Göktürk İç Savaşı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

İç savaş, Birinci Göktürk Kağanlığının kendi kendini yıktığı yirmi yıldı. Taspar’ın halefi üzerine çıkan çekişmeyle başladı. Aşina hanedanının dört prensi, İşbara, Töremen Apa, Amrak ve Tarduş, tahtın hepsini taşıyamayacağını gördü. Sui bu çatışmayı besledi. Yeni bir Çin olan Sui, Göktürklerle asker yerine ajanlarla savaşıyordu. Savaş 603 dolaylarında sona erdi. Doğunun kağanı Çin’in bağımlısıydı, batının yabgusu sürgündeydi ve ülke bir daha birleşmeyen iki devlete bölünmüştü. Bir hesap savaşı 584’ten başlatır ve sonunu 603’e koyar.^[1] Bir başka hesap, savaşın en ciddi tehdidi olan Tarduş’un isyanını 582 dolaylarından başlatır. Bu hesaba göre Tarduş, düşüşünden önce 600 dolaylarından 603’e kadar birleşik kağanlıklarda en yüksek gücü elinde tuttu.^[1]

Savaş Çin tarihlerinden bilinir, en çok da Sui Shu’nun Göktürk bölümünden. Metin, savaştan kazançlı çıkan hanedan için derlenmiştir. Theophylaktos Simokattes Bizans tarafından Göktürkler arasında bir iç savaş aktarır. Verdiği adların hepsi teşhis edilememiştir. İki yüzyıl sonra Kül Tegin yazıtı, savaşın neden çıktığını Göktürklerin kendi ağzından anlatır.

Nedenleri

Neden yapısaldı. İlke olarak en yüksek kağanlığa geçiş yanaldı: kardeşten kardeşe, sonra onların oğullarına gidiyordu. Bu sıra sık sık bozuluyordu.^[1] Hanedan soyunun ortak egemenliği düşüncesi sistemi istikrarsız kıldı. Bu istikrarsızlık, birinci ve ikinci kağanlıkların yapısında ölümcül bir kusur oldu.^[1] Sıralarını beklerken Aşina prensleri ülkenin parçalarını yönetti. Bu, fiilen bir apanaj sistemi yarattı.^[1] İkinci bir özet kişiseldir. Prensler bütün hayatları boyunca hükmetmek için yetiştirilmişti, sonra buna izin verilmedi. İktidar hırsları, savaşın önlenemeyeceği kadar büyüktü. İkisi de birer görüştür. Prenslerin bozduğu kural hakkında bilinenleri Töre maddesi anlatır.

Savaşı dört adam yaptı. Issık’ın oğlu İşbara’yı Taspar 572’de doğuda küçük kağan yapmıştı. 581 kurultayı Amrak çekildikten sonra onu kağanlığa yükseltti.^[2] Mukan’ın oğlu Töremen, Taspar’ın kendi seçtiği halefti. Kurultay onu reddetti. O da Apa Kağan unvanını alıp ayaklandı.^[2] Taspar’ın oğlu Amrak seçildi. Bir yıl dolmadan gitti.^[2] İstemi’nin oğlu Tarduş 576’dan beri batının yabgusuydu. Apa’nın yanında yer aldı ve bütüne uzandı.^[2] Beşinci bir adam, İşbara’nın kardeşi Bağa, doğuda savaştı ve batıda öldü.^[2]

İşbara Ötüken’de (581–583)

İşbara, Çinlilerin koruduğu bir unvanlar dizisiyle en yüksek hükümdar ilan edildi: İlig Külüg Şad Baga İşbara Kağan. Aşinaların kutsal toprağı Ötüken’e yerleşti.^[2] Tola kıyısındaki Amrak ikinci kağan ilan edildi. Töremen’e de Apa Kağan unvanı verildi.^[2] Sui Shu, İşbara’nın yiğit olduğunu ve tebaasının gönlünü kazandığını kaydeder. Metne göre bütün kuzey barbarları ona boyun eğdi.^[2] Karısı Kuzey Zhou hanedanından prenses Qianjin’di. Qianjin, 581’de ailesini katleden Sui’den nefret ediyordu. Onun kışkırtmasıyla İşbara 582’de yanında Apa, Tarduş ve Bağa ile Çin’e girdi. Göktürkler ilk kez kuzeyin geniş bir şeridini ellerinde tuttu. Batıda bir Tiele ayaklanması Tarduş’u geri çekti. Haziranda Baidao yakınlarında bir Sui baskını Göktürk ordusunu kırdı. Geri çekilişin ardından hastalık geldi. Ordudaki Çinli ajanlar komutanları birbirine düşürdü. Aynı yıl İşbara Sui sarayına yazıtların diliyle yazdı ve kendini “Gökten doğmuş, büyük Türk devletinin bilge ve kutsal Gök oğlu” diye andı.^[2]

Hava koşulları da rol oynamış olabilir. Bir ağaç halkası çalışması 581–583 yıllarında aşırı koşullar saptar. İç savaşın ilk yılları bu koşullarla birlikte değerlendirilir, tıpkı Bumin’in savaşının altı yılının 536–545 arasındaki aşırı yıllarla birlikte değerlendirilmesi gibi. Batı Hangay’dan bir göl kaydı aynı onyılları otların durumundan izler. Birinci kağanlık elverişli koşullarda yükseldi. Ancak Geç Antik Küçük Buzul Çağı 600 dolaylarında uzun ve sert kışlar, hayvan kırımı ve kıtlıkla Moğolistan’a ulaştı. Yazarlarına göre çöken otlaklar kağanlığın güç temelini sarsmış ve 603 dolaylarındaki dağılışına katkıda bulunmuş olabilir.

Kopuş (583–585)

İşbara, Sui ile iş çevirdiği anlaşılan Apa’dan korkmaya başladı. Ona döndü, ordugâhını bastı ve kendi yengesi olan annesini öldürdü. Apa batıya, Tarduş’a kaçtı.^[2] İşbara doğuyu rakiplerinden de temizledi. Apa’nın eski dostu Tanhan Kağan’ın halkını elinden alıp onu tahttan indirdi. Tanhan Tarduş’a kaçtı.^[2] Küçük amcaoğlu Diqincha kendi boylarını ayrı yönetiyordu ve İşbara ile arası açıktı. Halkıyla birlikte Apa’ya geçti. Zizhi tongjian bu iki olayı da 583 yılına koyar.^[3] Bir anlatı, İşbara’nın Apa’yı batıya kovaladığını ve onu iki kez yendiğini ekler. Aynı anlatıya göre İşbara yerel hükümdarların itaatini aldı ve ordularını kendi ordusuna kattı. Dehşete düşen beyler Apa’ya geçti. İki yıl içinde kağanlıktaki ilişkiler altüst oldu. Gidişatını kağan değil, beyler belirledi. Modern anlatımlar ülkenin doğu ve batı yarılarının ayrılışını hanedan soyu içindeki bu mücadeleye tarihler.

En olası tahmine göre Tarduş’un yüz bin adamı vardı, bunların arasında zorla asker yazılan Tiele de bulunuyordu. İşbara’nın ise otuz ya da kırk bin adamı vardı. 585’te Tarduş’un saldırısıyla sıkışan İşbara Çin’e yöneldi. Kendini Sui’nin vasalı ilan etti.^[2] İşbara imparatora yazdığı mektupta, gökte iki güneş parlamadığı için yeryüzünde de yalnız bir hükümdarın hüküm sürebileceğini ve büyük Sui’nin imparatorunun gerçek imparator olduğunu yazdı.^[2] Bu boyun eğiş, gelecekte olacakların habercisiydi. Çin silahlarının başarısından çok, Göktürk devletini dağıtan merkezkaç güçlerin sonucuydu.^[1] Bunun aracı Qianjin’di. Sui elçileri onun gönlünü okşadı ve ona Sui’nin prenses Dayi unvanını verdi. Qianjin kocasını Çin’in himayesini aramaya teşvik etti. Zhangsun Sheng adlı bir Sui ajanı Ötüken’de yıllarca diplomat olarak bulunmuştu. Her kurumu ve her olayı kaydedip imparatora bildirdi. Batı sarayına da başka ajanlar gönderdi. Sui, İşbara’yı daha güçlü olan Batı Göktürklerine karşı kullandı. Doğu düşerse diye bir sonraki iç savaşın tohumunu batıya ekti. Eylül 585’te batı ordusu Ötüken üzerine yürüdü. İşbara çoktan Çin’e kaçmıştı.

584'te, iç savaş başladığında Göktürk ülkesi: batıda Tarduş, ortada Töremen Apa, doğuda İşbara, yanlarında Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, bölgeler yaklaşıktır.

585: Eylülde batının ordusu Ötüken'e yürür. İşbara Sui himayesinde Baidao'ya çekilir ve oradan Apa'ya karşı saldırıya geçer. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

İşbara’nın ölümü ve Apa’nın yakalanışı (587)

İşbara 587’de, Zihe garnizonundaki otağı yandıktan bir aydan biraz fazla sonra öldü. Sui imparatoru üç gün yas ilan etti ve Göktürklere beş bin top ipek gönderdi.^[2] Bir rapor bir ay süren bir hastalıktan söz eder.^[4] Vasiyeti gereği taht oğlu Yongyulü’ye değil, kardeşi Bağa’ya geçti. Bağa tahta Yehu Kağan olarak çıktı, Yongyulü’yü de yabgusu yaptı.^[2] Bağa, Sui imparatorunun ona gönderdiği davullar ve sancaklar altında batıya, Apa’nın üzerine yürüdü. Apa’nın adamları bunları Sui birliklerinin yakında olduğunun işareti saydı ve kalabalıklar hâlinde saf değiştirdi. Bağa Apa’yı canlı yakaladı.^[2] Başvezir Gao Jiong’un öğüdüyle imparator tutsağın canını bağışladı.^[2] Batıda Apa’nın halkı Yangsu Tegin’in oğlu Niri’yi kağan yaptı.^[2] Bağa batıya yaptığı ikinci bir seferde bir serseri okla düştü. 588’de yerine Yongyulü Tulan Kağan olarak geçti. Kağanlığın bölünmesi artık tamamlanmıştı.^[2] Theophylaktos Göktürkler arasında bir iç savaş aktarır ve bu savaşın, kimlikleri belirlenemeyen üç büyük kağanını adlandırır. Károly Czeglédy bu savaşı 581–582’ye tarihler. Mikhail Artamonov ile Lev Gumilev ise 598’e tarihler. İki tarihlendirme de geçerliliğini korur.^[1]

587–588: İşbara ölür, doğuda yerine Bağa geçer. Bağa batıya yürür ve Apa'yı canlı yakalar, Apa'nın taraftarlarının başına Niri geçer. 588'de Bağa ölür ve yerine Tulan geçer, batı ise o sırada İran'la savaştadır. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

Tarduş’un savaşı (588–603)

Savaşın batı bölümü İran’a karşı yapıldı. 588’de bir Göktürk ordusu Ceyhun’u geçti, Belh’i, Herat’ı ve Baktriya şehirlerini aldı. Behram Çubin bu orduyu yok etti.^[1] Bu savaşın kendi maddesi vardır. Orduyu kimin yönettiği tartışmalıdır: bir anlatı Bağa’yı, ikincisi Tarduş’un oğlunu anar.^[1] Tarduş 598’e kadar yenilgiden ve iç karışıklıklardan toparlandı. Ardından bütün bozkır imparatorluğu üzerinde egemenlik kurmaya yöneldi. 600 dolaylarından 603’e kadar birleşik kağanlıklarda en yüksek gücü elinde tuttu. Bir başka anlatı durumu farklı aktarır. Tarduş’un Çin’e karşı bir zaferle destek kazanma planı başarısız oldu. Ordusu, Sui ile bir kez bile savaşmadan, doğuya uzun yürüyüşte ve zehirli kuyular yüzünden ağır kayıplar verdi. Sonra Tiele ve öbür boylar ayaklanıp onu kovdu. Sonu konusunda iki anlatı birleşir. 603 dolaylarında Tarduş, Tiele ile öbür boyların büyük bir ayaklanmasıyla karşılaştı. Sui Shu bu boyların adlarını verir. Sui ayaklanmayı kışkırtmış ya da desteklemişti. Tarduş Tuyuhunlara kaçtı ve ortadan kayboldu. Bir anlatıya göre aynı yıl kuzey Tibet’te öldü.^[2]

Doğuda savaş son dönemecine çoktan varmıştı. İşbara’nın oğlu Yami 597’de gizlice Sui’ye haber gönderdi. Artık Tulan’ın karısı olan Qianjin’i Sui başvezirinin bedel olarak istediği üzere öldürttü. Tulan’a rakip olarak bir Sui prensesi ile kağan unvanını aldı.^[2] Tulan 599’da kendi adamlarınca öldürüldü. Tarduş’un düşüşünden sonra Yami Göktürk ve Çin birlikleriyle Ötüken’e girdi.^[2] Bir rapor Tulan’ın ölümünü 603’e koyar.^[5] Modern anlatımlar bu yürüyüşü, Ötüken’in ordulara kapalı kutsal toprak olduğu gerekçesiyle bir tabunun çiğnenmesi olarak görür. Kaynaklar bu tabuyu belirtmez. Yami artık Ötüken’de Sui’nin bağımlısıydı ve Tarduş gitmişti. Bu yüzden ülkenin kesin bölünüşü en iyi 603’e tarihlenir.

597–599: Bir Sui prensesiyle evlenmiş olan Yami, 599'da Uzun Sur'un altında Tulan ve Tarduş'un saldırısına uğrar. Chang'an'daki Sui sarayına kaçar ve Qimin Kağan yapılır, Sui de halkına Ordos'ta otlaklar verir. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

603 civarında bölünmüş kağanlık: Karadeniz'den Tanrı Dağları'na Batı Göktürk Kağanlığı ve Hangay'dan Kitanlara Doğu Göktürk Kağanlığı, yanlarında artık bütün Çin'e hükmeden Sui, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Baidao ovası Göktürklere aittir, Ordos'un kuzeyi Yami'nin otlağıdır. Modern harita, doğu ile batı arasındaki çizgi yaklaşıktır.

Sonuçları

Taht mücadelelerinin ayrıntılarını izlemeye değmez. Önemli olan, Sui’nin bütün tarafları dengesiz tutmaya çalışmasıdır. Birinci kağanlığın çöküşü Göktürk veraset düzenindeki karışıklığa bağlanır.^[1] Başkaları Sui’ye daha çok ağırlık verir. Sui casuslar ve ajanlarla savaştı, kağanın karısının gönlünü kazandı, iki saraya da diplomat yerleştirdi ve kardeşi kardeşe düşürdü. Dört prens ona araçları sağladığı için başarıya ulaştı. Kül Tegin yazıtı, Göktürklerin bu kaybı kendilerinin nasıl açıkladığını gösterir. Yazıt iki yarıyı da verir ve onları sıraya koyar.^[6] Küçük kardeşler büyükler gibi değildi, oğullar da babalar gibi değildi. Bilgisiz ve kötü kağanlar tahta oturdu. Beylerle halk birbirine karşı dürüst değildi.^[6] Kurnaz ve aldatıcı Çinliler kardeşi kardeşe, beyi halka düşürdü. Böylece Göktürkler ilini de kağanını da yitirdi.^[6] Nedenlerin dördü içte, biri dıştadır. Dıştaki öbürlerinden yararlanarak işler.

Savaş bir devletin yerine iki devlet bıraktı. Doğu kağanlığı son otuz yılını Çin’in yörüngesinde geçirdi. Batı kağanlığı Tong Yabgu yönetiminde bir kez daha yükseldi, sonra On Ok’a dağıldı. Türk Atlası ikisini de Batı kağanlığı ve kağanlık başlıkları altında anlatır.

581 Taspar'ın halefi

Taspar öldüğünde kağanlık bölünmemiştir ve Karadeniz'den Hingan'a uzanır. Ötüken'deki kurultay onun seçtiği Töremen'i geçer, Amrak çekildikten sonra da Issık'ın oğlu İşbara'yı kağan yapar. Töremen Apa Kağan unvanını alır, İstemi'nin oğlu Tarduş da batıyı yabgu olarak elinde tutar.
583 Sui'ye karşı sefer

İşbara, yanında Apa, Tarduş ve Bağa ile Çin'e girer. Bir Tiele ayaklanması Tarduş'u geri çeker, Baidao yakınındaki bir Sui baskını da Göktürk ordusunu dağıtır. Ardından İşbara Apa'nın ordugâhına baskın yapar ve annesini öldürür. Apa batıya, Tarduş'un yanına kaçar.
584 Üç güç

Arkasında Tarduş bulunan Apa, Kırgızlardan Kuça ve Hami'ye uzanan bir birliği elinde tutar. İşbara Ötüken çevresindeki doğuyu korur, Tola'daki Amrak da ikinci kağandır. Tarduş'un batı toprakları Karadeniz'den Suyab'a uzanır.
585 İşbara Sui'ye yönelir

Tarduş'un baskısı altındaki İşbara kendini Sui'nin vasalı ilan eder. Eylülde batı ordusu Ötüken'e yürür ve Apa'nın gücü oraya ulaşır. İşbara ise Sui himayesinde güneye, Baidao'ya çekilmiştir. Aynı yıl içinde Apa'ya karşı yeniden saldırır.
587 Apa sağ yakalanır

İşbara ölür ve vasiyeti üzerine kardeşi Bağa tahta geçer. Bağa, Sui imparatorunun gönderdiği davul ve sancaklarla batıya yürür. Apa'nın adamları bunları bir Sui ordusu sanıp saf değiştirir ve Apa sağ yakalanır. Batıda Apa'nın halkı Niri'yi kağan yapar.
588 Tulan ve İran savaşı

Bağa batıya yaptığı ikinci seferde başıboş bir okla düşer ve İşbara'nın oğlu Yongyulü Tulan Kağan olarak tahta geçer. Aynı yıl bir Göktürk ordusu Ceyhun'u geçer, Belh'i ve Herat'ı alır ve Behram Çubin tarafından yok edilir. Kağanlığın bölünmesi tamamlanmıştır.
y. 603 İki kağanlık

Tulan 599'da kendi adamları tarafından öldürülür. 603 dolaylarında, Tiele ve öteki boyların ayaklanması karşısında Tarduş Tuyuhunlara kaçar ve gözden kaybolur. 597'den beri Sui'nin himayesindeki Yami, Göktürk ve Çin birlikleriyle Ötüken'e girer. Devlet doğu ve batı kağanlığı olarak bölünmüş kalır.

Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
Editörün iç savaş haritalarına ve Sui Shu'ya göre çizilmiş bölge
Günümüz literatürünün verdiği alan
Bozkır ile Çin arasında, iki tarafa da ait olmayan sınır bölgesi (taralı)
Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)

Göktürk iç savaşı, 581–603, yedi zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. 584–588 bölgeleri editörün iç savaş haritalarını izler, hareketler şematiktir. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır.

Notlar

^ a b c d e f g h i j Golden 1992
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 175
^ Yavuz 2025, p. 323
^ Yavuz 2025, p. 333
^ a b c Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Theophylact Simocatta
Kül Tegin inscription
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 175 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Rustam Ganiev; Vladimir Kukarskih, Climate Extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia (2018)
Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)