Kaşgarlı Mahmud Türk dilleri sözlüğünü 1070’lerde yazdı.[1] Sözlük on birinci yüzyıl için bir kaynaktır, Göktürk çağı için değil. Aşağıdaki maddeler Dankoff ve Kelly’nin İngilizce çevirisinin, sözlüğün ilk yarısını kapsayan birinci cildinde yer alır.[2] Maden sözcükleri ve demircilik sözcükleri eski Türkçe sözcüklerdir ve Göktürk yazıtları bazılarını kullanır, bunların arasında Demir Kapı adındaki temir, yani demir de vardır.[3]

Dört maden

Altun altındır.[4] Kümüş gümüştür. Aynı sözcük dirhem anlamına da gelir, çünkü sikke gümüş içerir.[5] Baqır bakırdır.[6] Tämür demirdir.[7]

Kaşgarlı bu maddelere sözler ve kullanımlar ekler. Bir atasözü bar baqır yoq altun der: eldeki bakır gibidir, olmayan ise değeri bakımından altın gibidir. Yakınlarının hor gördüğü, kaybedince de çok yas tuttuğu bir adam için söylenir.[6] Bakır maddesi, Çin halkının bakır paralarla alıp sattığını da ekler.[6] Gümüş maddesinde aktarılan bir beyit bir savaşı anlatır. Konuşan düşman askerini böler, savaşçıların boyunlarını büker ve hazinelerinin altınını ve gümüşünü yükler.[5] Demir maddesi bir atasözü ile demir andı maddesinin anlattığı andı verir.[7]

Madencilik ve eritme yerleri

Kaşgarlı yerleri madenleriyle adlandırır. Tämürlük demir cevherinin eritildiği yerdir.[8] Baqırlıγ Balasagun yakınındaki bir yerin adıdır, baqırlıγ tāγ ise bakır bulunan bir dağdır.[9]

Barxān Aşağı Çin’in bir adıdır. Kaşgar yakınlarında bir dağın tepesinde bir kaledir ve altında altın madenleri vardır.[10] Kaşgarlı madenler için ne bir üretim, ne bir sahip, ne de bir tarih bildirir.[10]

Demircinin aletleri

Demircinin iki aletinin kendi maddesi vardır. Körük demircinin körüğüdür.[11] Bazγān demircinin çekicidir.[12] Çevirinin birinci cildi demirin nasıl eritildiğini anlatmaz.[13]

Giysi ve koşumda altın ve gümüş

Üstäm kemer tokalarındaki ya da eyer kayışlarındaki altın ve gümüş kakmadır. Oğuzlar ona Farsça bir alıntı olan saxt derdi.[14] Kimšān börklerde ve başka şeylerde kullanılan altın yapraktır.[12] At koşumu ve Göktürk giyimi maddeleri, eski kaynakların kemer ve koşum için ne söylediğini anlatır.

Notlar

  1. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  2. ^ al-Kāshgharī 1072–1074
  3. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; Tonyukuk inscription
  4. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 145
  5. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 285–286
  6. ^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 279
  7. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 280
  8. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 374
  9. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 367
  10. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 329
  11. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 299
  12. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 330
  13. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074
  14. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 136

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Felt, Cloth, Leather and Wood in Kashgari's Dictionary

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Metals and Metalworking in Kashgari's Dictionary.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/metalworking-in-the-diwan/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026