Adını taşıyan Rus cumhuriyetindeki Altay’dan yüzden fazla runik yazıt bilinir, hemen hepsi kayaya işlenmiştir.[1] İlki 1819’da Çarış nehrinden bildirildi.[1] Metinleri çoğunlukla kısadır, birçoğu hasarlıdır.[2] Onları basan incelemeler hiçbirine tarih vermez.[3]

Sayım

Sayımlar yönteme ve yıla göre ayrılır. Yazıtları 2003’ten beri kaydeden bir proje 2012’ye kadar yaklaşık doksanını belgeledi, özeti ise bulunmuş yüzden fazla yazıttan söz eder.[2] Aynı yılın bir sayımı cumhuriyet için 101 verir.[1] 2021 tarihli bir inceleme sayının yüzü aştığını söyler.[4]

Yazıtlar durdukları dağın, tepenin, nehrin ya da köyün adını taşır. Buluntu bölgesine göre kümelere ayrılırlar, aralarında Kalbak-Taş, Biçiktu-Boom ve Möndür-Sokkon vardır, Tuekta, Koş-Ağaç ve Karban da Altay’da yazının başka merkezleri sayılır.[5]

Kayıt çalışmaları

2002’de cumhuriyet Altay dilinin korunması için bir program kabul etti, programa runik yazıtların kaydı da girer. L. Tybykova 2003’ten 2007’ye yıllık seferler yönetti, 2006’da M. Erdal ile Tybykova’nın ortak bir projesi başladı, koordinasyonu Irina Nevskaya yürüttü.[6] Proje 2012’de bir katalog ve kalıpların ve karşılaştırmalı okumaların yer aldığı çevrimiçi bir neşir yayımladı.[7] Sırtlardaki ve nehir kıyılarındaki birçok metin yol çalışmalarıyla zarar gördü, bu yüzden artık tam okunamıyor.[7]

Kalbak-Taş

Kalbak-Taş, Dağlık Altay’da Çuya yolunun 726. kilometresi yakınında bir kaya mabedidir.[8] İlk kez 1912’de anıldı, bütün olarak ilk kez 1980’de incelendi, 1981’de fotoğraflandı ve yazıtlarından on ikisi 1981’de yayımlandı.[8] D. D. Vasilyev ve V. Kubarev 1991’de düşmüş taşların altında dört metin daha buldu. Runik metinler kayada hayvan resimlerinin arasında durur.[8]

Vasilyev’in A-47’den A-50’ye dört metin okuması kısa kişisel cümleler verir. Üçü “eyvah” anlamına gelen esiz acı çığlığını içerir, biri de yazanın kendisi için yazdığı Bert Apa adlı bir adamı anar.[9] Vasilyev bunları eski bir yol üzerindeki kutsal bir yerde bırakılmış ziyaretçi notları sayar.[10] Bir metin bir ülkeye kara bölöŋ der, Vasilyev bunu Tibet sayar, çünkü bölön sözcüğü Kül Tegin yazıtında Tibet kağanının elçilerini adlandırır.[11] Okuma onundur, Tibet’le özdeşleştirme bir tahmindir, bkz. Tibet İmparatorluğu.

Kurgak I

A 78 numaralı Kurgak I yazıtı, Koş-Ağaç yakınında Kurgak Dağı’nın kuzey yamacındaki bir kayada seksen beş işaretlik tek bir satırdır. 2001’de bulundu ve bir ayı, bir av köpeği, bir geyik, bir avcı ve bir atlı resminin arasında durur.[1]

Üç okuma yayımlandı: 2002’de S. G. Klyashtorny ile V. Kubarev, 2012’de L. Tybykova, I. Nevskaya ve M. Erdal, 2013’te Nurdin Useev, ve hiçbir ikisi aynı okumaz. Üçü de Temir Apa adını, “eyvah” çığlığını ve bir oğula seslenişi bulur.[12] Useev metni bir cenaze kurbanının kaydı sayar, çünkü onda “yedik” ve “kurbanlık” sözcüklerini okur, ama bazı okumalarının belirsiz olduğunu kendisi söyler.[13]

İki metin daha grubun yelpazesini gösterir. Kızıl-Kabak’taki bir metin ölen kişinin adını “erkeklik adı Kut Bermiş” kalıbıyla verir ve boyu ile yurduyla biter. Tuekta’daki bir metin, yazanın yazısını ebedî bir çıplak kayaya işleyeceğini söyler.[14]

Yazı

Kurgak I’in harf biçimleri Yenisey yazıtlarınınkine yakındır. Metin, bir ünsüzün art ünlülü sözcükler için bir işarete, ön ünlülü sözcükler için başka bir işarete sahip olduğu yazı kuralını korumaz, başka bazı Altay metinleri de onu bozar.[15] Güney Yenisey yazıtları alfabesinin tek tek işaretleri bazı Altay metinlerinde görünür, bu, yazanların o alfabeyi tanıdığının işareti sayılmıştır.[16]

İki görüş Altay’a yazı tarihinde bir yer verir. D. D. Vasilyev’e göre Altay ve Sayan metinleri, Orhun yazısından önce gelen arkaik bir runik yazı biçimini gösterir, bkz. yazının kökeni tartışması.[17] İkinci bir görüşe göre yazı Tanrı Dağları’na Altay yoluyla ulaştı, çünkü Kırgız taşlarının işaretleri Altay taşlarınınkine en yakındır, bkz. Talas ve Tanrı Dağları yazıtları.[7]

Güvenilirlik

Altay metinleri runik yazının Altay dağlarında, Orhun vadisinden uzakta kayada kullanıldığını gösterir. Hiçbir metnin tarihi olmadığı sürece, yazının oraya ne zaman geldiğini ya da kimin kullandığını söyleyemezler.

Notlar

  1. ^ a b c d Useev 2013, p. 102
  2. ^ a b Nevskaya 2012, p. 39–40
  3. ^ Vasilyev 1993, p. 91–97; 101–118; Useev 2013, p. 91–97; 101–118
  4. ^ Karaman Dezember 2021, p. 34–35
  5. ^ Useev 2013, p. 102; 41; Nevskaya 2012, p. 102; 41
  6. ^ Nevskaya 2012, p. 39–41
  7. ^ a b c Karaman Dezember 2021, p. 35
  8. ^ a b c Vasilyev 1993, p. 91
  9. ^ Vasilyev 1993, p. 92–94
  10. ^ Vasilyev 1993, p. 93–94
  11. ^ Vasilyev 1993, p. 93
  12. ^ Useev 2013, p. 103–104
  13. ^ Useev 2013, p. 110–112
  14. ^ Karaman Dezember 2021, p. 38, 44
  15. ^ Useev 2013, p. 103
  16. ^ Kızlasov 1990, p. 129–130
  17. ^ Vasilʼev 1993, p. 64–66

Kaynaklar

Literatür

  • Dimitri D. Vasilyev, Dağlık Altaylardaki Kalbak-Taş Mabedinin Göktürk Yazıtları (A-47, 48, 49, 50) (1993)
  • Nurdin Useev, Altay Cumhuriyeti Yazıtlarından A 78 (Kurgak I) Yazıtı ya da Eski Türklerde Kurbanlık Yazısı (2013)
  • Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)
  • Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)
  • D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)
  • Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Yerler
Altai
Kaynaklar
Jabogan inscription · Talas and Tian Shan runiform inscriptions · Yenisei inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Altai runiform inscriptions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/altai-runiform-inscriptions/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026