Huhanye Şanyu

Huhanye iç savaşı kaybetti ve tahtı elinde tuttu. MÖ 57 ile 54 arasında altı kişiye kadar aynı anda şanyu unvanını taşıdı. Han Shu bu dönemi beş şanyu zamanı diye adlandırır. Huhanye bu dönemde iki kez yenildi, ikincisinde kendi kardeşinden. Tahtı geri aldı, çünkü Chang’an’a gidip eğilen oydu.^[1] Soyu sonraki iki yüzyıl boyunca Asya Hun tahtını elinde tuttu. MS birinci yüzyılın Güney Asya Hunları, onun yaptığını tekrarladıklarında unvanını kendilerine aldı.^[2]

Beş şanyu savaşı

Huhanye hükümdarlık merkezini birkaç ay elinde tutmuş ve askerlerini evlerine göndermişti. Sonra Sağ Erdemli Kral’ın çevresindeki adamlar Tuqi Şanyu’yu ona karşı tahta çıkardı. On binlerle doğuya geldiler. Huhanye yenildi ve kaçtı.^[1] Tuqi Şanyu sonra Sağ Erdemli Kral’ı ve oğlunu bir iftira üzerine öldürdü. Suçlamanın yalan olduğunu sonradan öğrendi ve suçlayanı da öldürdü. Hujie kralı bundan dehşete kapılıp kendini Hujie Şanyu ilan etti. Sağ Aojian Kralı kendini Cheli Şanyu ilan etti. Wuji komutanı kendini Wuji Şanyu ilan etti. Sayı beşe çıktı.^[1] Şanyular birbiriyle savaştı ve küçük unvanlar teslim edildi. Sonunda Tuqi Şanyu altmış bin atlıyla Huhanye üzerine yürüdü. Huhanye’nin yaklaşık kırk bin atlısıyla karşılaştı, kaybetti ve kendini öldürdü.^[1]

Savaş burada bitmedi. Huhanye’nin kendisinin Sol Guli Kralı yaptığı ağabeyi Hutuwusi doğuda kendini Zhizhi Şanyu ilan etti. Ölen Tuqi Şanyu’nun bir kuzeni de batıda kendini Runzhen Şanyu ilan etti. Zhizhi Runzhen’i yok etti ve askerlerini aldı. Ardından Huhanye üzerine yürüdü, onu yendi ve şanyunun merkezini ele geçirdi.^[1]

Hükümdarlık merkezinde tartışma

Huhanye’nin sonra yaptığı şey bir tartışma olarak korunmuştur. Bu, günümüze ulaşan tek Asya Hun meclis tartışmasıdır. Sol Yizhizi Kralı ona kendini tebaa ilan etmesini, Han sarayına gitmesini ve Han’dan yardım istemesini öğütledi. Ona göre Asya Hunlarını ancak bu yerine oturturdu. Büyük vezirler bunun olamayacağını söyledi. Onlara göre Asya Hunlarının âdeti gücü öne, hizmeti sona koyardı. Devlet at sırtında ve savaşta kurulmuştu, yüz halk arasında adını bundan almıştı. Savaşarak ölmek bir erkeğin işiydi. Kardeşler devlet için çekişiyordu, ama büyük mü küçük mü kazanırsa kazansın ad ayakta kalırdı ve torunlar öteki halkları hep yönetirdi. Han güçlüydü ama Asya Hunlarını yutamazdı. Ona hizmet etmek önceki şanyuları utandırır ve Asya Hunlarını, yönettikleri halklar arasında alay konusu yapardı.^[1]^[3] Bazı araştırmacılar Asya Hun soylularının bu yanıtını bütün Türk tarihinin bir belgesi sayar.^[4]

Sol Yizhizi Kralı şöyle yanıtladı: güç ve zayıflığın mevsimleri vardı. Han şimdi doruktaydı, surlu devletler ve Wusunlar hepsi onun hizmetkârıydı. Qiedihou Şanyu zamanından beri Asya Hunları yıldan yıla küçülmüş ve toparlanamamıştı. İnat tek bir barış günü bile satın almamıştı. Han’a hizmet ederlerse hayatta kalacak, reddederlerse yok edilecekti. Bundan iyi bir plan yoktu.^[1] Büyükler uzun uzun tartıştı. Huhanye ikinci görüşü benimsedi. Halkını sınıra yakın güneye getirdi ve oğlunu Han sarayında hizmet etmeye gönderdi.^[1] Yıl verilmiştir: Ganlu’nun birinci yılı, MÖ 53.^[1]^[5] Bazı araştırmacılar MÖ 54 ve 53 tarihli imparatorluk yıllıklarının onu yalnızca Huhanye Şanyu diye andığını, Zhizhi’nin ise Asya Hun Şanyusu olduğunu belirtir. Buna göre Han yönetimi kuzeydeki hükümdarı gerçek şanyu saymıştı.^[5]

Chang’an, MÖ 51

Wuyuan sınırına geldi ve yeni yıl kabulüne katılmak istedi. Han bir eskort gönderdi ve yolu yedi idari bölgenin (komutanlığın) her birinden iki bin atlıyla doldurdu. Birinci ayda Tatlı Pınar sarayında huzura çıktı. Han’ın kendi vasallarına vermediği bir ayrımla karşılandı. Yeri vasal kralların üstündeydi. Duyuruda tebaa diye anıldı, ama adıyla anılmadı.^[1]^[6]^[7] Bir modern anlatıma göre Batı Han şanyuyu eşit konumlu bir devletin hükümdarı saydı, Doğu Han ise onu vasal saydı.^[8] Ona bir külah, kuşak ve cübbe, yeşil kordonlu altın bir mühür, kabzası yeşim bir kılıç, bir kuşak bıçağı, bir yay ve dört takım ok, on teber, bir araba, bir eyer ve gem, on beş at, yirmi jin altın, iki yüz bin sikke, yetmiş yedi takım giysi, sekiz bin top brokar ve desenli ipek ve altı bin jin ipek yumağı verildi.^[1]^[9] Wei köprüsünde geçerken kalabalık imparatorluk tezahüratını haykırdı.^[1]

Guanglu hattının altında kalmak ve acil bir durumda Han’ın kabul şehrine sığınabilmek istedi. Han onunla birlikte on altı bin atlıyı Jilu geçidinin ötesine gönderdi ve onları orada muhafızı olarak bıraktı. Halkını beslemek için kuzeye otuz dört bin hu tahıl da yolladı.^[1] Kardeşi Zhizhi aynı yıl haraç gönderdi. Zhizhi iyi karşılandı, ama Huhanye’den daha az iyi.^[1]^[10] Armağanlar her ziyarette arttı. MÖ 49’da Han yönetimi ilk armağanlara ekleme yaptı ve 110 takım giysi, 9.000 top ve 8.000 jin ipek yumağı verdi. MÖ 33’te MÖ 49’dakinin iki katını verdi. MÖ 25’te 20.000 top ve 20.000 jin, MÖ 1’de 370 takım giysi, 30.000 top ve 30.000 jin verdi.^[1]^[11] Bazı araştırmacılara göre Han, Güney Asya Hunlarını Tarım vahalarının mallarından da kesti ve böylece onları tümüyle Han tedarikine bağımlı kıldı.^[12]

Nuoshui Dağı’ndaki yemin

Yaklaşık MÖ 43’te iki Han subayı Huhanye’nin rehin oğluyla kuzeye geldi. Şanyunun halkının çoğaldığını, sınırın altındaki av hayvanının tükendiğini, şanyunun kendini korumaya yetecek kadar güçlü olduğunu ve artık Zhizhi’den korkmadığını gördüler. Büyük adamlarının kuzeye dönmesini öğütlediğini duydular ve sonra ulaşılamaz olacağından korktular. Bunun üzerine iki subay onunla orada bir antlaşma yaptı. Antlaşma şöyle diyordu: bu günden sonra Han ve Asya Hunları tek bir hanedir, hiçbiri öbürünü bütün kuşaklar boyunca aldatmayacak ve ona saldırmayacak. Bir hırsız bildirilecek ve cezalandırılacak, çaldığı geri verilecek. Akıncılar gelirse her biri öbürüne asker gönderecek. Bu yemini ilk bozan Gök’ün gazabını alacak.^[1] Şanyu ve büyükleriyle birlikte Nuoshui ırmağı üzerindeki doğu tepesine çıktılar. Bir beyaz at kestiler. Şanyu şarabı bir kılıçla ve kaşıkla, Laoshang’ın öldürdüğü Yuezhi kralının kafatasından yapılmış kadehte karıştırdı. Sonra kan yeminini içtiler.^[1]

Han meclisi dehşete düştü. Meclis, iki subayın Han’ın torunlarını barbarlarla bütün kuşaklar için bir lanetle bağladığını düşündü. Şanyuya, imparatoru Gök önünde suçlama aracı verdiklerini de düşündü. Bir elçinin kurban sunup yemini bozmasını ve subayların ölüm cezasıyla yargılanmasını istedi. İmparator bunu hafife aldı. Subaylara hatayı bir ödemeyle kapattırdı ve yemini yerinde bıraktı.^[1] Huhanye kuzeye döndü. Aynı bölüme göre halk yavaş yavaş ona geri geldi ve ülke yerine oturdu.^[1]

Veraset

Aynı bölüm, tahtın onun ölümünde nasıl geçtiğini anlatır.^[1] Huhanye, kıdemli eşi Zhuanqu Yanzhi’nin gözde oğlu Qiemoche’yi tahta çıkarmak istedi.^[1]^[13] İki eş kardeşti, ikisi de Sol Yizhizi Kralı’nın ağabeyi olan Huyan Kralı’nın kızlarıydı.^[1]^[14] Kadın buna karşı çıktı. Ülke Han yardımıyla yeni güvenceye kavuşmuştu, halk savaştan yorgundu ve Qiemoche küçüktü.^[1] Kız kardeşi Büyük Yanzhi’nin en büyük oğlu Diaotaomogao’yu önerdi.^[1] Huhanye onu dinleyip Diaotaomogao’yu tahta çıkardı. Ona devleti küçük kardeşine bırakma yükümlülüğü yükledi.^[1] Bazı araştırmacılar bu talimatı, oğulları arasında şanyu Yu’ya kadar süren kardeşten kardeşe verasetin kaynağı sayar. Aynı görüşe göre talimat yalnızca onların kuşağını bağladı, sonrakini bağlamadı.^[15] Sonraki kuşak üzerindeki çekişme 48’in bölünmesi ile bitti.^[16]

Huhanye’den itibaren şanyular ruodi sıfatını aldı. Han Shu, Asya Hunlarının ana babaya saygıya (xiao) bu sözü dediğini yazar. Huhanye’den sonra Asya Hunları Han’a yakın durdu ve Han imparatorlarına ölümlerinden sonra xiao sıfatının verildiğini görünce buna hayranlık duydu. Bu yüzden hepsi ruodi sıfatını aldı.^[1]^[17] Bazı araştırmacılar bu sıfatı Türklerin ölen büyük bir adamın adını anmama ve ona kong denen başka bir ad verme göreneğiyle yan yana koyar.^[18]

Değerlendirme

Han teslimiyeti bir boyun eğiş diye okudu ve onu öyle sahneledi. Başka araştırmacılar bütün bu olayı haraç düzeninin öbür uçtan işleyişi sayar. Bu durumda Huhanye, tahıl, ipek, eskort ve bozkırda serbest el karşılığında sembolik bir boyun eğiş sundu. Düzenden ustaca yararlandı ve bu, bir Asya Hun devletinin yeniden kurulmasına vardı.^[19] Her iki yorum da aynı bölüme dayanır. Sonuç kuşku götürmez. Reddeden Zhizhi batıya gitti ve Talas’ta bir Han mızrağının ucunda öldürüldü. Eğilen Huhanye MÖ 31’de kendi merkezinde, bozkır arkasındayken öldü.^[1]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Han Shu, juan 94
^ Hou Han Shu, juan 89
^ Ögel 2015, p. 144
^ Ögel 2015, p. 143
^ a b Ögel 2015, p. 145
^ Ögel 2015, p. 145–146
^ Jagchid 1989, p. 66
^ Jagchid 1989, p. 66–67
^ Jagchid 1989, p. 118, 169
^ Ögel 2015, p. 146
^ Jagchid 1989, p. 118
^ Jagchid 1989, p. 65, 119
^ Ögel 2015, p. 182–183
^ Ögel 2015, p. 182
^ 内田吟風 1933, p. 105,107
^ 内田吟風 1933, p. 107
^ Ögel 2015, p. 219
^ Ögel 2015, p. 184, 209, 219
^ Golden 1992, p. 62

Kaynaklar

Han Shu, juan 94 (after Shiji)
Hou Han Shu, juan 89

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)