Demir Andı

Kaşgarlı Mahmud Türk dilleri sözlüğünde demir üzerine bir and kaydeder, tämür, yani demir sözcüğünün altında.^[1] Madde önce sözcüğün anlamını, sonra bir atasözünü verir. Atasözünden sonra Kaşgarlı sözcüğün bir başka anlamı daha olduğunu söyler ve andı anlatır.^[1]

And

Qirqizler, Yabaqular, Qifchaqlar ve başkaları ittifaklarını böyle yapardı. Biriyle ittifaka girdiklerinde ya da onunla bir sözleşmeye taraf olduklarında önüne çekilmiş bir kılıcı çapraz koyarlardı.^[1] Sonra bu kök kirsün qizil čiqsün derlerdi.^[1] Kaşgarlı sözleri “Bu demir mavi girsin ve kırmızı çıksın” diye çevirir ve “kırmızıyı” “kanlı” diye açıklar.^[1] Konuşan bunu antlaşmayı bozması durumu için söylerdi.^[1]

Kaşgarlı andı açıklar. Yemin eden demirle öldürülür, böylece demir ondan öç almış olur. Gerekçe, halkın demirin büyük bir güce sahip olduğuna inanmasıdır.^[1]

Atasözü

Andın önündeki atasözü kök tämür kerü turmās’tır.^[1] Kaşgarlı onu “Mavi demir boş yere durmaz” diye çevirir. Demirin bir şeye çarptığında yara açtığını açıklar.^[1] Kök, mavi, sözcüğü hem atasözünde hem andda geçer. Kaşgarlı andda “demir” sözcüğünü parantez içinde ekler, böylece mavi olan çekilmiş bıçaktır.

Tarih ve halklar

Kaşgarlı sözlüğünü 1070’lerde yazdı, bu yüzden and on birinci yüzyıla aittir.^[2] Göktürk çağının bir kaydı değildir. Kaşgarlı adetin ne kadar eski olduğunu söylemez.^[1] Qirqizler Kırgızlar, Qifchaqlar ise Kıpçaklar’dır. Kaşgarlı bu maddede Yabaquları daha fazla tanıtmadan anar.^[1]

Göktürkler kendi türlerinde yeminler ederdi, bunu Göktürk andı maddesi anlatır.