Б.з.б. 119 жылы Вэй Цин мен Хо Цюйбин басқарған екі Хань әскері ғұндардың (сюнну) шаньюйі Ичжисені Гобидің солтүстігінен табу үшін оны кесіп өтті.[1] Вэй Цин шаньюймен кешкілікте, дауылда кездесті. Шаньюй бірнеше жүз салт аттымен Хань қоршауын бұзып шықты.[2] Хо Цюйбин Дайдан 2 000 li-ден астам жер жүріп, Сол Құрметті патшаны жеңді.[3] Ши цзидің айтуынша, жорықтан кейін ғұндардың шөлдің оңтүстігінде патша сарайы болмады.[4]

Екі жақтың жоспары

Хань жағы бір болжамға сүйеніп әрекет етті. Си маркизі Чжао Синь шаньюй жағына өтіп, оған жоспар құрып жүрген еді. Император У-дидің айтуынша, Чжао Синь Хань әскері шөлді кесіп өтіп, сонда тұра алмайды деп әрдайым ұстанған. Император қолбасшыларына Хань енді көп әскер жинаса, жағдай оларға қалағанын міндетті түрде береді деді.[1][5] Хань жылқыларын астықпен қоректендіріп, 100 000 атты әскер жіберді.[4] Жеке меншіктегі жүк және ілесуші жылқыларды қосқанда, барлығы 140 000 жылқыға жетті. Астық арбалары саналмады.[4][6] Вэй Цин мен Хо Цюйбиннің әрқайсысына 50 000 атты әскер берілетін болды. Атты әскердің артынан жаяулар мен жүк тасушылар ерді, Ши цзи мен Хань шудың санауы бойынша бірнеше жүз мың.[7][8] Бір қазіргі санау отыз мыңнан елу мыңға дейін жаяу әскер береді.[9] Ең жақсы жауынгерлер, яғни тереңге еніп, қатты соғысуға дайындар, Хо Цюйбиннің қол астына берілді.[2]

Шаньюйдің сарайында сол кісі күтуге кеңес берді. Чжао Синь Хулардың шағын патшасы болған. Ол Ханьға өтіп, маркиз етілген.[4] Б.з.б. 123 жылы ол 800 салт аттымен шаньюйге қайта барған.[2] Шаньюй оны өзінен кейінгі дәрежедегі патша етіп, өз әпкесін оған әйел етіп берді.[1] Чжао Синь шаньюйге Хань әскері шөлді кесіп өткенде, оның адамдары мен жылқылары титықтайды дейді. Сонда ғұндар отырып-ақ оларды алады.[2][10] Шаньюй жүгін алысқа, солтүстікке жіберіп, шөлдің солтүстігінде таңдаулы әскермен күтті.[1]

Бұйрықтар соңғы сәтте өзгертілді. Хо Цюйбин бірінші болып Динсяннан шығып, шаньюймен кездесуі тиіс еді. Тұтқынға түскен бір ғұн шаньюй шығыста деп айтты. Сондықтан Хо Цюйбин Дайдан, Вэй Цин Динсяннан шығарылды.[2]

Вэй Цин және шаньюй

Вэй Цин шекара тосқауылынан 1 000 li-ден астам өткенде, шаньюйдің әскерінің сап түзеп күтіп тұрғанын көрді.[2] Ол өзінің Угань арбаларын шеңбер лагерь етіп біріктірді. Ол ғұндарға қарсы 5 000 атты әскер шығарды. Ғұндар шамамен 10 000 шығарды.[2][11] Күн батып бара жатты. Қатты жел тұрды. Құм мен қиыршық тас адамдардың бетіне ұрды, екі әскер де бір-бірін көре алмады. Вэй Цин шаньюйді қоршау үшін екі қанаттан көбірек адам жіберді.[1]

Шаньюй Ханьдардың көп екенін және олардың адамдары мен жылқылары әлі мықты екенін көрді. Шайқас ғұндарға қарсы кетіп барады еді. Ымырт түскенде ол алты қашырлы арбаға отырды. Бірнеше жүз мықты салт аттымен ол Хань қоршауын солтүстік-батысқа қарай тіке бұзып өтті.[2][12] Сол кезде қараңғы болған. Хань мен ғұндар араласып кеткен. Екі жақта да өлтірілгендер мен жараланғандар шамамен тең болды.[2]

Хань сол қанатының бір полковнигі тұтқын алды. Тұтқын шаньюйдің қараңғы түскенге дейін кеткенін айтты. Хань түнде оның соңынан жеңіл атты әскер жіберді. Вэй Цин артынан ілесті. Ғұн әскері тарап кетті.[2] Таң атқанда Хань шаньюйді таппай, 200 li-ден астам жүрген еді.[2] Олар 10 000-нан астам адамды өлтірді немесе тұтқындады.[2] Олар Тяньянь тауына және ғұндар астық сақтаған Чжао Синьнің қаласына жетті. Олар әскерді сол жерден тамақтандырды, бір күн тұрды да, қалғанын өртеді.[2][13]

Он күннен астам уақыт бойы ғұн қолының шаньюйі болмады. Оның көп адамы қараңғыда ханьдармен араласып, шаньюйдің соңынан ерген. Ол ұзақ уақыт негізгі күшімен қоссыз қалды. Оң Гули патшасы шаньюй өлді деп ойлап, өзін шаньюй етті. Нағыз шаньюй өз халқын қайта тапқанда, Оң Гули патшасы атақтан бас тартып, бұрынғы орнына оралды.[1][14]

Вэй Цин шаньюймен кездескен кезде, алдыңғы қолбасшы Ли Гуан мен оң қолбасшы Чжао Шицзи шығыс жолмен кеткен еді. Олардың кейбірі жолдан адасып, кеш келді.[2] Вэй Цин шөлдің оңтүстігі арқылы кері бұрылып, оларды сонда кездестірді. Ол баяндама жасағысы келді. Ол бас хатшысын Ли Гуаннан жазбаша түсініктеме сұрауға жіберді. Ли Гуан өзін-өзі өлтірді. Чжао Шицзи шенеуніктерге тапсырылды және қарапайым адам ретінде төлем төлеп құтылды.[2][15] Вэй Циннің әскері шекараға барлығы 19 000 бас пен тұтқынмен оралды.[16]

Хо Цюйбин және Сол Құрметті патша

Хо Цюйбиннің әскері атты әскері мен арбаларында Вэй Циннің әскеріндей үлкен болды, бірақ оның бағынышты қолбасшылары болмады. Ли Гань мен басқалар үлкен полковниктер етілді және бағынышты қолбасшылардың жұмысын істеді.[2] Ол Дайдан 2 000 li-ден астам жүріп, Сол Құрметті патшамен шайқасты. Ол 70 000-нан астам бас пен тұтқын алды. Сол Құрметті патшаның қолбасшылары қашты.[17][18] Ши цзидің Хо Цюйбин туралы тарауы қашықтықты 1 000 li-ден астам деп береді. Ол бастардың санын 70 443 деп береді.[2]

Императордың жарлығы әскердің не істегенін атайды. Хо Цюйбин өзі алған Хуньюй жауынгерлерін жеңіл жабдықпен бастап, ұлы шөлден өтті. Ол Чжанцюйды алды, Бэй Чэцзиді өлтірді және Сол Ұлы қолбасшы Шуанға бұрылды. Ол ту мен дабылдарды олжалады, Наньхоудан өтіп, Гунлуды кесіп өтті. Ол Туньтоу патшасын, Хань (韓王) атағын алған ғұн патшасын және үшіншісін алды, олармен бірге 83 қолбасшы, канцлер, danghu және комендант тұтқынға түсті.[7] Ол Лангцзюйсюй тауында feng құрбандығын, Гуяньда shan құрбандығын жасады да, Ханьхайға түсті.[7][19] Әскер жаудың есебінен қоректеніп, өте ұзақ жорықта астықсыз қалған жоқ.[2]

Юбэйпин префекті Лу Бодэ оған қосылды және Юйчэнде уақытында қосылды. Ол онымен бірге Даоюй тауына барып, Ши цзидің санауы бойынша 2 700 бас пен тұтқын алды.[2] Хулардың екі патшасы Фулучжи мен Ицзицянь Хо Цюйбиннің қол астында қызмет етіп, соның үшін маркиз етілді.[7] Хань шу бойынша оның әскері күшінің он бөлігінің екеуін жоғалтты. Ши цзи бойынша он бөлігінің үшеуін жоғалтты.[20]

Шығыны

Екі әскер аттанғанда Хань жылқыларын шекара тосқауылында санады. Мемлекеттік және жеке жылқылар 140 000 болды. 30 000-нан азы қайта кірді.[2][21] Ши цзи ғұндардың өлген және тұтқынға түскендерінің қосындысын сегіз-тоғыз он мың деп береді. Ол Ханьның өлгендерін бірнеше он мың, 100 000-нан астам жылқы жоғалды деп береді.[4] Бастардың екі саны, 19 000 мен 70 443, жиыны 89 443 болады. Бір қазіргі санауда Ханьның адамдағы шығыны ғұндардікімен тең.[22]

Хо Цюйбиннің офицерлері мен жауынгерлері мол марапатталды. Оның өз иелігі 5 800 шаңыраққа көбейтілді. Вэй Цин ешқандай өсім алған жоқ. Оның офицерлерінің ешқайсысы маркиз етілмеді.[2] Ұлы маршал қызметі екі қолбасшы үшін құрылды. Хо Цюйбиннің жалақысы Вэй Цинмен тең етіп белгіленді.[2]

Мобэйден кейінгі ғұндар

Ши цзи мен Хань шу нәтижені бір сөйлеммен айтады. Осыдан кейін ғұндар алысқа шегінді, ал шөлдің оңтүстігінде патша сарайы болмады.[17] Бір қазіргі баяндау ғұндар сарайын Ханьға жақын Гобидің оңтүстігінен шөлдің солтүстігіне көшірді дейді.[23] Хань өзеннен өтіп, каналдар қазып, Шофаннан батысқа Линцзюйға дейін егістіктер құрды, онда 50 000 немесе 60 000 шенеунік пен жауынгер болды. Мәтін мұны Хань жері солтүстікте ғұн еліне жеткенше, елді жібек құртындай кеміру деп сипаттайды.[4][24]

Шаньюй тағы да Чжао Синьнің кеңесіне сүйенді. Ол жұмсақ сөзді елшілер жіберіп, heqin неке келісімін сұрады. Император мәселені сарайына салды, онда біреулер heqin үшін, басқалары ғұндарды бағынышты ретінде ұстау үшін дау айтты. Канцлердің бас хатшысы Жэнь Чан ғұндар жаңа ғана жеңілген және қысымда деді. Олар шекарада сарайға келетін сыртқы министрлер етілуі керек деді. Хань Жэнь Чанды шаньюйге жіберді. Шаньюй оның ұсынысын тыңдады. Ол ашуланып, оны ұстап қалды. Хань бұрын өзіне ауып келген ғұн елшілерін қабылдаған. Шаньюй жауап ретінде Хань елшілерін үнемі тең шамада ұстап келген.[4][25] Бейбітшілікті жақтаған Ти Шань есімді кеңесшіге ғұндарға қарсы әуелі командерияны, сонан соң уезді ұстай алатын-алмайтыны сұралды, және ол алмайтынын айтты. Ол шекара бекетінің қолбасшылығын қабылдады. Бір айдан кейін ғұндар келіп, оның басын кесті.[25] Хань бұл арада жылқылар мен адамдарды қайтадан жинады. Хо Цюйбин қайтыс болды. Хань ұзақ уақыт бойы солтүстікке қайта соққы бермеді.[4]

Хань жалғастыра алмады. Ши цзи ғұндар жараланса да алысқа кетті, ал Ханьда да жылқы аз болып, қайта аттана алмады дейді.[4] Бір қазіргі баяндау содан бастап Хань ғұндарға шөлде тағы шабуыл жасауға әрекет жасамады дейді.[22]

Атауы

Ши цзи мен Хань шу жорыққа ат бермейді. Олар ғұндар күткен елді «шөлдің солтүстігі», 幕北 деп атайды. Мобэй осы тіркесте жасалған жорықтың қазіргі заманғы атауы.

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f Shiji, juan 110; Shiji, juan 111
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Shiji, juan 111
  3. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 55
  4. ^ a b c d e f g h i Shiji, juan 110
  5. ^ Ögel 2015, p. 32, 36
  6. ^ Ögel 2015, p. 32
  7. ^ a b c d Shiji, juan 111; Han Shu, juan 55
  8. ^ Ögel 2015, p. 35
  9. ^ Sinor 1990, p. 129
  10. ^ Ögel 2015, p. 36
  11. ^ Ögel 2015, p. 38–39
  12. ^ Ögel 2015, p. 39
  13. ^ Ögel 2015, p. 37, 39–40
  14. ^ Ögel 2015, p. 37
  15. ^ Ögel 2015, p. 40–42
  16. ^ Shiji, juan 111; Shiji, juan 110
  17. ^ a b Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  18. ^ Ögel 2015, p. 43
  19. ^ Ögel 2015, p. 43–46
  20. ^ Han Shu, juan 55; Shiji, juan 111
  21. ^ Ögel 2015, p. 34, 46–48
  22. ^ a b Sinor 1990, p. 130
  23. ^ Sinor 1990, p. 129–130
  24. ^ Ögel 2015, p. 47
  25. ^ a b Ögel 2015, p. 48–49

Дерек көздері

Әдебиет

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)

Байланысты

What links here10

Persons
Emperor Wu of Han · Hunye King · Huo Qubing · Wei Qing · Yizhixie Chanyu · Zhang Qian
States
Han dynasty
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Institutions and Titles
Warfare of the Steppe Empires · Worthy Kings of the Left and Right

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Мобэй жорығы, б.з.б. 119 жыл.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/battle-of-mobei-119-bc/

Last revised: 8 November 2026