Bozkır hükümdarları dış ilişkilerini elçiler, gelinler, rehineler, unvanlar, armağanlar ve yeminlerle yürüttü. Aynı araçlar İÖ ikinci yüzyılın Asya Hunlarında, MS altıncı ve yedinci yüzyılın Göktürklerinde, sekizinci ve dokuzuncu yüzyılın Uygurlarında ve Kırgızlarında görülür. Ortakları Çin’deki Han, Sui ve Tang sarayları, Sasani İranı ve Roma İmparatorluğu idi. Bu ilişkilerin neredeyse her kaydı ortağın tarafından gelir. Bozkırın sesi, başkalarının kopyaladığı birkaç mektupta, Orhun yazıtlarında ve Çinli ile Yunan tarihçilerin kağanlardan ve onların elçilerinden aktardığı sözlerde yaşar. Bir çalışma, Göktürklerin tek bir diplomatik mektubunun özgün biçimiyle bulunmadığını not eder.[1]

Evlilik ittifakları

En eski düzenleme Han heqinidir. Baideng kuşatmasından sonra, İÖ 200’de, Han imparatoru şanyuya eşi olarak hanedandan bir prenses gönderdi.[2] Saray ayrıca her yıl belirli miktarda ipek ağı, ipek, şarap, pirinç ve yiyecek verdi, iki hükümdar da ağabey ve kardeş olmayı kabul etti.[2] Hanlar düzenlemeye heqin, yani “barış ve akrabalık” dedi. Antlaşmalar birkaç kez yenilendi, ta ki İÖ 133’te Mayi’deki başarısız pusu onlara son verene kadar.[2]

Göktürkler evliliği eşit olarak tanınmak için kullandı. 545’te Batı Wei’nin Yuwen Tai’sinin gönderdiği Soğdlu An Nuopantuo, Aşinalara bir Çin devletinin ilk elçiliğiyle ulaştı.[3] Göktürkler şöyle dedi: “Büyük bir devletin elçisi geldiğine göre devletimiz yükselecek.”[3] 546’da Bumin, Rouran kağanı Anagui’den gelin istedi. Anagui onu demirci kölesi diye andı, Bumin de Rouran elçisini öldürüp ilişkiyi kesti.[3] Bir çalışma 546’daki isteği eşit olarak tanınma talebi diye yorumlar.[4] Bumin sonra Batı Wei’ye döndü ve 551’in altıncı ayında Wei ona Changle prensesini verdi.[3]

İki Çin sarayı sonradan bir Göktürk gelini için yarıştı. Mukan Kağan kızını önce Yuwen Tai’ye, sonra Yuwen Tai’nin oğluna, yani Kuzey Zhou’nun sonraki imparatoru Wu’ya vaat etti. Kuzey Qi de kızı istedi ve zengin armağanlar gönderdi. Mukan armağanları istedi ve sözünden dönmeye hazırdı.[3] Zhou, onu sözünde tutacak elçiler gönderdi, o da Qi elçilerini geri çevirdi.[3] Gelini getirecek heyet bir imparatoriçenin tören donanımıyla ve 120 kişilik bir maiyetle 565’te yola çıktı.[5] Mukan yine Qi’ye eğildiği için heyet kağanın ordugâhında yıllarca bekledi. Sonra bir fırtına çadırlarını yıktı ve on gün dinmedi. Mukan bunu Gök’ten bir işaret saydı ve gelini bütün törenle yolladı. Gelin 568’in üçüncü ayında Zhou sarayına ulaştı ve İmparatoriçe Aşina oldu.[5]

579’da Taspar Kağan Zhou’dan yeni bir heqin evliliği istedi.[3] Zhou imparatoru ona Prenses Qianjin’i verdi, karşılığında kağanın ordugâhına sığınmış olan Qi talibi Gao Shaoyi’yi istedi. Shaoyi’nin teslimi ve gelinin yolculuğu 580’e kadar sürdü.[3] Sui, Zhou’nun yerini alınca Qianjin yeni imparatordan kendisine kızı gibi davranmasını istedi. İmparator ona Yang soyadını ve Prenses Dayi unvanını verdi.[6] Sonra Sui, Çinlilerin Qimin Kağan dediği Yami’ye Prenses Anyi’yi verdi. İmparator kuzey halklarını bölmek istedi ve bu yüzden evlilik törenlerini özellikle cömert yaptı.[7]

Tang, Uygurlara prensesler verdi. İmparator Dezong Uygur kağanına bir prenses vermeyi kabul edince kağan, bir zamanlar kardeş olduklarını, şimdi damat, yarım oğul olduğunu yazdı. İmparatorun batıdaki düşmanlarını kendi askerleriyle uzaklaştırmayı önerdi.[8]

İran ve Bizans da sisteme evlilik ve armağan yoluyla girdi. İran geleneğinde I. Hüsrev, Eftalitler üzerine yürümeden önce evlilik yoluyla bir hakanın akrabası oldu ve oğlu IV. Hürmüz hakanın torunuydu.[9] Gelenek hakanın adını vermez. Bazı araştırmacılar gelini İstemi’nin kızı sayar ve evliliği Ceyhun üzerindeki sınırı mühürlemek için 560 dolayında yapılmış olarak görür.[10] İran esirlerle de iyi niyet satın almaya çalıştı. 573’te Dara’nın düşüşünden sonra Hüsrev esirlerden iki bin kadın seçip Türklere armağan olarak gönderdi.[11] Kadınlar varmadan bir ırmakta kendilerini suya attı.[12] 627 dolayında Herakleios, Göktürk ordusunun komutanı Ziebel’le Tiflis önünde buluştu.[13] Ziebel imparatorun boynunu öptü ve önünde eğildi, bütün ordusu yere yattı.[13] Patrik Nikephoros’un anlatışında Herakleios ona oğlum dedi, kendi tacını onun başına koydu ve ona İran’a karşı yardım ederse evlendireceği kızının resmini gösterdi.[14] Bu buluşma ittifakı yüz yüze mühürledi.

Rehineler ve hizmetteki oğullar

Rehine, hükümdarın sözünün güvencesiydi ve rehinenin kendi güvenliği bu söze bağlıydı. Bagatur bunu erken öğrendi. Babası Touman, onu bir küçük oğul için kenara itmek istedi ve bu yüzden onu rehine olarak Yuezhilere gönderdi. Sonra Yuezhilere saldırdı. Yuezhiler Bagatur’u öldürmek üzereydi, ama o onların en iyi atlarından birini çalıp evine at sürdü.[2] Savaşta alınan insanlar ikinci bir güvence türüydü ve pazarlığın sık konusuydu (Esirler ve Hür Olmayanlar).

Hanlar şanyuların saraya gönderdiği oğullara “hizmet oğul” dedi, devlet adamları da onları rehine olarak tartıştı.[15] İÖ 53’te Huhanye oğlunu, Sağ Değerli Kral Zhulouqutang’ı hizmete girmesi için gönderdi, rakibi Zhizhi de bir oğul gönderdi.[15] Hanlar böyle bir güvenceyi daha önce de istemişti ve bir şanyu reddetmişti.[2] Elçi Yang Xin bir şanyuya, heqin istiyorsa veliahdını rehine vermesi gerektiğini söyledi. Şanyu şöyle yanıtladı: “Bu eski anlaşma değil. Eski anlaşmaya göre Han her zaman bir prenses gönderir, belirli miktarlarda ipek ve yiyecek verir, Asya Hunları da sınırı rahatsız etmezdi.”[2] Şanyu daha önce elçi Wang Wu’ya prensi göndereceğine söz vermişti. Shiji, bunu yapmaya niyeti olmadığını söyler.[2]

Han devlet adamları rehinelerin bir şanyuyu tutacağından kuşkuluydu. Dong Zhongshu Asya Hunlarını zengin armağanlar, Gök’e edilen bir yemin ve rehine olarak sevgili bir oğulla bağlamayı önerdi. Öneriyi Han Shu’da aktaran Ban Gu, bir Asya Hun’u Han’a geçtikçe Han elçilerini intikam için alıkoyan bir şanyunun sevgili oğlunu vermeyeceğine itiraz etti.[15] Risk rehinenin üstündeydi. MS 14’te Wang Mang’ın elçileri şanyu Xian’a, hizmet oğlu Deng’in yaşadığını söyledi, oysa Wang Mang onu boynunu vurdurmuştu. Ertesi yıl elçiler Deng’in ve soylu maiyetinin kalıntılarını sınıra geri getirdi.[15]

Göktürkler de oğul gönderdi. 585’te İşbara Kağan, Sui imparatoruna sarayda hizmet edecek bir oğul göndereceğini ve her yıl kutlu atlar yollayacağını yazdı.[7] Dilekçeyi yedinci oğlu Kuhanzhen ile gönderdi, imparator onu dük yaptı ve iç sarayda ağırladı.[7] Ev sahibinin sarayındaki bir akraba da güvence olabilirdi. Heshana’nın annesi, Çinli bir kadın, Sui başkentinde Devlet Törenleri Dairesi’nin konukevinde yaşıyordu. 608’de elçi Cui Junsu Heshana’ya, imparatorun mektubu önünde diz çökmezse annesinin idam edileceğini söyledi.[7] Heshana ağladı, iki kez eğildi ve diz çöktü.[7]

Başka halklar da aynı aracı kullandı. MS ikinci yüzyılın başında Hanlar Siyenpiler için kuzey ve güney rehine konutları yaptı ve 120 Siyenpi boyunun her biri bir rehine gönderdi.[16] Attila Romalılardan istediği kaçakları sayarken, onları general Aetius’un oğlu Carpilio’nun kendi sarayında rehine olduğu zamandan başlattı.[17] Onuncu yüzyılda İbn Fadlan, Saqaliba kralının oğlunun Hazar kralının yanında rehine olduğunu duydu. Saqaliba kralı kızını Hazar kralına vermeyi reddetmişti, Hazar kralı da kızı zorla aldı.[18] Aynı anlatı, Hazar kralının yirmi beş karısı olduğunu, her birinin komşu bir kralın kızı olduğunu ve onları “isteyerek ya da zorla” aldığını söyler.[19] İbn Fadlan Hazar sarayını kendisine anlatılanlardan aktarır.[20]

Unvanlar, mühürler ve atama

Büyük bir saraydan gelen unvan hükümdara itibar verdi, saraya da rütbe iddia etme hakkı verdi. İÖ 51’de Hanlar Huhanye’yi alışılmadık onurlarla karşıladı. Yeri Han vasal krallarının üstündeydi ve tebaa olarak ilan edilirken adı anılmadı. Saray ona altın bir mühür ve kordon, bir kaftan, bir kılıç, atlar, nakit ve sekiz bin top ipek verdi.[15] Kabulden önce saray onu nasıl karşılayacağını tartışmıştı. Xiao Wangzhi tebaa için değil, konuk için olan törenin uygulanmasını önerdi.[15] Hanların şanyuya verdiği tutarlar sonraki ziyaretlerle arttı, şanyuya yapılan ihsanlar bunu gösterir.[15]

Bir unvan hükümdara dayatılabilirdi de. MS 15’te Wang Mang’ın elçileri şanyu Xian’ı halkına “Saygılı Köleler” (Gongnu), kendisine “İyi” (Shanyu) demeye zorladı ve ona yeni bir mühür verdi. Xian, Wang Mang’ın altınını istedi. Boyun eğdi ve eskisi gibi akın etmeyi sürdürdü.[15]

Sui ve Tang sarayları bozkırı yönetmek için unvanları kullandı. 581’de Zhangsun Sheng Sui imparatoruna uzaktakiyle ittifak kurup yakındakine saldırmayı, güçlüyü bölüp zayıfı birleştirmeyi önerdi.[21] Saray Tarduş’a Göktürklerin sancağı olan kurt başlı sancağı ve büyük bir nezaketi eşlik eden bir elçi gönderdi. Sui Shu bu saygıyı sahte sayar. Tarduş’un elçisi Sui sarayına gelince, İşbara’nın elçisinin üstünde oturtuldu.[21] 599’da saray sığınmacı Yami’yi Qimin Kağan yaptı ve onun için Shuozhou’da Daliu şehrini kurdu.[6] 607’de Qimin, imparator Yang’ın yanına Yulin’e geldi ve Çin giysilerini ve göreneklerini benimsemek istedi.[7] İmparator reddetti. Eski krallar, diye yazdı, farklı göreneklerle devletler kurdu ve her halk kendine uyanı korumalıdır.[7] İmparator sonra Qimin’in ordugâhını ziyaret edince ona Huhanye’nin onurlarını, yani vasal kralların üstünde bir yeri ve adının anılmadan ilan edilmesini verdi. İmparatorluk fermanı Huhanye’yi emsal olarak anar.[7]

Tang kağanları, bir atama belgesi, bir davul ve bir sancakla sunaklarda atadı. Zhenguan’ın on üçüncü yılındaki, yani 639’daki suikast girişiminden sonra Aşina Simo Göktürklerin kağanı yapıldı ve Tang soyadı Li’yi aldı.[22] Atama Sarı Irmak kıyısında bir sunakta yapıldı.[22] Taizong mühürlü bir mektupla Xueyantuolara çölün kuzeyindeki toprağı, Göktürklere güneyindekini tutmalarını bildirdi. Sınırı geçen cezalandırılacaktı.[23] 847’de Devlet Törenleri Dairesi bakanı Li Ye yetki nişanını taşıyıp Kırgız kağanına Yingwu Chengming Kağan unvanını verdi. Bu unvan Türkçe kağan sözcüğünü taşıyan Çince bir unvandı.[8] Daha önce saray bir Kırgız elçisine, ülkesinin Tang’la aynı soydan olduğunu ve öteki yabancı halklara benzemediğini söylemişti.[8]

Roma da kendi unvanlarını duyurdu. 576’da Tiberius, Sezar rütbesine yükseldiğini bildirmek ve ittifakı onaylatmak için Valentinos’u batı Göktürklerine gönderdi.[24]

Kağanlar da unvan verdi. Bilge Kağan Kırgız hükümdarı Bars Beg için şöyle der: “Ona kağan unvanını burada biz verdik. Ona küçük kız kardeşimi prensesi olarak verdik.”[25] Yazıt Çin unvanlarını da bir tehlike sayar. Çin’e geçen Türk beyleri “Türk unvanlarını attı”, Çin unvanlarını aldı ve Çin kağanının tebaası oldu.[26]

Mektuplar ve hitap biçimleri

Mektuplar ilişkiyi sözlerle kurdu ve boyutları ile sözleri rütbeyi gösterdi. Hanların şanyuya yazdığı mektuplar bir chi ve bir cun uzunluğunda tahtalara yazılır ve şöyle başlardı: “İmparator, şanyunun sağlığını saygıyla sorar.” Zhonghang Yue şanyuya bir chi ve iki cun uzunluğunda tahtalarla, daha uzun ve daha geniş bir mühürle yanıt vermesini ve şöyle başlamasını öğretti: “Gök ve Yer’den doğmuş, Güneş ve Ay’ın tahta çıkardığı büyük Asya Hunları şanyusu, Han imparatorunun sağlığını saygıyla sorar.”[2]

Akrabalık sözleri de aynı işi gördü. İÖ 162’de Han imparatoru, kendisinin ve şanyunun halklarının babası ve annesi olduğunu yazdı.[2] İmparator Yuan zamanında yeminle bağlanan ahitte iki saray “tek aile” oldu.[15] Göktürkler aynı sözleri kendi yararlarına kullandı. 584’te İşbara Sui imparatoruna, imparatorun karısının babası olduğunu, dolayısıyla kendi kayınpederi olduğunu yazdı.[7] İmparatorun damadı olarak kendisinin bir oğul gibi olduğunu yazdı. Ülkesinin bütün koyun ve atları imparatorundu, imparatorun bütün ipekleri de kendisinindi.[7] Elçi Yu Qingze onun yanına geldi. İşbara onu oturarak karşıladı ve hanedanının kimseye eğilmediğini söyledi. Zhangsun Sheng, hatunun imparatorun kızı, kağanın da bu yüzden imparatorun damadı olduğunu söyledi. İşbara görevlilerine, “Kayınpederime eğilmem gerek” dedi ve diz çöktü.[27] 585’te tebaa olarak yazdı: “Gökte iki güneş, yerde iki kral yoktur. Büyük Sui’nin imparatoru gerçek imparatordur.”[7] Kendisine tebaa demesi istendiğinde bu sözcüğün ne demek olduğunu sordu. Adamları ona, Sui’de tebaanın Göktürklerin köle dediği şey olduğunu söyledi.[7]

Batılı saraylar dostluktan söz etti. 568’de İstemi’nin elçileri Göktürklerin Romalıların dostu olacağına yemin etti.[28] İstemi’nin Zemarkhos geldiğinde yaptığı antlaşmaya göre Romalıların dostu Göktürklerin dostu, düşmanı da düşmanıydı.[24] Bir kağanın İmparator Maurice’e mektubu şöyle başlıyordu: “Romalıların kralına, hakana, yedi ırkın büyük efendisine ve dünyanın yedi bölgesinin hâkimine.”[29] Bir Göktürk hükümdarının Konstantinopolis’e yazdığı ve günümüze ulaşan tek mesaj budur ve Yunancadır.

Yeminler ve antlaşmalar

Yeminler anlaşmaları mühürledi ve her taraf kendi yoluyla yemin etti. 568’de Maniah ve arkadaşları ellerini kaldırıp en büyük yemini etti.[28] Yalan söylerlerse kendilerine, İstemi’ye ve bütün halklarına lanet çağırdılar.[28] 626’da Taizong beyaz bir at kestirdi ve İlig Kağan’la Wei ırmağında bir ahit yemini etti.[23] On birinci yüzyılda Kâşgarlı bir demir andı kaydeder. Kırgızlar, Yabaquler ve Kıpçaklar karşı tarafın önüne çıplak bir kılıcı çapraz koyup şöyle diyerek ittifak yapardı: “Bu demir mavi girsin, kırmızı çıksın.”[30]

En eski tam anlatı Han’a aittir. İmparator Yuan zamanında elçiler Han Chang ve Zhang Meng bir şanyuyla Nuo ırmağının doğusundaki bir tepeye çıktı ve beyaz bir at kesti. Şanyu şarabı bir bıçakla ve Laoshang’ın yendiği Yuezhi kralının kafatasından yapılmış kadehle karıştırdı, hep birlikte kanı içtiler. Yemin şöyleydi. Bundan sonra Han ve Asya Hunları tek ailedir. İkisi de ötekini aldatmayacak ya da ona saldırmayacak. Hırsızlar bildirilir, cezalandırılır ve mallar ödenir. Biri saldırıya uğrarsa öteki asker gönderir. Yemini ilk bozan Gök’ün uğursuzluğuna uğrar, soyundan gelenler de öyle.[15] Han sarayındaki görevliler, elçilerin Han hanedanını bütün kuşaklar için bir barbar yeminine bağlamaya hakkı olmadığına itiraz etti. İmparator Han Chang ve Zhang Meng’e para cezası verdi ama yemini yürürlükte bıraktı.[15]

Antlaşmalar sınırları doğal çizgilere göre belirledi. 585’te İşbara ve Sui çölü sınır aldı.[7] Tuna kıyısındaki Margus’ta Hunlar ve Romalılar atlı olarak buluştu ve her taraf barışa kendi atalarının yoluyla yemin etti. Antlaşma Roma’yı artık kaçak kabul etmemeye, kaçanları geri vermeye, pazarları eşit koşullarda açık tutmaya ve Hunlara yılda yedi yüz libre altın ödemeye bağladı.[31]

Yazıtlarda bozkır tarafı

Orhun yazıtları değişimin bozkırdan görünüşünü verir. Bilge Kağan Çinlilerle anlaştığını söyler: “Altın, gümüş, ham ipek ve desenli ipeği, biz istemeden, o kadar çok verirler.”[32] Sonra halkını uyarır: “Çin halkının sözü tatlıdır, ipeği yumuşaktır. Tatlı sözle ve yumuşak ipekle uzak halkları kandırıp yakına yerleştirirler.”[32] Konuşan, armağanları alır ve aynı nefeste onlara tehlike der.

Yazıtlar, bir kağanın komşusunun elçilerinden ne beklediğini de gösterir. Tatabılar Çin kağanına boyun eğince Bilge Kağan, onların elçisi, iyi sözü ve ricası gelmiyor deyip yazın sefer etti.[33] Tonyukuk bir kaçağın kendisine söylediklerini aktarır. Dokuz Oğuz kağanı bir elçiyi Çinlilere, bir elçiyi Kitanlara göndermişti. Önerisi Çinlilerin güneyden, Kitanların doğudan, Oğuzların kuzeyden saldırmasıydı.[34] Elçiler Göktürklere karşı bir koalisyon kurmak içindi.

Çağdaş yorumlar

Çağdaş anlatılar gelin, armağan ve unvan değişiminin ne olduğu konusunda ayrılır. Bazı araştırmacılar bunu, bozkırın Çince adlar altında ödediği ya da aldığı haraç sayar. Başkaları bunu göçebelerden sessizliği satın alan bir ödenek sayar. Bir üçüncü grup bunu başka yoldan ticaret sayar. Kayıtlar biçimleri ve sözleri gösterir. Hangi yorumun doğru olduğuna karar vermez. Yorumlar Haraç Elçilikleri ve İhsanlar’da ve Heqin’de tartılır.

Notlar

  1. ^ Şahin 2018, p. 140
  2. ^ a b c d e f g h i Shiji, juan 110
  3. ^ a b c d e f g h Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Şahin 2018, p. 136
  5. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  6. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 51; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ a b c d e f g h i j k l m Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  8. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167, 252
  10. ^ Yavuz 2025, p. 278–279
  11. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 387–388
  12. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 389–390
  13. ^ a b Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447
  14. ^ Nikephoros; Mango 1990, p. 55–57
  15. ^ a b c d e f g h i j k Han Shu, juan 94
  16. ^ Hou Han Shu, juan 90
  17. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 81
  18. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 115
  19. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 138
  20. ^ Ibn Fadlan
  21. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 51
  22. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  23. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  24. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  25. ^ Kül Tegin inscription
  26. ^ Kül Tegin inscription
  27. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 176
  28. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1, p. 117
  29. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
  30. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 280
  31. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  32. ^ a b Kül Tegin inscription
  33. ^ Bilge Khan inscription
  34. ^ Tonyukuk inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Şahin, Göktürk diplomasisi (552–630) (2018)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Cyril Mango (ed., trans.), Nikephoros, Patriarch of Constantinople: Short History (1990)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kurumlar ve Unvanlar
Captives and the Unfree · Envoys and Embassies

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Diplomacy of the Steppe Empires.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/diplomacy-of-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026