Б.з.ч. 200-жылдын кышында Хань династиясынын негиздөөчү императору хунндарга (сюнну) каршы өзү жортуулга чыкты. Хунндар аны жети күн бою бир дөңсөөдө курчап турду.[1] Ал тирүү чыгып кетти. Анын өкмөтү кийин макул болгон шарттар чек араны кийинки жетимиш жыл бою жөнгө салып турду.[1]

Жортуул

Хань падышасы Синь Дайга которулган, борбору Маи болгон. Хунндар Маига катуу күч менен келишти, жана Синь алардын тарабына өттү. Синьди колго алган Багатур армиясын Гоучжу ашуусу аркылуу түштүккө алып барды. Ал Тайюанга сокку урду жана Цзиньянга чейин келди. Император Гаоцзу аны тосуп чыгуу үчүн жөнөдү.[1] Бир окууда император хунндардын өзүнө каршы эмес, тарабын өзгөрткөн Хань падышасына каршы жортуулга чыккан деп эсептелет. Синь династияны түзгөн согуштарда Гаоцзунун жолдошу болгон. Синь тарап өзгөртөрү менен император өзү ага каршы жортуулга чыкты. Бул окуу боюнча, Хань үчүн чек ара кол башчыларынын хунндарга кошулуп, өз мамлекеттерин түзүшүнө бөгөт коюу маанилүү болгон.[2]

Бул өзгөчө катаал кыш болгон. Шиджи жамгыр менен кар жаагандыгын жана он кишиден эки-үчөөнүн муздан манжаларын жоготконун жазат.[1][3] Андан кийин Багатур жер уруксат берген сайын талаа кол башчылары кылган ишти кылды. Ал жеңилген болуп көрүндү да, куугунчуларды артынан тартты. Ал мыкты аскерлерин жашырып, алсыздар менен арыктарды гана көрсөттү. Хань армиясы үч жүз жыйырма миң киши менен, көбү жөө аскер, анын артынан түндүккө келди.[1][4] Падыша Синьдин өмүр баянына ылайык, Оң жана Сол Татыктуу Падышалардын колбашчылыгындагы он миңден ашык атчандан турган алдыңкы отряд мындан мурун Синьдин генералдарына кошулган болчу. Хань армиясы аны бир нече жолу жеңип, куугунтуктады.[5]

Шакек

Гаоцзу жөө аскерлеринен мурун Пинчэнге жетти. Багатур төрт жүз миң тандалма атчанды коё берип, аны Байдэнде камады. Жети күн бою шакектин ичиндеги жана сыртындагы күчтөр бири-бирине жардам бере да, азык бере да алган жок.[1][6] Хань шуда төрт жүз миңдин ордуна үч жүз миңден ашык тандалма атчан бар.[7][6] Ошол эле текст шакекти түсү боюнча сүрөттөйт. Бул сүрөттөө канаттар боюнча тизилген талаа армиясынын эң байыркы баяны: батышта ак жылкылар, чыгышта көгүш-боз, түндүктө кара, түштүктө кызыл.[1][8] Бул үзүндү мунун согуштук тизилиш беле, төрт тарап боюнча ырым-жырым жайгаштыруу беле, же экөөнү тең иреттеген кытай жазуучусунун иши беле, муну чечип бере албайт.

Ачылыш

Гаоцзу шаньюйдун аялына жашыруун бай белек жиберди. Ал Багатурга эки башкаруучу бири-бирин кысбашы керек деп айтты. Хань жерин алса да, шаньюй акырында анда жашай албайт, деди ал. Хань падышасынын шаньюй ойлонушу керек болгон кудайлык коргоосу бар, деп кошумчалады.[1] Ошол эле учурда Багатур тарабын өзгөрткөн Хань падышасы Синьдин генералдары Ван Хуан менен Чжао Ли менен жолугушууну макулдашкан болчу. Алардын аскерлери келген жок. Ал алардын Хань менен келишими бар деп шектенди. Аялынын сөзү менен ушул шектенүү аны шакектин бир бурчун ачууга алып келди.[1] Гаоцзу ар бир кишиге жаасын толук тартып, жебесин кириштеп, сыртты карап турууну буюрду. Ал колоннаны ачык жерден түз алып чыгып, негизги армиясына кошулду. Багатур чегинди, Хань да чегинди.[1]

Кесепеттери

Хань хэцинь келишимин түзүү үчүн Лю Цзинди жиберди.[1] Чабуулдар токтогон жок. Синь кийин хунндардын генералы болуп кызмат кылды, ал эми Багатур Дайга каалаганча кирип-чыгып жүрдү. Андан кийин Хань Лю Цзинди дагы жиберди, шаньюйдун аялы болушу үчүн император үйүнөн бир аялды кошо. Алар ошондой эле жыл сайын белгиленген өлчөмдө жибек пахта, жибек, шарап, күрүч жана тамак-аш жиберишти. Ант эки башкаруучуну бир туугандар кылды. Шиджи натыйжаны кургак белгилейт: Багатур ошондо бир аз жумшарды.[1]

Курчоо ошондой эле бул башкаруудан узакка созулган Хань баамын бекитти. Императрица Люй Багатурдун шыктуу катына согуш менен жооп бергиси келгенде, анын генералдары аны бир эле далил менен токтотту. Гаоцзу акылман жана жоокерчил болгон, жана ал бул нерсе менен Пинчэнде дагы эле катуу кысылган.[1]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
  2. ^ Lattimore 1951, p. 479–480
  3. ^ Ögel 2015, p. 283–284
  4. ^ Ögel 2015, p. 284
  5. ^ Ögel 2015, p. 283
  6. ^ a b Ögel 2015, p. 285
  7. ^ Han Shu, juan 94
  8. ^ Ögel 2015, p. 286

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

Байланыштуу

What links here15

Persons
Bagatur (Modu Chanyu) · Emperor Gaozu of Han · Emperor Wu of Han · Qiedihou Chanyu
States
Han dynasty
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Capture of Ilig Khan (630) · Ilig Khan's Dance at the Weiyang Palace (633) · The Han–Xiongnu heqin treaties
Places
Gouzhu Pass · Mayi
Institutions and Titles
Diplomacy of the Steppe Empires · Heqin · Warfare of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Байдэндин курчоосу.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/battle-of-baideng/

Last revised: 8 November 2026