, p. 52, 57–59
^ a b Zieme 2000, p. 377
^ Dončeva-Petkova 2000, p. 177
^ Sadıkov 2000, p. 303–304
^ Erdal 2004, p. 7,40
^ Sadıkov 2000, p. 305
^ von Le Coq 1913, p. 5, 18
^ Tekin 1968, p. 12
^ Erdal 2004, p. 22
^ Tekin 1968, p. 13
^ a b Thomsen 1896
^ Tekin 1968, p. 13–14
^ Thomsen 1993, p. 15, 235
^ Vasilʼev 1993, p. 61–62
^ Thomsen 1993, p. 5–8
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3
^ Tekin o. J., p. 23
^ Erdal 2004, p. 29,40
^ a b c Tekin o. J., p. 24
^ Erdal 2004, p. 39
^ a b Erdal 2004, p. 39–40
^ Barthold 2004, p. 17
^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sadıkov 2000, p. 297–299
^ Bugut inscription
^ Tekin o. J., p. 10
^ a b Erdal 2004, p. 40–41
^ Erdal 2004, p. 37
^ von Le Coq 1913, pl. 5
^ Pelliot 1930, p. 352–353
^ Barthold 2004, p. 48
^ Erdal 2004, p. 37–38
^ Erdal 2004, p. 4,7
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Barthold 1927, p. 22
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 72–74
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 50

Kaynaklar

Literatür

Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
Annemarie von Gabain, Eski Türk Edebiyatı (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)
Azzaya Badam; Gerelmaa Namsrai; Bayartuul Batjav, Govi-Altay Aymağındaki Runik Yazıtlar ve Tamgalar (2021)
Tsendiyn Battulga, Moğolistan’da Yeni Bulunan Göktürk Yazıtları (2000)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)
Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)
Nurdin Useev, Altay Cumhuriyeti Yazıtlarından A 78 (Kurgak I) Yazıtı ya da Eski Türklerde Kurbanlık Yazısı (2013)
Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)
Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)
Rysbek Alimov, Talas Yazıtları: İşaret Kadrosuyla İlgili Bazı Düzeltmeler (2. Talas Yazıtı Örneğinde) (2017)
Rısbek Alimov, Kırgızistan’da Yeni Bulunan Runik Harfli Eski Türk Yazıtları Hakkında Ön Bilgiler (2000)
Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)
István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)
Lüdmila Dončeva-Petkova, Orta Çağ Bulgaristanı'ndan Runik İşaretler ve Birleşmeler (2000)
Kasımcan Sadıkov, Özbekistan'da Bulunan Göktürk Harfli Yeni Metinler (2000)
Viktor G. Guzev, Göktürk Yazısının Kendiliğinden Doğma (Otokton) Menşei Varsayımını Esaslandıran Deliller (2000)
D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)
Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)