Хуханье жарандык согушта жеңилип, тактыны сактап калды. Б.з.ч. 57-жылдан 54-жылга чейин алты кишиге чейин шаньюй наамын бир убакта алып жүрдү. Хань шу бул мезгилди беш шаньюйдун убагы деп атайт. Хуханье бул мезгилде эки жолу жеңилди, экинчисинде өз иниси жеңди. Тактыны ага кайтарып берген нерсе, ал Чанъаньга барып таазим кылган киши болгондугу болду.[1] Анын тукуму хунндардын (сюнну) тактысын кийинки эки кылым кармады. Биринчи кылымдагы Түштүк хунндар анын кылганын кайталаганда, алар анын наамын өздөрүнө алышты.[2]

Беш шаньюйдун согушу

Хуханье сарайды бир нече ай кармап, аскерин үйүнө жиберген. Андан кийин Оң Татыктуу Падышанын тегерегиндеги кишилер ага каршы Туци шаньюйду көтөрүштү. Алар он миңдеген киши менен чыгышка келишти. Хуханье жеңилип, качты.[1] Андан кийин Туци шаньюй Оң Татыктуу Падышаны жана анын уулун бир жалаа боюнча өлтүрдү. Кийин ал айып жалган экенин билип, жалаа жапкан кишини да өлтүрдү. Хуцзенин падышасы буга коркуп, өзүн Хуцзе шаньюй деп жарыялады. Оң Аоцзянь падышасы өзүн Чэли шаньюй деп жарыялады. Уцзи коменданты өзүн Уцзи шаньюй деп жарыялады. Ошентип беш болду.[1] Алар бири-бири менен согушуп, кичине наамдар таштала берди. Акыры Туци шаньюй алтымыш миң атчан менен Хуханьеге каршы жүрүш жасады. Ал Хуханьенин болжол менен кырк миң атчанына жолугуп, жеңилди да, өзүн-өзү өлтүрдү.[1]

Согуш ушуну менен бүткөн жок. Хуханьенин улуу агасы Хутувуси, аны Хуханье өзү Сол Гули падышалыгына көтөргөн, өзүн чыгышта Чжичжи шаньюй деп жарыялады. Өлгөн Туци шаньюйдун бир тууганы өзүн батышта Жуньчжэнь шаньюй деп жарыялады. Чжичжи Жуньчжэньди жок кылып, анын аскерин алды. Андан кийин ал Хуханьеге каршы жүрүп, аны жеңип, шаньюйдун сарайын ээледи.[1]

Сарайдагы талаш

Хуханье андан кийин эмне кылганы талаш түрүндө сакталган. Бул хунн кеңешинин сакталып калган бирден-бир талашы. Сол Ичжицзы падышасы ага өзүн багынычтуу деп жарыялап, сарайга барып, Ханьдан жардам сурап көрүүнү кеңеш кылды. Хунндарды ушул гана тынчтандырат, деди ал. Улуу министрлер буга болбой турганын жооп беришти. Алардын пикири боюнча, хунн салты күчтү биринчи, кызматты акыркы койот. Мамлекет ат үстүндө жана салгылашта жаралган, ушундан ал жүз элдин арасында атак алган. Согушта өлүү эркек кишинин милдети болгон. Бир туугандар мамлекет үчүн таласышып жатат, бирок улуусу же кичүүсү жеңсе да, ат сакталат жана тукумдары башка элдерди дайыма башкарат. Хань күчтүү, бирок хунндарды жута албайт. Аларга кызмат кылуу мурдагы шаньюйлардын бетин кара кылып, хунндарды өздөрү башкарган элдердин арасында шылдың кылат.[1][3] Бир окуу хунн бийлеринин бул жообун бүтүндөй түрк тарыхынын документи деп эсептейт.[4]

Сол Ичжицзы падышасы күч менен алсыздыктын өз мезгили бар экенин жооп кылды. Хань азыр өзүнүн туу чокусунда, деди ал, дубалдуу мамлекеттер менен усундар бардыгы анын кызматчылары. Цидихоу шаньюйдун убагынан бери хунндар жыл сайын кичирейип, өзүнө келе алган жок. Өжөрлүк бир да тынч күндү сатып алган жок. Эгер алар Ханьга кызмат кылса, аман калышат, эгер баш тартса, жок кылынышат. Андан жакшы план жок.[1] Улуу кишилер көпкө чейин талашты. Хуханье экинчи көз карашты тандады. Ал элин түштүккө, чек арага жакын алып келип, уулун Хань сарайында кызмат кылууга жиберди.[1] Жылы берилген: Ганьлунун биринчи жылы, б.з.ч. 53.[1][5] Бир окуу б.з.ч. 54 жана 53-жылдардагы императордук жылнаамалар аны жөн гана Хуханье шаньюй деп атаганын, ал эми Чжичжини хунндардын шаньюйу деп атаганын белгилейт. Бул окуу боюнча Хань сарайы түндүк башкаруучуну чыныгы шаньюй деп эсептеген.[5]

Чанъань, б.з.ч. 51

Ал Уюань чек арасына келип, Жаңы жылдык кабыл алууга катышууга уруксат сурады. Хань коштоочу жиберип, жолду жети округдун ар биринен эки миң атчан менен тизип койду. Ал биринчи айда Таттуу булактар сарайында кабыл алынды. Аны Хань өзүнүн вассалдарына бербеген кадыр менен кабыл алышты. Анын орду вассал падышалардан жогору болду. Жарыялоодо ал багынычтуу деп аталды, бирок аты менен аталган жок.[1][6][7] Бир заманбап эсепке караганда, Мурдагы Хань доорунда Хань шаньюйду тең даражадагы мамлекеттин башкаруучусу катары кармаган, ал эми Кийинки Хань доорунда аны вассал катары кармаган.[8] Ага баш кийим менен кур жана кийимдер, жашыл боолуу алтын мөөр, нефрит сабы бар кылыч, курга илинүүчү бычак, жаа жана төрт топ жебе, он алебарда, араба, ээр менен тизгин, он беш ат, жыйырма катти алтын, эки жүз миң монета, жетимиш жети комплект кийим, сегиз миң таар брокат жана оюулуу жибек жана алты миң катти жүн берилди.[1][9] Вэй көпүрөсүндө ал өтүп баратканда эл императорго аталган алкышты кыйкырды.[1]

Ал Гуанлу линиясынын төмөнүндө калууну, шашылыш учурда чегинүү үчүн Хань кабыл алуучу шаарына таянууну сурады. Хань аны менен он алты миң атчанды Цзилу ашуусунан ары жиберип, аны ошол жерде анын күзөтү катары калтырды. Алар ошондой эле анын элин тамактандыруу үчүн түндүккө отуз төрт миң ху эгин жөнөтүштү.[1] Анын иниси Чжичжи ошол эле жылы салык жиберди. Ал жакшы кабыл алынды, бирок Хуханьеден азыраак.[1][10] Белектер ар бир сапар сайын өстү. Б.з.ч. 49-жылы сарай биринчи белектерге кошуп 110 комплект кийим, 9 000 таар жана 8 000 катти жүн берди. Б.з.ч. 33-жылы ал б.з.ч. 49-жылкыдан эки эсе көп берди. Б.з.ч. 25-жылы ал 20 000 таар жана 20 000 катти, ал эми б.з.ч. 1-жылы 370 комплект кийим, 30 000 таар жана 30 000 катти берди.[1][11] Бир окууга караганда Хань Түштүк хунндарды Тарим оазистеринин буюмдарынан да ажыратып, аларды Хань камсыздоосуна толугу менен көз каранды кылды.[12]

Ношуй тоосундагы ант

Болжол менен б.з.ч. 43-жылы эки Хань офицери Хуханьенин барымтадагы уулу менен түндүккө келишти. Алар шаньюйдун элинин көбөйгөнүн жана чек арадан төмөндөгү аңдын түгөнгөнүн көрүштү. Алар шаньюй өзүн коргой тургандай күчтүү экенин жана Чжичжиден мындан ары коркпой турганын көрүштү. Алар анын улуу кишилери түндүккө кайтууну үгүттөп жатканын угушту жана ал кезде ага жетүү мүмкүн болбой калышынан коркушту. Ошондуктан эки офицер ошол жерде аны менен келишим түзүштү. Келишим мындай эле: бүгүндөн баштап Хань менен хунндар бир үй, жана алардын бири-бирин алдабайт, кол салбайт да, бардык муундарга чейин. Уурунун кабары берилип, жазаланат жана уурдалган нерсеси кайтарылат. Эгер чабуулчулар келсе, ар бири экинчисине аскер жиберет. Ким бул антты биринчи бузса, Асмандын жаман ырайымына дуушар болот.[1] Алар шаньюй жана анын улуу кишилери менен Ношуй дарыясынын жээгиндеги чыгыш дөбөгө чыгышты. Алар ак ат союшту. Шаньюй Лаошан өлтүргөн юэчжи падышасынын баш сөөгүнөн жасалган чарада шарапты кылыч жана кашык менен аралаштырды. Андан кийин алар кан антын ичишти.[1]

Хань кеңеши таң калды. Ал эки офицер Ханьдын тукумдарын бардык муундарга чейин жапайылар менен каргышка байлап койду деп эсептеди. Ошондой эле алар шаньюйга императорду Асман алдында айыптоо мүмкүнчүлүгүн беришти деп эсептеди. Кеңеш антты жокко чыгаруу үчүн курмандык чалуучу элчи жиберүүнү каалады, ал эми офицерлерди өлүм жазасына татыктуу кылмыш үчүн соттоону каалады. Император муну жеңил карады. Ал офицерлерге айыпты төлөм менен актоону буйруду жана антты күчүндө калтырды.[1] Хуханье түндүккө кайтты. Ошол эле бөлүмгө караганда, эл ага акырындап кайтып келди жана мамлекет жайгашты.[1]

Мураскорлук

Ошол эле бөлүм анын өлгөндө такты кантип өткөнүн баяндайт.[1] Хуханье улуу жубайы Чжуаньцюй Яньчжинин сүйүктүү уулу Цеможэну орнотууну каалады.[1][13] Эки жубайы эже-карындаш болгон, алар Сол Ичжицзы падышасынын улуу агасы Хуянь падышасынын кыздары.[1][14] Ал буга каршы кеңеш берди. Мамлекет жаңы эле Хань жардамы менен коопсуз болду, эл согушуудан чарчады, ал эми Цеможэ жаш.[1] Ал эжесинин, Улуу Яньчжинин, тун уулу Дяотаомогаону сунуштады.[1] Хуханье анын кеңешин угуп, Дяотаомогаону орнотту. Ал аны мамлекетти кичүү бир тууганына өткөрүп берүүгө байлады.[1] Бир окуу бул көрсөтмөнү шаньюй Юйга чейинки анын уулдарынын арасында бир туугандан бир тууганга өткөн мураскорлуктун булагы деп эсептейт. Ошол эле окуу көрсөтмө алардын муунун байлаганын, андан кийинкисин байлабаганын айтат.[15] Кийинки муундун талашы 48-жылдагы бөлүнүү менен аяктады.[16]

Хуханьенин убагынан тартып шаньюйлар ruodi лакабын алышты. Хань шу хунндар ата-энеге урматты (xiao) ушул сөз менен атаганын айтат. Хуханьеден кийин хунндар Ханьга жакын турушту, Хань императорлоруна өлгөндөн кийин xiao лакабы берилгенин көргөндө, аны суктанышты. Ошондуктан алардын баары ruodi алышты.[1][17] Бир окуу бул лакапты өлгөн улуу кишинин атын атабай, ага башка ат берүү түрк салты менен жанаштырат, ал kong деп аталат.[18]

Баа берүү

Хань багынууну багынып берүү деп окуду жана аны ошондой кылып коюп көрсөттү. Экинчи окуу бүт окуяны салык системасынын экинчи учунан иштегени деп эсептейт. Бул окуу боюнча Хуханье эгин, жибек, коштоочу жана талаада эркин кол үчүн символикалык багынууну сунуштады. Ал бул макулдашууну акылдуулук менен пайдаланды жана ал хунн мамлекетинин кайра курулушуна алып келди.[19] Эки окуу тең бир эле бөлүмгө таянат. Натыйжа шек туудурбайт. Баш тарткан Чжичжи батышка барып, Таласта Хань найзасынын учунда өлтүрүлдү. Таазим кылган Хуханье өз сарайында, артында талаа менен, б.з.ч. 31-жылы өлдү.[1]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Han Shu, juan 94
  2. ^ Hou Han Shu, juan 89
  3. ^ Ögel 2015, p. 144
  4. ^ Ögel 2015, p. 143
  5. ^ a b Ögel 2015, p. 145
  6. ^ Ögel 2015, p. 145–146
  7. ^ Jagchid 1989, p. 66
  8. ^ Jagchid 1989, p. 66–67
  9. ^ Jagchid 1989, p. 118, 169
  10. ^ Ögel 2015, p. 146
  11. ^ Jagchid 1989, p. 118
  12. ^ Jagchid 1989, p. 65, 119
  13. ^ Ögel 2015, p. 182–183
  14. ^ Ögel 2015, p. 182
  15. ^ 内田吟風 1933, p. 105,107
  16. ^ 内田吟風 1933, p. 107
  17. ^ Ögel 2015, p. 219
  18. ^ Ögel 2015, p. 184, 209, 219
  19. ^ Golden 1992, p. 62

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

Байланыштуу

What links here30

Persons
Bi Chanyu · Fuzhulei Chanyu · Li Ling · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Wang Zhaojun · Woyanqudi Chanyu · Xulüquanqu Chanyu · Zhizhi Chanyu
States
Southern Xiongnu · Xiongnu · Xiongnu Han
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Death of Princess Dayi · The Han–Xiongnu heqin treaties · Xiongnu split of 48 · Yangdi's Visit to Yami Khan (607)
Peoples
Dingling
Lineages
Luandi
Institutions and Titles
Chanyu · Chinese Bans on the Export of Iron · Diplomacy of the Steppe Empires · Gold of the Xiongnu Court · Han Bestowals on the Chanyu · Skull Cup · The Economy of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples · Worthy Kings of the Left and Right
Foods
Millet
Customs & Pastimes
The Three Xiongnu Assemblies

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Хуханье шаньюй.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/huhanye-chanyu/

Last revised: 8 November 2026