Bumin'den yirmi yıl sonra kağanlık bozkırın o güne dek çıkardığı en büyük devletti ve onu kimin yöneteceğine karar veremiyordu. Çekişme, 581 kurultayından Tarduş'un 603'teki sürgününe kadar izlenir: Çin'e boyun eğen kağan, geri adım atmayan kuzen, her şeye uzanan İstemi oğlu, İran'a yürüyen kardeş ve ardından bu çekişmeden doğan, Suyab'dan Tiflis surlarına uzanan batı ülkesi. Okumaların uyuştuğu yerde anlatılır, ayrıldığı yerde belirtilir.
1/10
Göktürk Taht Krizi (581)
581–582
Ölmekte olan bir kağanın isteğini çiğneyen kurultay ve birbirine düşman ettiği iki aday.
Taspar Kağan 581'de öldüğünde, tahtın kendi oğlu Amrak'a değil, kardeşi Mukan'ın oğlu Töremen'e geçmesini istiyordu. Ötüken'de toplanan soylular bu isteği reddetti. Bumin'in büyük oğlu Issık'ın oğlu İşbara, bir kağanın halefini belirleme hakkı olmadığını ve Töremen'in annesinin Göktürk olmadığını ileri sürdü. İsyanla tehdit etti ve kurultay Amrak'ı seçti. Bir yıl içinde Töremen taraftarlarını ayaklandırdı ve Amrak, tahtı İşbara'ya bırakarak çekildi. O andan itibaren Apa Kağan olarak bilinen Töremen savaşa girdi ve batının yabgusu Tarduş onun yanında yer aldı. Sonraki üç yılda çekişme, kağanlığı kalıcı olarak bölen iç savaşa dönüştü.
2/10
İşbara Kağan
582–587
Tahtı kazanan, savaşı kaybeden ve Sui'ye gökte iki güneşin parlamadığını yazan kağan.
İşbara 572'den beri doğuyu küçük kağan olarak yönetiyordu ve Amrak çekildikten sonra Ötüken'de hükümdar ilan edildi. Karısı Qianjin, Kuzey Zhou hanedanından bir prensesti ve Zhou'yu yıkıp sarayını kılıçtan geçiren Sui kurucusundan nefret ediyordu. Onun ısrarıyla İşbara 583'te Apa, Tarduş ve kardeşi Bağa ile birlikte Çin'e girdi ve Göktürkler ilk kez kuzeyde geniş bir şeridi ellerinde tuttu. Ardından bir Tiele ayaklanması Tarduş'u batıya geri çekti ve Sui haziranda kalan orduyu Baidao yakınında bozguna uğrattı. 585'te Tarduş'un baskısı altındaki İşbara kendini Sui'nin tabisi ilan etti. İmparatora yazdığına göre gökte iki güneş parlamadığı gibi yeryüzünde de yalnızca bir hükümdar hüküm sürebilirdi. 587'de öldü ve imparator üç gün yas ilan etti.
Birinci Göktürk Kağanlığı
Aşina
3/10
Töremen Apa
† 587
İki kez es geçilen, annesini İşbara'nın öldürdüğü ve soyu belki batıyı yönetmiş olan kuzen.
Mukan'ın oğlu Töremen 581'de önce Amrak, sonra İşbara lehine es geçildi ve Apa Kağan unvanını aldı. 583'teki Baidao yenilgisinden sonra İşbara ondan korkmaya başladı, ordugâhını bastı ve kendi yengesi olan annesini öldürdü. Apa batıya, Tarduş'un yanına kaçtı ve savaşı Suyab'dan sürdürdü. 587'de Bağa, Sui imparatorunun gönderdiği sancaklar altında onun üzerine yürüdü. Apa'nın adamları sancakları Sui birliklerinin işareti sanıp saf değiştirdi ve Bağa, Apa'yı canlı yakaladı. İmparator onu bağışladı ve Sui Shu ondan bir daha söz etmez. Bir okuma, batının sonraki kağanlarını İstemi'den değil Apa'dan türetir.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
4/10
Tarduş
576–603
İstemi'nin oğlu: merkezi Suyab'a taşıyan, Apa'yı destekleyen ve üç yıl boyunca bütün kağanlığı elinde tutan yabgu.
Tarduş 576'da babası İstemi'nin yerine batının yabgusu oldu. Merkezi Altay'dan, Çu ırmağı kıyısındaki Suyab'a taşıdı. Göktürkler burayı Ordukent, yani ordu şehri diye anıyordu. Apa İşbara'ya karşı ayaklandığında Tarduş onun yanında yer aldı ve Apa'yı ve İşbara'nın doğudan sürdüğü öbür kişileri yanına kabul etti. 585'te saldırısı İşbara'yı Sui'ye tabi olmaya zorladı ve eylülde batı ordusu Ötüken üzerine yürüdü. Bir okumaya göre Tarduş yaklaşık 600'den 603'e kadar doğu ve batı üzerinde en yüksek iktidarı elinde tuttu. İkinci bir okumaya göre doğuya yürüyüşü tek bir muharebe olmadan başarısız oldu. 603 civarında Sui'nin desteklediği bir Tiele ayaklanması onu Tuyuhunlara kaçmak zorunda bıraktı ve ardından ortadan kayboldu.
- Aşina
5/10
Göktürk İç Savaşı
584–603
Tek bir olay olarak yirmi yıl: her kaynağın söyledikleri ve okumaların ayrıldığı yerler.
Bir hesap iç savaşı 584'ten 603 civarına kadar tarihler. İkinci bir hesap onu Tarduş'un 582 civarındaki isyanıyla başlatır. Başlıca tanığı, savaştan kazançlı çıkan hanedan için derlenen Sui Shu'nun Göktürk bölümüdür, Theophylaktos Simokattes de Göktürkler arasındaki bir iç savaşı Bizans tarafından aktarır. Ülkenin bölünmesi bir okumaya göre 583'e, ikincisine göre 587'ye, üçüncüsüne göre 603'e tarihlenir. Bir okuma suçu, prensleri tahtı beklerken ülkenin parçalarını yönetir durumda bırakan yanal veraset düzeninde bulur. İkinci bir okuma Sui'ye ve ajanlarına daha çok ağırlık verir. Kül Tegin yazıtı iki nedeni de sayar: cahil kağanlar ve kardeşi kardeşe düşüren Çinliler. Savaşın geride bıraktığı, bir devletin yerinde iki devletti.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
6/10
Bağa Kağan
587–588
Ceyhun'u geçen ya da geçmeyen küçük kağan: bir okumaya göre Bağa, ikincisine göre Şaba.
Çin tarihlerinin Chuluohou'su olan Bağa, İşbara'nın kardeşiydi. İşbara 587'de öldüğünde kendi oğlu Yongyulü'yü karakterce zayıf bularak es geçti ve tahtı Bağa'ya bıraktı. Sui imparatoru yeni kağana davullar, düdükler ve sancaklar gönderdi, Bağa da bu sancaklar altında batıya yürüyüp Apa'yı canlı yakaladı. Daha sonra batıya ikinci bir sefere çıktı ve bir serseri okla öldü. Sui Shu buna bir yıl vermez. Bir okuma bu seferi 588'deki İran istilası sayar ve Bağa'yı Hirkanya kayasında düşürür. İkinci bir okuma istilayı Tarduş'un oğluna, İran geleneğinin Şaba'sına, yenilgiyi de 589'da Herat'a verir. Bağa ile Şaba'nın aynı kişi olduğu bir varsayım olarak kalır.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
7/10
Göktürk-İran Savaşı, 588–589
588–589
Belh, Herat, Hirkanya kayası ve bu savaşı kazanıp ardından kendi savaşını kaybeden Behram Çubin.
588'de bir Göktürk ordusu Ceyhun'u geçti ve Belh'i, Herat'ı, Talkan'ı ve Badgis'i aldı. Taberî ordunun kralına Şaba der ve ona üç yüz bin adam verir. Daha gerçekçi bir sayı yirmi ile otuz bin arasındadır. Sasani kralı IV. Hürmüz, generali Behram Çubin'i on iki bin kişiyle onun üzerine gönderdi ve Behram, Şaba'yı bir okla öldürdü. Bir okuma belirleyici muharebeyi Nisan 588'de Hirkanya kayasına koyar, ikincisi yenilgiyi 589'da Herat'a yerleştirir. Zafer Behram'ı kendi kralına karşı dönebilecek kadar güçlendirdi. Kendini şahlar şahı ilan etti, genç II. Hüsrev'e yenildi ve Göktürklere sığındı. Suyab'da saygın bir general oldu, ta ki Hüsrev onu öldürtene kadar. Göktürkleri yenen general son yıllarını onların hizmetinde geçirdi.
Sasani İranı
8/10
Tulan Kağan
588–599
Bölünmüş ülkenin doğudaki kağanı, 603'te kendi adamları tarafından öldürüldü.
Sui Shu'nun Yongyulü'sü olan Tulan, Bağa'ya yabgu olarak hizmet etmişti ve Bağa 588'de düştüğünde halkı Tulan'ı doğuda kağan yaptı. Kağanı Sui'nin tabisi olmuş bir devleti devraldı ve bunu tersine çevirmeye çalıştı. 597'de İşbara'nın oğlu Yami gizlice Sui'den bir prenses istedi ve şansölye Pei Ju'nun koştuğu bedel karşılığında, artık Tulan'ın karısı olan Qianjin'i öldürttü. Tulan Sui'ye saldırdı ve Çin orduları her seferinde hazır bekliyordu, çünkü Yami, Pei Ju ile yazışıyordu. 599'da Tulan ile Tarduş, Yami'yi Sui sarayına sürdü. Tulan'a karşı gönderilen Sui ordusu daha sınırı terk etmeden onu kendi adamları öldürdü. Tarduş kendini Bujia Kağan ilan etti ve doğu ülkesi kargaşaya düştü.
- Birinci Göktürk Kağanlığı
- Aşina
9/10
Tong Yabgu
618–630
Batının doruğu: Suyab, Xuanzang, Derbent, Tiflis ve imparatorun tacı.
Tong Yabgu 618'den 630'a kadar Batı Göktürklerini yönetti ve batı bu yıllarda son kez büyük bir güç oldu. Birbiriyle çekişen batıyı yeniden birleştirdi, Tiele'yi tamamen itaat altına aldı ve egemenliğini Afganistan'da Gandhara'ya kadar genişletti. 627'de İran'a karşı imparator Herakleios ile ittifak kurdu ve yeğeni Börü Şad bir orduyu Derbent'ten geçirerek Kafkasya'ya götürdü. Tiflis önünde yabgu ile imparator karşılaştı, Herakleios ona oğlum dedi ve kendi tacını onun başına koydu. Uzun bir kuşatmadan sonra Göktürkler şehri alıp yağmaladı. 629'da Çinli hacı Xuanzang onu Suyab'da, yeşil atlastan bir kaftan içinde, işlemeli giysiler giymiş iki yüz yüksek görevlinin arasında buldu. 630'da amcası onu öldürdü ve batı On Ok'a dağıldı.
- Aşina
10/10
Batı Göktürk Kağanlığı
552–657
İstemi'den On Ok'a ve Türgişlere kadar bütünüyle ülke.
Batı kağanlığı 550'lerde İstemi'nin Ötüken'deki kağana bağlı komutanlığı olarak başladı ve onun sağlığında Ceyhun'a ve İdil'e ulaştı. İç savaşta, Tarduş bütün kağanlığa uzanıp kendi yarısını bile yitirdiğinde ayrıldı. Tong Yabgu döneminde bir kez daha yükseldi. Onun 630'da öldürülmesinden sonra On Ok'a dağıldı. On Ok, beşer boydan oluşan iki birlikti ve her boyun reisine yetki işareti olarak bir ok verilmişti. Tang 657'de konfederasyonu ele geçirdi ve son Aşina kağanı Aşina Helu onların eline düştü. Türgiş önderleri 699'dan 738'e kadar batıya hâkim oldu ve 766'ya gelindiğinde Suyab Karlukların elindeydi. Bu, devletin Göktürklerin en az olduğu ve devlet olmaktan en erken çıkan yarısıydı.
© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026© Emre-E Yavuz 2026
