Talas

Talas, Tanrı Dağları’ndan kuzeybatıya akan bir ırmaktır. Adını ondan alan kasaba, Seyhun ile Yedisu’ya açılan geçitler arasındaki yol üzerindeydi. Batı bozkırı, Maveraünnehir ve Tarım’ın birkaç günlük yürüyüş mesafesinde bir araya geldiği yerlerden biridir. Üçünden biri el değiştirdikçe Talas da el değiştirdi.

Türgiş savaşları

Şehir, Çin kayıtlarına Türgişlerin çöküşünde bir kale olarak girer. 738’de Sulu Kağan’ın kendi komutanlarından ikisi ona geceleyin saldırıp onu öldürdü. Halkı Sarı ve Kara hiziplere bölündü. İki hizip birbirinden şüphe eder, birbirinden nefret ederdi.^[1] Sulu’nun oğlu Suyab’da kağan yükseltildi. Kara Soy kağanı Erwei Tegin’i Talas şehrini tutmaya çekti ve ikisi birlikte Sulu’yu öldüren adama saldırdı.^[1]

Tang öbür tarafta devreye girdi. Batı çölünün imparatorluk komiseri, katille ve Çaç ile Keş krallarıyla birlikte yürüdü. Sulu’nun oğlunu Suyab’da bozguna uğratıp esir aldı.^[1] Kaşgar garnizonunun komutanı ardından Fergana kralıyla birlikte gelip Talas’a saldırdı. Kara Soy kağanının ve kardeşinin başı kesildi. Yejian şehrine girildi. Jiaohe Prensesi, Sulu’nun katunu ve Erwei’nin katunu geri alındı.^[1]

Tek bir cinayetten sonra üç yıl içinde, bir Tang ordusu ve yerel müttefikleri, batı bozkırını kırk yıl elinde tutmuş gücü Suyab’da ve Talas’ta dağıttı.^[1]

751 muharebesi

On yıl sonra aynı ırmak üzerinde bir Tang ordusu ile bir Abbasi ordusu karşılaştı. Tang’la birlikte gelen Karluk birliği çarpışma sırasında taraf değiştirdi. Tang kuvveti yok oldu. Çin gücü Pamirlerin batısına bir daha dönmedi. Muharebeyi anlatan madde bu olayı ve neye karar verdiği tartışmasını izler.

Yerin sonraki durumu

Talas, ardından gelen güçlerin altında Türk batısının bir kasabası olarak kaldı. Üzerinde durduğu yol, onun için savaşan imparatorluklar yok olduktan sonra da yüzyıllar boyunca halifelikle bozkır arasındaki trafiği taşıdı.

Runik taşlar

Kırgızistan’daki yukarı Talas vadisi bir grup runik taş vermiştir. İlki 1896’da Talas kasabasının güneydoğusundaki Kırk-Kazık köyü yakınında bulundu.^[2] Onu bulanlar olarak öğretmen M. M. Gastev ile bölge başkanı V. A. Kallaur anılır.^[3] Taşta dört yarım satır vardır, Ermitaj’da saklanır.^[3] 1898’de dört taş daha bulundu.^[4] İlkinin batısında bulunan ikinci taş 1961’den beri Bişkek müzesindedir.^[5] Bazı araştırmacılar, bir adamın bu taşta adını Kara Çor olarak verdiğini ve düşmanının kendisine karşı duramayacağını söylediğini kabul eder.^[6] 1993’e gelindiğinde Talas bölgesinde yirmiden fazla runik yazıt bulunmuştu.^[7]

Vadideki Açık-Taş pirit yatağında bulunan ahşap bir çubuğun dört yüzünde runik işaretler vardır.^[8] Çubuk Ermitaj’da saklanır, okunuşu kesinleşmemiştir.^[8] Talas Ala-Too’daki Kuru-Bakayır Geçidi’nde 1981’de bulunan iki yazıt kutçor ve şarga diye çevriyazılır.^[9] Bazı araştırmacılar şarga’yı “aslan” anlamına gelen Soğdca bir sözcük sayar.^[9] İki rapor da taşları tarihlemez.^[10] Talas ve Tanrı Dağları runik yazıtları kendi maddesine sahiptir, o madde bütün grubu ele alır.

Notlar

^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Çetin 2000, p. 69–70
^ a b Cumagulov 1993, p. 102
^ Çetin 2000, p. 70
^ Cumagulov 1993, p. 103
^ Cumagulov 1993, p. 103–104
^ Cumagulov 1993, p. 101
^ a b Çetin 2000, p. 72
^ a b Çetin 2000, p. 71
^ Çetin 2000; Cumagulov 1993

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)