Soğdca, Zerafşan kentlerinde yerli olan bir Doğu Orta İran dilidir. Kentlerin tüccarları onu Gansu’ya ve ötesine giden yollar boyunca taşımıştır. Soğdca Göktürkler için, her şeyden önce, tek bir nedenle önemlidir. Göktürk devleti Türkçe yazmadan önce Soğdca yazdı. Devlet ilk yüzyılında taşa ne geçirdiyse, bu dilde geçirdi.[1]

Alfabe ve kökeni

Soğdlular, Aramiceden Süryanice üzerinden türeyen bir alfabeyle yazıyordu. Alfabenin birkaç çeşidi vardı. Bunlardan bazıları bir yere değil, bir mezhebe bağlıydı.[1] Soğd yerleşimleri Avrasya’nın ticaret yolları boyunca uzanıyordu ve yazı onlarla birlikte yol aldı. Bir Soğdlu nereye yerleştiyse, harfler orada hazırdı.[1]

Alfabe geç gelmiştir. Ahameniş yönetimi Soğdiyana’ya yazıyı getirdi. Yüzyıllar boyunca yazı dili, imparatorluklarının Aramicesi olarak kaldı. Babil’den devralınmış idari kalıplar orada hâlâ milâdî yedinci yüzyılda kullanılıyordu.[2] Soğd yazısı Arami alfabesinden ancak milâdî birinci ya da ikinci yüzyılda, Part yazısına yakın bir çeşitle gelişti. Buhara yazısı Part yazısına yakın kaldı.[3] Soğdcada Çinliler için kullanılan cyn adı ile Çin için kullanılan cynstn adı (Qin ülkesi), milattan önce üçüncü yüzyılın sonunda ya da ikinci yüzyılın başında bozkır ve Tarım havzası halkları aracılığıyla geldi.[4]

Bu tarihe değen belgeler arasında dilin en eskisi Eski Mektuplar’dır. Mektuplar muhtemelen 313’te yazılmıştır ve Gansu’da bulunmuştur. Göktürk devleti kurulmadan iki yüzyıl önce Soğdluların Çin sınırında zaten yerleşik olduğunu gösterirler.[5]

İki Çin kaydı

Çin bölümleri Göktürk yazısı konusunda birbiriyle çelişir. Zhou Shu, Göktürklerin âdetlerini anlatırken yazı karakterlerinin Hu’larınkine benzediğini söyler (其書字類胡). Aynı pasajda takvimi bilmediklerini de ekler.[6] Sui Shu ise düpedüz yazıları olmadığını söyler: anlaşmalarını ağaca çentik atarak yaparlardı (無文字，刻木為契).[7] Bei Shi her iki kaydı da aktarır.[1]

Zhou Shu’nun karşılaştırmasındaki Hu, batılı yabancıdır ve işaret ettiği yazı Soğd yazısıdır.[1] Bu yorumda iki kayıt birbiriyle çelişmez, çünkü farklı şeyleri anlatır. Bir gözlemci, bir Soğdlu sekreterin oturduğu bir kağanın merkezinde yazı gördü. Öteki gözlemci bir kampın çentikli sopasını gördü.

Kağanların kançılaryası

Yaklaşık 584 tarihli Bugut yazıtı bunun kanıtıdır.[1] Yazıt, Göktürk devletinin diktiği en eski anıttır. Orta Moğolistan’da durur. Soğd yazısıyla ve Soğd diliyle kazınmıştır.[1] Kağanlık, altıncı yüzyılın son çeyreğinde bu yazıyı resmî olarak kullandı ve dil de onunla birlikte kullanıldı.[1]

Taş bu yüzden Göktürk hizmetindeki Soğdcayı korur. Kağanların adlarının Soğdca biçimlerini verir: Bumin için bwmyn, Mukan için mwġ’n. Halk için de çoğul biçimi tr’wkt, yani Türkit’i verir.[8]

568 elçiliğinin dili tartışmalıdır. Menandros, Maniah’ın Konstantinopolis’e taşıdığı mektuba İskit mektubu der.[9] Kimileri onu Soğd harfleriyle yazılmış Türkçe sayar. Başkaları onu Soğdcanın kendisi sayar. Soğdca tüm Avrasya’nın ticaret diliydi ve bu ikinci gruba göre Konstantinopolis’te Soğdca için mutlaka bir çevirmen bulunurdu, Türkçe için bulunmazdı.[1]

Türkçeye çeviri Taspar Kağan döneminde başladı. Çevirinin Soğd harfleriyle yapıldığı kabul edilir. Kuzey Qi imparatoru, dört yöndeki barbarların dillerini bilen Liu Shiqing’den Nirvana Sutrası’nı Türkçeye çevirmesini istedi. Sonuç kağana gönderildi.[1]

Türkçeye uyarlama tarihi

Tarih henüz kesinleşmemiştir. İki öneri birbirinden çok uzaktır. Birincisine göre Soğd alfabesinin Türkçe seslere uyarlanması en erken beşinci yüzyılda, Aşinaların Gaochang döneminde başlamıştır. Bu durumda Soğd el yazısı runik yazıdan eski olur.[1] İkincisine göre uyarlama adım adım ilerledi ve Göktürk devletinin, sonra Uygur devletinin bütün tarihi boyunca iş gördü. Uyarlama yalnızca bir kez kesintiye uğradı: sekizinci yüzyılın başında seçkinler kısa bir süre yabancı şeylere karşı döndü. O dönemde bunun yerine runik alfabe kullanıldı.[10]

Bu runik alfabenin harflerinin kökeni ayrı bir tartışmadır. Yazının kökeni maddesi onu ele alır.

Türkçedeki izler

Göktürkler harflerin yanında sözcük de aldı. Soğdcadan Türkçeye geçen ödünçler arasında borç ve sikke için sözcükler vardır. Bunlar iki halk arasındaki trafiğin neyle ilgili olduğunu gösterir. Uygurca stir (sikke), Eski Mektuplarda zaten adı geçen bir gümüş birimi olan Soğdca styr’dan ödünçtür.[11] Soğd adları Göktürk kaydında baştan beri durur. An Nuopantuo, Batı Wei’nin 545’te Bumin’e gönderdiği Jiuquan’lı hu, Soğdca Anāhitā-banda adını taşıyordu. Batıya ilk elçiliği yöneten Maniah ise Budist bir Soğd adı taşıyordu.[10]

Soğdca Uygurlara dinî sözcükler de verdi. Moğollar bunların birkaçını sonradan Uygurlardan aldı. Uygurların Maniheist metinleri Azrua adlı bir İran tanrısını anar. Soğdca Budist metinler bu adı Brahma için kullanır ve ad, Zurvan’ın Soğdca biçimi diye anlaşılır. Budistlerin Mara ile bir tuttuğu cin Imnu da aynı biçimde Soğdca bir sözcük diye anlaşılır. Moğolcada taç anlamına gelen titim sözcüğü bir Soğdca biçime dayandırılır.[12]

Alfabe dilden çok daha uzun yaşadı. El yazısı çeşidi yedinci yüzyılın sonunda ve sekizinci yüzyılın başında biçimlendi. Bu çeşit Uygur alfabesinin kaynağıdır, Uygur alfabesi aracılığıyla da Moğol ve ardından Mançu yazılarının.[1]

Gerileme ve hayatta kalış

Dil, onu konuşan kentlerle birlikte geriledi. Soğd kültürü dokuzuncu yüzyılda bir bunalıma girdi. Onuncu yüzyılda Samani hükümdarlık merkezinde yeni Farsça gelişti ve Soğdcadan yalnızca bir avuç sözcük aldı.[13] 980’lerde yazan el-Mukaddesî, Sogd dilini ayrı bir dil ve Buhara’nın kırsal bölgelerinin konuşmasına yakın olarak kaydeder. Bilgili bir imamın bu dili konuştuğunu sık sık duyduğunu söyler.[13] Üst sınıflarda Soğdca o sırada seyrek bir ikinci dildi. Kentli konuşurların son kuşağı belki onuncu yüzyılın ilk üçte birinde doğmuştu.[13] Kırsalda Soğdca yaşamayı sürdürdü. Çok yakın bir akraba olan Yağnobca, Tacikistan’ın bir vadisinde hâlâ konuşulur.[13][14]

Doğuda dil Türkçeye geçti. Uygur topraklarındaki Soğd aileleri evlilikler yoluyla Türkleşti. Bazı Soğdca Nasturi metinleri, giderek daha çok Türkçe düşünen iki dilli kâtipler yazdı.[15] Bir grup ticari belge iki dili o kadar sıkı karıştırır ki yayımcıları dile Türk-Soğdca adını verdi.[15] En uzun hayatta kalış, İsficab ile Balasagun arasındaki Argu ülkesinde görüldü. Soğdca orada muhtemelen on ikinci yüzyıla dek konuşuluyordu. Nasturiler için belki on üçüncü yüzyılın başına dek ayin dili olarak hizmet etti.[16]

Harfler, dil olmadan doğuya doğru yoluna devam etti.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l Golden 1992, p. 151
  2. ^ de la Vaissière 2005a, p. 17
  3. ^ de la Vaissière 2005a, p. 18
  4. ^ de la Vaissière 2005a, p. 24
  5. ^ de la Vaissière 2005a, p. 43
  6. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  7. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  8. ^ Golden 1992
  9. ^ Menander Protector
  10. ^ a b de la Vaissière 2005a
  11. ^ de la Vaissière 2005a, p. 55
  12. ^ Laufer 1919, p. 572–573
  13. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 289
  14. ^ Markwart 1938, p. 180
  15. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 326
  16. ^ de la Vaissière 2005a, p. 330

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Halklar
Sogdians
Diller
Old Uyghur
Kaynaklar
Talas and Tian Shan runiform inscriptions
Tartışmalar
The origin of the Old Turkic script · Turkic-Sogdian Synthesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Sogdian language.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/languages/sogdian-language/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026