İşbara Kağan

İşbara Kağan, Bumin’in torunuydu. 581 bunalımında tahta çıktı ve izleyen altı yılda kağanlığı yitirdi.^[1] Hanedanın en büyük kolundan Issık’ın oğluydu. Taspar onu 572’de doğuda küçük kağan yapmıştı.^[1] Taspar tahtı Töremen’e dileyerek öldü. İşbara buna karşı çıktı ve kurultayı isyanla tehdit etti. Yerine Amrak’ı seçtirdi.^[1] Amrak aynı yıl içinde tahttan çekilince kurultay, İşbara’yı Ötüken’de yüce hükümdar ilan etti.^[1] Sui Shu, onun cesur olduğunu ve tebaasının gönlünü kazandığını söyler. Bütün kuzey barbarlarının ona boyun eğdiğini de ekler.^[1] Beş yıl sonra Çin imparatoruna yazdı. Yeryüzünde yalnızca tek bir hükümdarın hüküm sürebileceğini, büyük Sui’nin imparatorunun da o hükümdar olduğunu söylüyordu.^[1]

Adları

Nivarilig külüg šad baga ïšbara qaġanEski TürkçeBugut inscription
沙鉢略可汗ÇinceSui Shu 84
攝圖ÇinceSui Shu 84
Sha-po-lüeİngilizce

Çinliler ona, geleneksel olarak İşbara diye okunan Shabolüe unvanını ve Shetu kişi adını verir.^[1] Çince aktarımlardan, tahta çıkarken aldığı unvan dizisinin tamamı kurulabilir: ilig külüg šad baga ïšbara qaġan. “Efendi” anlamındaki ïšbara bir Sanskrit sözcüğüdür. Göktürklere Toharca üzerinden ulaşmıştır, ödünç alınmış pek çok unvan gibi.^[2] Kendi adı Nivar’dı. Aşağı yukarı 584’te Soğdca olarak dikilen Bugut yazıtı, Taspar’dan sonraki kağanı Nivar diye anar ve onu 581 ile 587 arasının kağanı olarak listeler. Kljaštornyj ile Livšic adı böyle okur.^[3] Pritsak ise Çince kişi adı Shetu’yu Nabar olarak okur.^[4] Taşın onun saltanatında dikilip dikilmediği, taşın hangi anlatımının izlendiğine bağlıdır. Bir anlatım taşı 582 ya da 584’e tarihler ve Taspar için dikildiğini söyler. Bu tarihlemeye göre taş, Taspar’ın 581’deki ölümünden sonraya, yani İşbara’nın saltanatına düşer, ama onun için dikilmemiştir.^[5]^[6] İlk yayımlanan okuma ise taşın Mahan Tegin için dikildiğini söyler ve 572 ile 580 yıllarının olaylarını anlattığını belirtir.^[3] Türk Atlası biçimleri unvan başlığı altında ortaya koyar.

Taspar döneminde küçük kağan

Taspar saltanatının ilk yılında yeğenleri İşbara ile Börü’yü kendi ülkesinin biri doğusunda, biri batısında olmak üzere küçük kağan atadı.^[7]^[8] Sui Shu’nun sözleriyle Taspar, doğuya hükmetsin diye Shetu’yu Nivar kağan yaptı. Küçük kardeşinin oğlunu da batıda otursun diye Börü kağan yaptı.^[7] İşbara dokuz yıl boyunca doğuyu kağanın vekili olarak yönetti. Bu atama bir ülüş düzeninin başlangıcı oldu. Bu düzende sıralarını bekleyen prensler ülkenin parçalarını yönetiyordu. Onları meşgul tutma gereği, düzeni sonunda yıkan rakipleri yarattı.^[2] Taspar’ın yükselttiği adam, onun son dileğini reddeden adam oldu.

Tahta çıkış (581)

Ötüken’deki kurultay, yani toy, Taspar’ın halefini seçmek için toplandı. Taspar tahtı Mukan’ın oğlu Töremen’e dilemişti. İşbara iki gerekçeyle itiraz etti. Bir kağanın halefini atama hakkı yoktu. Töremen’in annesi de ne Göktürk ne de soylu idi. Töremen seçilirse isyan edeceğini bildirdi.^[1] Taspar’ın kendi oğlu ve prenslerin en yaşlısı olan Amrak’ı önerdi. Delegeler bunu kabul etti.^[1] Amrak bir yıldan az hüküm sürdü. Töremen seçime karşı ayaklandı. Amrak diplomasiyi seçti, tahttan çekildi ve yerine İşbara’yı gösterdi.^[1] Türk Atlası, Taspar’ın çiğnediği veraset kuralını ve İşbara’nın yükselttiği itirazı bunalım başlığı altında ortaya koyar. Aynı olayların bir başka anlatımında Amrak tahtı Töremen’e vermeyi reddeder ve İşbara devreye girer. Fark bir vurgu farkıdır.^[2]

İşbara kağan ilan edildi ve Aşinaların kutsal toprağı Ötüken’de yerleşti. Amrak Tola kıyısında ikinci kağan ilan edildi. Töremen’e de Apa Kağan unvanı verildi.^[1] Bu düzenleme üçünü birden hoşnut etme girişimiydi. Ardından gelen, bu girişimin başarısızlığıydı.^[2]

Çin seferi (583)

İşbara’nın eşi Qianjin, bir Kuzey Zhou prensesiydi. 580’de Taspar’a verilmiş, sonra halefine geçmişti. Sui’nin kurucusu Yang Jian 581’de Zhou’yu yıkmış ve sarayını kılıçtan geçirmişti. Prenses ondan nefret ediyordu.^[1]^[9] Onun kışkırtmasıyla ve isyancı bir Qi generalini müttefik alarak İşbara birkaç sınır garnizonunu aldı.^[1] Ardından Apa’yı, Tarduş’u ve kardeşi Bağa’yı çağırdı. Hanedanın birleşik kuvvetleriyle Çin’e girdi ve kuzeyin geniş bir şeridini ilk kez elinde tuttu.^[1] Göktürkler Chang’an üzerine yürümeye hazırlanıyordu. O sırada batıda bir Tiele ayaklanmasının haberi geldi ve Tarduş geri çekildi. Haziran 583’te Sui, Baidao yakınlarında geride kalan orduya baskın yaptı. Geri çekilişte hastalık baş gösterdi. Ordudaki Çinli ajanlar komutanları birbirine düşürdü. 584’te İşbara Sui sarayına mektup yazdı. Sui Shu’nun koruduğu sözlerle kendini, gökten doğmuş, büyük Göktürklerin ülkesinin bilge ve kutsal gök oğlu diye adlandırdı.^[7] Yazıtlar bir buçuk yüzyıl sonra kağanlar için aynı kalıbı kullanır.^[7]

582–583: 582'de İşbara önderliğindeki Göktürkler Uzun Sur'u aşar ve Sui sınırını Wuwei'den Yan'an'a kadar yağmalar. 583'te İşbara Ötüken'den Baidao'ya yürür, yenilir ve geri çekilir, Apa ise batıya, Tarduş'un yanına kaçar. Modern harita, akınların yolları çizilmiştir.

Tasfiye ve iç savaş (583–585)

İşbara, Sui ile ilişki içinde olduğu anlaşılan Apa’dan kuşkulanmaya başladı. Ansızın ona saldırdı, obasını bastı ve kendi yengesi olan annesini öldürdü. Apa Tarduş’a kaçtı.^[1] İşbara Apa’yı batıya doğru izleyip onu iki kez yendi. Yerel hükümdarların itaatini aldı ve ordularını kendi ordusuna kattı. Kovalamacayı Kazak bozkırında bıraktı ve Ötüken’e döndü. Başka bir anlatıma göre anne ancak orada, dönüşünden sonra öldürtüldü. Doğuyu rakiplerinden temizledi. Apa’nın eski dostu Tanhan Kağan’ın halkını elinden alıp onu tahttan indirdi. Tanhan Tarduş’a kaçtı.^[1] Küçük amcaoğlu Diqincha kendi boylarını ayrı yönetiyordu ve İşbara ile arası açıktı. Halkıyla birlikte Apa’ya geçti. Zizhi Tongjian bu iki olayı da 583 yılına koyar.^[10] Giderek daha çok sayıda alt rütbeli bey ondan yüz çevirip batıya gitti.

Asıl iç savaş bu aylardan başlar. İşbara baştan beri kaybeden taraftaydı. Bir tahmin onun ordusunu otuz ya da kırk bin olarak verir, Tarduş’un ordusunu ise yüz bin. Batı ordusunun içinde zorla toplanmış Tiele de vardı.

Sui’ye boyun eğiş (585)

İşbara müttefiklerini eşinin düşmanları arasında buldu. Sui imparatoru Qianjin ile yakınlaşma emri verdi. Sui elçileri Ötüken’e geldi. Sui’den Dayi prensesi unvanını alan prenses, kocasını Çin himayesi aramaya teşvik etti. Aracı Zhangsun Sheng’di, bir Sui ajanı. Yıllarca Ötüken’de diplomat kılığında kalmış ve İşbara ile dostluk kurmuştu. Göktürklerin her kurumunu, her âdetini ve her olayını imparator için kaydetmişti. Sui, onun bilgisine dayanarak batı sarayına başka ajanlar da gönderdi. 585’te Tarduş, İşbara’yı bir saldırıyla sıkıştırdı. İşbara kendini Sui’nin vasalı ilan etti ve karşılığında askerî koruma aldı.^[1] İmparatora yazdığı mektup Sui Shu’da korunmuştur. Gökte iki güneş parlamadığına göre, diye yazdı, yeryüzünde de yalnızca tek bir hükümdarın hüküm sürebileceğine inanıyordu. Büyük Sui’nin imparatoru gerçek imparatordu.^[1]

Boyun eğiş, Çin silahlarının başarısından çok Göktürk devletini dağıtan merkezkaç güçlerin sonucuydu. Aynı zamanda gelecek olanın bir habercisiydi.^[2] En iyi görüşe göre Sui imparatoru böl ve yönet oyununu oynadı. Hesabı tuttu. İşbara daha güçlü batı Göktürklerine karşı kullanılabilirdi. Tarduş’un sarayındaki ajanlar da, batı kazanırsa diye, bir sonraki savaşın tohumunu çoktan ekmişti. Eylül 585’te batı ordusu Ötüken üzerine yürüdü. İşbara çoktan Çin’e kaçmıştı.

585: Eylülde batının ordusu Ötüken'e yürür. İşbara Sui himayesinde Baidao'ya çekilir ve oradan Apa'ya karşı saldırıya geçer. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

Ölümü

İşbara 587’de, Zihe garnizonundaki otağı yandıktan bir aydan biraz fazla sonra öldü. Sui imparatoru üç gün yas ilan etti ve Göktürklere beş bin top ipek gönderdi.^[1] Bir anlatım bir ay süren bir hastalıktan söz eder.^[11] İşbara, sonradan Tulan olacak Yongyulü’yü zayıf karakterli saymıştı. Tahtı kardeşi Bağa’ya vasiyet etti. Bağa aynı yıl Apa’yı canlı yakaladı.^[1] Bağa 588’de ölünce doğuda Tulan tahta geçti. İşbara’nın oğlu Yami ise 603’te bir Sui bağımlısı olarak tahta çıkacak ve Çin birlikleriyle Ötüken’e girecekti. Kağanlığın bölünmesi artık tamamlanmıştı.

Değerlendirme

Sui Shu onun cesaretini ve tebaasının ona duyduğu sevgiyi över. Eser, onu vasalı yapan saray için derlenmişti. Hiçbir yabancı gücün kağanlığı tehlikeye atmadığı bir dönemde onu tehlikeye atan dört prensten biri sayılır. Aralarında en güçlüsü kabul edilir. Taspar’ın iradesini çiğnedi, tahtı kendisi aldı ve ondan kısa süre yararlandı. Kayıtlar ondan geriye tahta çıkışı, istilayı, tasfiyeyi ve mektubu bırakır.^[2] Kül Tegin yazıtı prenslerin hiçbirini adıyla anmaz. Bu yılların kağanlarını bilgisiz ve kötü, buyruklarını da öyle diye niteler. Çinliler kardeşi kardeşe düşürdüğü için Göktürklerin ilini yitirdiğini söyler.^[12] Yazıt, kastedilenin İşbara olup olmadığını söylemez. Tarif ona uyar.^[12]