Б.з.б. 200 жылдың қысында Хань әулетінің негізін салушы император ғұндарға (сюнну) қарсы жорыққа өзі шықты. Ғұндар оны бір төбеде жеті күн қоршап ұстады.[1] Ол тірі шықты. Оның үкіметі кейін қабылдаған шарттар шекараны келесі жетпіс жыл бойы реттеді.[1]

Жорық

Хань патшасы Синь Дайға көшірілген еді, оның астанасы Маи болды. Ғұндар Маиға үлкен күшпен аттанды да, Синь олардың жағына шықты. Синьді қасына алған Бағатур әскерін Гоучжу арқылы оңтүстікке бастады. Ол Тайюаньға соққы беріп, Цзиньянға дейін жетті. Император Гаоцзу оны қарсы алуға аттанды.[1] Бір түсіндірме бойынша, император ғұндарға емес, жаудың жағына шыққан Хань патшасына қарсы жорыққа шықты. Синь әулетті құрған соғыстарда Гаоцзудың серігі болған. Император Синь жау жағына шыққан бойда оған қарсы өзі жорыққа шықты. Бұл түсіндірмеге сәйкес, Хань үшін маңыздысы шекара қолбасшыларының ғұндарға қосылып, өз мемлекеттерін құруына жол бермеу болды.[2]

Қыс ерекше қатты болды. «Шицзи» жаңбыр мен қар жауғанын, әр он адамның екі-үшеуі суықтан саусағынан айырылғанын жазады.[1][3] Сонда Бағатур жер рұқсат еткен сайын дала қолбасшылары істейтінді істеді. Жеңілген болып көрінді де, қуғыншыларды өз соңынан ертті. Таңдаулы жасақтарын жасырып, тек әлсіздер мен арықтарды көрсетті. Хань әскері, көбі жаяу, үш жүз жиырма мың адаммен оның соңынан солтүстікке келді.[1][4] Синь патшаның өмірбаянына сәйкес, Оң және Сол Абзал Патшалар басқарған он мыңнан астам атты әскерден тұратын алдыңғы топ бұған дейін Синьнің қолбасшыларына қосылған еді. Хань әскері оны бірнеше рет жеңіп, қуды.[5]

Шеңбер

Гаоцзу жаяу әскерінен бұрын Пинчэнге жетті. Бағатур төрт жүз мың таңдаулы атты әскерді босатып, оны Байдэнда қамады. Жеті күн бойы шеңбердің ішіндегі және сыртындағы күштер бір-біріне көмек жеткізе де, азық жеткізе де алмады.[1][6] «Ханьшуда» төрт жүз мыңның орнына үш жүз мыңнан астам таңдаулы атты бар.[7][6] Сол мәтін шеңберді түсіне қарай сипаттайды. Бұл сипаттама қанаттарға бөліп сапқа тұрғызылған дала әскерінің ең ерте баяндамасы: батыста ақ жылқылар, шығыста көкшіл-сұр, солтүстікте қара, оңтүстікте қызыл.[1][8] Бұл шайқас сапы ма, төрт бағытқа сай жасалған салттық орналасу ма, әлде қытай жазушысының екеуін ретке келтіруі ме, оны бұл үзіндіден анықтау мүмкін емес.

Ашылған саңылау

Гаоцзу шаньюйдың әйеліне құпия түрде бай сыйлық жіберді. Әйел Бағатурға екі әміршінің бір-бірін қыспауы керек екенін айтты. Шаньюй Хань жерін алса да, деді ол, ақырында онда тұра алмайды. Хань патшасының құдайдан келген қорғауы бар, деп қосты ол, шаньюй мұны ескеруі керек.[1] Сол кезде Бағатур Хань жағынан кеткен Синь патшаның қолбасшылары Ван Хуан мен Чжао Лимен кездесуді келісіп қойған еді. Олардың әскері келмеді. Бағатур олардың Ханьмен келісіп қойғанынан күдіктенді. Әйелдің сөздері мен осы күдік оны шеңбердің бір бұрышын ашуға итермеледі.[1] Гаоцзу әр сарбазға садағын толық тартып, жебені кірішке салып, сыртқа қарап тұруды бұйырды. Ол сапты саңылаудан тура алып шығып, негізгі әскеріне қайта қосылды. Бағатур шегінді, Хань да шегінді.[1]

Салдары

Хань хэцинь келісімін жасау үшін Лю Цзинді жіберді.[1] Шабуылдар тоқтамады. Синь кейін ғұндардың қолбасшысы болып қызмет етті, ал Бағатур Дайға қалағанынша кіріп-шығып жүрді. Сонда Хань Лю Цзинді қайта жіберді. Онымен бірге шаньюйдың әйелі болатын, императорлық әулеттен шыққан бір әйел бар еді. Хань сондай-ақ жыл сайын белгілі мөлшерде жібек талшық, жібек, шарап, күріш және азық жіберіп тұрды. Ант екі әміршіні бауыр етті. «Шицзи» нәтижені құрғақ тілмен жазады: Бағатур сонда сәл бәсеңдеді.[1]

Қоршау билікке ғана емес, одан да ұзаққа созылған Хань пайымын бекітті. Императрица Люй Бағатурдың өр хатына соғыспен жауап бергісі келгенде, оның қолбасшылары оны бір дәлелмен тоқтатты: Гаоцзу дана да, соғысқақ та болатын, сонда да ол Пинчэнде қысылып қалған еді.[1]

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
  2. ^ Lattimore 1951, p. 479–480
  3. ^ Ögel 2015, p. 283–284
  4. ^ Ögel 2015, p. 284
  5. ^ Ögel 2015, p. 283
  6. ^ a b Ögel 2015, p. 285
  7. ^ Han Shu, juan 94
  8. ^ Ögel 2015, p. 286

Дерек көздері

Әдебиет

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

Байланысты

What links here15

Persons
Bagatur (Modu Chanyu) · Emperor Gaozu of Han · Emperor Wu of Han · Qiedihou Chanyu
States
Han dynasty
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Capture of Ilig Khan (630) · Ilig Khan's Dance at the Weiyang Palace (633) · The Han–Xiongnu heqin treaties
Places
Gouzhu Pass · Mayi
Institutions and Titles
Diplomacy of the Steppe Empires · Heqin · Warfare of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Байдэнның қоршауы.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/battle-of-baideng/

Last revised: 8 November 2026