Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Batı Göktürk Kağanlığı, Bumin’in kurduğu devletin batı yarısıydı. Bir yüzyıl boyunca bu yarı daha büyük, daha zengin ve dış dünyayla daha sıkı bağlantılıydı. İstemi onu 550’li yıllarda Ötüken’deki kağana bağlı bir yabgu komutanlığı olarak kurdu. Kanat, onun sağlığında Ceyhun’a ve İdil’e ulaştı. Onun öldüğü yıl orduları Kırım’daki Bosporos’u aldı.[1] Kanat, 581’i izleyen iç savaşta koptu. İstemi’nin oğlu Tarduş bütün kağanlığı ele geçirmeye çalıştı ve kendi yarısını bile yitirdi. Kanat Tong Yabgu döneminde yeniden yükseldi. Aynı on yılda Tong Yabgu’nun orduları hem Afganistan’da hem Kafkasya’da duruyordu, müttefiki ise Romalıların imparatoruydu. Tong Yabgu 630’da öldürüldü ve kanat On Ok’a dağıldı. On Ok, kağanları olan ama devleti olmayan bir konfederasyondu. Tang onu 657’de ele geçirdi. Sekizinci yüzyılda ise Türgişlerin ve Karlukların egemenliği altında silinip gitti. Göktürk gücü batıda gerileyince devlet olma niteliği de onunla birlikte soldu. Doğuda ve uzak batıda, Moğolistan’da ve Hazar ülkesinde ise devlet ayakta kaldı.[2]

Siyasi anlatıyı Çin tarihleri sunar, bunların başında Sui Shu ve Tang tarihleri gelir. Batı kanadının Bizans ve İran ile ilişkilerini Menandros ve Theophylaktos Simokattes aktarır. Ceyhun’daki savaşları İran geleneği anlatır. Göktürklerin On Ok hakkındaki kendi bakışını ise bir yüzyıl sonra doğu tarafında yazılan Kül Tegin yazıtı verir.

Batı kanadı olarak kökenler

Kağanlığın başından beri iki başı vardı. Batıdaki küçük olanıydı. Bumin’in kardeşi İstemi batıyı yabgu olarak yönetti. Bu, doğu merkezine bağlı bir makam olabilir. Göktürk yazıtları ise İstemi’ye kardeşiyle aynı unvanı verir.[3] Bu, ikili yapı ilkesidir. Bir doğu ve bir batı hükümdarı devleti paylaşır ve en yüksek güç doğudaki kıdemli kağandadır. İlke sonraki Türk devletlerinde de yinelenir.[2] Bu ilke bir ayartı taşıyordu. Uzaklıklar ve hükümdar soyunun ortak egemenliği düşüncesi, batıdaki bir hükümdarı komutanlığını bir ülüşe ya da bağımsız bir devlete dönüştürmeye veya doğrudan kıdemli kağanlığa uzanmaya çağırıyordu.[2] İstemi bunların hiçbirini yapmadı. Oğlu üçünü de yaptı.

Araştırmacılar batı kanadının ne zaman kendi başına bir devlet olduğunu tartışır. Kimileri bunu İstemi dönemine tarihler. Başkaları 583 dolaylarına ve o sırada başlayan en yüksek kağanlık mücadelesine tarihler. Üçüncü bir tarihleme ülkenin bölünüşünü Tarduş’un düştüğü 603’e koyar. Bu tarihleme batı komutanlığını o tarihe kadar bir kanat sayar. 583 tarihi Sui Shu’dan gelir. Metin batı devletini bir çekişmenin ürünü olarak gösterir. Bu çekişmede Mukan’ın oğlu Apa İşbara ile bozuştu ve Göktürkleri ikiye böldü.[4] Bu tarihleme devleti 583’ten başlatır. O sırada Apa onu Batı Bölgesi’nden ve Tarduş’tan alınan Batı Sınır Bölgesi’nden kurmuştu.[5]

Yönetim ve yapı

Batıdaki Göktürk yönetiminin niteliği doğudakinden farklıydı.[2] İç Asya’da Göktürkler nüfusa hâkimdi. Orta Asya’da ise büyük bir boy konfederasyonunun efendileriydi. Göktürkler Türk boylarını, asi unsurlara karşı harekete geçebilecekleri stratejik noktalara yerleştirmişti. Etnik bakımdan ise hâkim değillerdi. Türk boylarının altında, zamanla eriyip giden İranlı göçebeler vardı. Ayrıca Soğdlulardan, Harezmlilerden ve Baktriyalılardan oluşan kalabalık bir şehirli nüfus vardı ve yönetici tabaka bu nüfusla yakın temas içindeydi. Yönetim yapısında baştan itibaren fethedilen vaha şehirlerinden gelen becerikli ve okuryazar insanlar görev aldı. Göktürklerin her yerdeki ticari ve diplomatik girişimlerinde Soğdlular bulunuyordu. Batıda ise kendi yurtlarındaydılar. Bir anlatıma göre batı Göktürklerinden bazıları vahalara yerleşti. Yerel hükümdarların yerini giderek Göktürkler aldı ya da hükümdarlar kağanın vekili oldu. Yedinci yüzyılın sonlarında kağanların kavrayışı zayıftı ve Soğd Yedisu’su gibi bazı ülkeler haraçtan fazlasını pek ödemiyordu.[6]

Kanadın kendisi de bölünmüştü. Menandros’un Valentinos’un 576 elçiliğine ilişkin anlatımı batı Göktürk topraklarını sekiz bölüme ayırır. Her bölümün bir hükümdarı vardı ve bunların üzerinde kıdemli bir hükümdar duruyordu. 568 elçileri dört yönetim birimi anlatmıştı.[1] Bütünü bir yabgu yönetiyordu. Onun altında bölümlerin başında şadlar, şadların altında da boyların tarkanları ve beyleri vardı. Fethedilen halkların başında ilteberler dururdu. Tong Yabgu döneminde onları denetlemek için vergi görevlisi olan tudunlar gönderildi. Merkez yer değiştirdi. İstemi, Zemarkhos’u Ektag’da, yani Ak Dağ’da kabul etti. Menandros bu adı Altın Dağ diye aktarır. Dağ Altay’a da Yulduz vadisine de yerleştirilmiştir.[2] Tarduş, Çu kıyısındaki Suyab’da otururdu. Göktürkler şehre “ordunun şehri” anlamında Ordukent derdi.[2] Tong Yabgu’nun başkenti Talas’ın doğusundaki Bin Pınar’dı.[7] Jiu Tang Shu, onun merkezini Çaç’ın kuzeyindeki bu yere taşıdığını söyler. Metin ayrıca Wusunların eski topraklarını elinde tuttuğunu ekler.[8]

Tarduş (576–603)

İstemi 576’da öldü ve oğlu Tarduş yabgu olarak onun yerine geçti.[1] Valentinos ölüm yılında Konstantinopolis’ten geldi. Onu önce İstemi’nin sekiz bölümden birini yöneten oğlu Türk Şad kabul etti.[1] Şad, Romalıları on dille konuşup hepsiyle yalan söylemekle suçladı. Elçiyi öldürmekle tehdit etti ve Roma’nın hainliklerini tek tek saydı. Alanların ve Utigurların artık Göktürklerin köleleri arasında sayıldığını bildirdi.[1] Yas onu yumuşattı. Romalılardan yalnızca cenazede yüzlerini kesmelerini istedi. Bu cenazede dört Hun tutsağı ve atlar kurban edildi. Menandros’ta Turxanthos elçilere kendisini yasta bulduklarını söyledi. Bu nedenle ölüler için âdet olduğu üzere yüzlerini bıçaklarıyla kesmeleri gerektiğini bildirdi. Elçiler bunu yaptı. Yas günlerinden birinde zincire vurulmuş dört Hun tutsağını babasının atlarıyla birlikte getirdi. Onlara gidip babasına bir haber götürmelerini buyurdu. Metin burada kesilir.[1] Ardından Valentinos’u Tarduş’a gönderdi ve Kırım’daki Bosporos’u hemen almakla tehdit etti. Bokhan çok büyük bir orduyla şehrin üzerine yürüdü. Utigurlardan Anagay da başka bir orduyla şehrin önünde zaten bekliyordu.[1] Şehir, Roma elçileri daha Göktürklerin yanındayken düştü. O andan itibaren Göktürkler Roma ile savaş hâlindeydi.[1] Şehrin düşüşü 579 dolaylarına tarihlenmiştir.[9] Göktürkler Karadeniz’e ulaşmıştı. 576’da batı, Bizans’ı tehdit edebilen ve Alanların boyun eğmesini bekleyebilen bir ülkeydi.[1]

Tarduş büyük siyasi tutkular besliyordu. Doğu kağanına karşı isyanı 582 dolaylarında başladı ve doğu ile batı kağanlıklarını bütünüyle ele geçirmekten aşağısını hedeflemiyordu.[2][10] Veraset kavgasında İşbara’ya karşı Apa Kağan’ın yanında yer aldı. İşbara’nın kovduğu sığınmacıları kabul etti. 585’te İşbara’yı öyle sıkıştırdı ki doğu kağanı kendini Sui’nin vasalı ilan etti.[4] İç savaşın batıdaki bölümü ilk büyük Göktürk-İran savaşıydı. Bir Göktürk ordusu 588’de Ceyhun’u geçti ve Belh’i ve Herat’ı aldı. Behram Çubin onu yok etti.[2] İran geleneği ordunun önderini “Türklerin en büyük kralı” Şaba diye anar. Bir anlatım onu Tarduş’un oğlu sayar. Bir başkası onu İşbara’nın kardeşi Bağa sayar. Özdeşleştirme kesinleşmiş değildir.[2] Saldırı, batı Göktürklerinin, Bizans’ın ve onun Arap müttefiklerinin Sasanilere karşı ortak bir çabasının parçasıdır. Lev Gumilev, amacın Sasanilerin doğu-batı ticareti üzerindeki hâkimiyetini kırmak olduğunu ileri sürdü. Bu iddia ilginçtir, ama kanıtlanmamıştır.[2]

Tarduş 598’e kadar yenilgiyi ve iç karışıklıkları atlattı. 600 dolaylarından 603’e kadar birleşik kağanlıklarda en yüksek gücü elinde tuttu. Taspar’dan sonra bunu başaran tek kişi oydu. Sonra, 603 dolaylarında, Tiele ve başka boylar büyük bir ayaklanma başlattı. Sui Shu bu ayaklanmayı kaydeder, Sui de onu kışkırtmış ya da desteklemişti. Tarduş Tuyuhunlara kaçtı ve ortadan kayboldu.[4] Bir anlatım buna doğuya yürüyüş sırasında zehirlenen kuyuları ve Tuyuhun ülkesi olan kuzey Tibet’te bir sürgünü ekler. Tarduş bütün Avrasya ölçeğinde iş görüyordu. Çok fazlasını yapmaya kalkıştı.[2]

Tarduş’tan sonra veraset

Tarduş’un yol açtığı sarsıntılar batıda da doğudaki kadar derin etkiler bıraktı. Kaynaklar sonraki batı kağanlarının kim olduğu konusunda birbiriyle çelişir.[2] Kimileri onları İstemi’den türetir. Başkaları Sui Shu’yu izleyerek onları, doğu tahtını elde edemeyen Mukan’ın oğlu Apa Kağan’dan türetir. Üçüncü bir yeniden kuruluşa göre İstemi’nin soyu batıda ancak Tarduş’un çöküşünden sonra iktidara geldi. Dördüncüsü kaynakları uzlaştırmaya çalışır. Ona göre Apa, Tarduş’u batıdaki topraklarından çıkardı ve bu, Tarduş’u doğuya yöneltti. Apa batıyı bir süre, İstemi’nin soyu yeniden üstünlük kurana kadar elinde tuttu. Söylenebilecek olan şudur: Çin tarihleri 603 ile 630 arasında batıyı yöneten adamları Aşina üyeleri olarak gösterir. Daha sonra onların yerini alan Türgişler ise Aşina değildi.

Heshana ve Şegui (603–618)

Tarduş’un halefi Heshana ya da Chuluo Kağan 603’ten 611’e kadar hüküm sürdü. Zayıf yönetimi isyanlara yol açtı.[2] İsyanlar, Tiele’ye konan yeni bir vergiyi ve Tiele reislerinden birkaç yüzünün tek bir toplantıda idam edilmesini izledi.[4] Bir ayaklanma Qibilerden bir kağanı başa geçirdi ve 605 dolaylarında Göktürk hükümdarını Cungarya’dan İli’ye sürdü.[4] Ardından Sui stratejisti Pei Ju, hırslı alt kağan Şegui ile ittifak kurdu. Şegui efendisine saldırdı ve onu Gaochang’a sürdü.[4] Heshana, annesinin öldürülmesi tehdidi altında Sui’ye boyun eğdi. 611’de Heshana Kağan unvanını ve bir Çin prensesini aldı.[11] Sui Shu’ya göre Heshana 611 kışında Sui’nin huzuruna çıktı ve unvanı Yangdi’nin Goguryeo seferinde aldı. Metin onun 614’te bir Sui prensesiyle evlendiğini de kaydeder.[4] Heshana 619’a gelindiğinde kağanlığı üzerindeki bütün denetimini yitirmişti. İlk Tang imparatoru onu Chang’an’da doğu Göktürk elçilerine teslim etti ve elçiler onu idam etti.[12] Bütün hayatı bir aşağılanmalar dizisidir. Doğudaki akrabalarının onun ölümünü neden istediği hiçbir yerde açıklanmaz.[13]

Şegui, Tarduş’un küçük kardeşi olarak geçer. O, Pei Ju’nun himayesinde bir alt kağan olmuş olabilir. 611’den 618’e ya da 619’a kadar hüküm sürdü.[7] Çin tarihleri ise onu Tarduş’un torunu yapar.[12] Topraklarını doğuda Altay’a, batıda denize kadar genişletti. Merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi dağına kurdu.[14] Askerî gücü yeniden canlanınca, Heshana’ya karşı kendi kağanlarını çıkarmış olan Xueyantuo ve Qibiler kağan unvanını bırakıp ona bağlandı.[15] Çaç, Göktürklere bağlılığında sallanmıştı. Şegui onu ezdi ve ülkenin yönetimini Dianzhi adında bir tegine verdi.[16] Xin Tang Shu’ya göre Şegui her yıl Tiaozhi’nin dev yumurtalarını ve aslan postları gönderdi. Jiu Tang Shu ise yumurtaları 620’de Tong Yabgu’ya verir.[17]

İran ile ikinci savaş bu yıllara aittir. Bir Göktürk ordusu 606 ve 607’de Rey’e ve İsfahan’a ulaştı. Ordu bilinmeyen nedenlerle geri çekildi.[18] Ardından bir Sasani generali Göktürklerin Eftalit vasallarını Belh yakınlarında yendi. Baktriya ancak sekiz yıl sonra, Tong Yabgu döneminde geri alındı.[18] Ermeni tarihçi Sebeos savaşı İran tarafından, yıl vermeden ve kağanın adını anmadan anlatır.[19] Kuşan krallarının çağrısı üzerine büyük Hakan Ceyhun’un öbür yakasına bir ordu gönderdi. Ordu İranlıları yendi ve Rey ile İsfahan sınırlarına kadar akın etti. Hakan’ın emri komutanına ulaşınca yurduna döndü.[20] Ardından İran hizmetindeki Ermeni Smbat Bagratuni Kuşan kralını teke tek dövüşte öldürdü ve ordusunu Belh’e kadar kovaladı.[21] Smbat kısa süre sonra, II. Hüsrev’in yirmi sekizinci yılında öldü.[22]

Tong Yabgu (618–630)

Şegui’nin küçük kardeşi Tong Yabgu döneminde batı kısa bir parlak dönem yaşadı.[7] Jiu Tang Shu onu yiğit ve tedbirli biri olarak anlatır.[8] Tong Yabgu kuzeyde Tieleleri kendi ülkesine kattı, batıda İran’a, güneyde Jibin’e ulaştı. Birkaç yüz bin okçuya komuta etti ve Batı Bölgeleri’nin efendisi oldu.[8] Egemenliğini Afganistan üzerinden Gandhara’ya kadar genişletti.[7] Merkezini Çaç’ın kuzeyindeki Bin Pınar’a taşıdı. Kağan her yazı orada geçirirdi.[23] Batı ülkelerinin krallarına ilteber unvanını verdi. Her birinin başına onu denetleyecek ve vergileri gözetecek bir tudun koydu. Jiu Tang Shu, batı halklarının hiçbir zaman bu kadar güçlü olmadığını ekler.[8] Tang ile iyi ilişkiler sürdürdü. Bu ilişkiler, karşılıklı akınlarla birlikte, doğu kağanlığının yıkılmasına katkıda bulundu.[7] Elçileri 619’dan başlayarak neredeyse her yıl Chang’an’a geldi.[24] 622’de Tang ile birlikte İlig’e karşı yürümeyi kabul etti, İlig de korkup onunla barış yaptı. 625’te Gaozu ona bir prenses vaat etti. İlig’in akınları prensesin ona hiç ulaşmasına izin vermedi.[25]

Herakleios’un müttefiki olarak Kafkasya’nın güneyinde İran ile savaştı. Bizans zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli bir katkı yaptı.[7] Savaş, Anadolu’da Herakleios’a giden bin Göktürk elçisini, 627’de kırk bin adamla Derbent önüne gelen Börü Şad’ı, Partav’ın yağmalanmasını ve imparatorla birlikte Tiflis’in kuşatılmasını kapsıyordu.[26] Albanların Ermenice tarihi, antlaşmayı pekiştiren bin atlıyı ve Tiflis kuşatmasını anlatır.[27] Buluşmalarında Herakleios yabguyu kucakladı ve ona oğlum dedi. Onu kendi tacıyla taçlandırdı ve ona kızını vaat etti.[28] Nikephoros tacı, oğul olarak kabul edilişi ve imparatorun kızının vaat edilişini anlatır. Kıza Eudokia der.[29] Ardından geri çekiliş, Ninova ve Tiflis’i alıp yağmalamak için geri dönüş geldi.[28] Bunları aktaran Ermeni tarihi Göktürklere Hazar der. Bu, gerçek bir çekirdeği olan bir anakronizmdir.[30] Hazar devleti bu zeminden gelişti. Herakleios’un müttefiki olan yabgu kağan, Ermeni kaynaklarının Jebu Hakan’ı ve Yunan kaynaklarının Sir Yabgu’sudur.[31] Başka bir öneri Herakleios’un müttefikini Tong Yabgu değil, bir Hazar önderi sayar.[32] Jiu Tang Shu İran savaşını öbür uçtan aktarır. Batı Göktürklerinin Yabgu Kağanı İran’ı tekrar tekrar yendi ve kralı düştükten sonra onun başına kendi komutanlarını koydu.[33]

Xuanzang 629’da Suyab’daki merkezi ziyaret etti.[34] Kağanı avda buldu. Kağan yeşil atlas giymişti. Saçları açıktı ve uzun, beyaz ipekten bir bantla bağlıydı. Çevresinde brokar kaftanlı iki yüzü aşkın görevli vardı.[35] Altın süslerle parıldayan büyük çadırda Çin’den ve Gaochang’dan gelen elçileri gördü. Elçiler için şarap ve müzik, hacı için üzüm suyu vardı. Ayrıca, Göktürkler ateşi kutsal saydığı için tahta üzerine oturmayan bir hükümdar gördü.[36]

Yedinci yüzyılın ilk çeyreğinde batı Göktürklerinin çoğunun Budizm’i benimsediği ve Tong Yabgu’nun inancı fethettiğinden daha gayretle yaydığı ileri sürülmüştür.[37] Aynı anlatım, Xuanzang’ın seyahat kaydında, en azından vaha devletlerinin halkı arasında, Türk Budistlerden çok az söz ettiğini belirtir.[38]

627’ye gelindiğinde Tong Yabgu’nun gücü azalıyordu. Xueyantuolar İlig’in yanına geçti. Jiu Tang Shu’ya göre Tong Yabgu halkına iyilik göstermedi, bu yüzden Karlukların birçoğu ayaklandı.[39][40] Amcası onu öldürdü ve kendini Moheduo Hou Quli Sibi Kağan olarak kağan ilan etti.[8] Cefu yuangui Taizong’un onun için tuttuğu yası 627’ye koyar. Zizhi Tongjian cinayeti 628 sonuna kaydeder. Bir hesap ise onu 630’a tarihler.[41] Saltanatı 618–630 yıllarına tarihlenir. 618’de mi, 619’da mı başladığı kesinleşmemiştir.[7]

On Ok (630–657)

Cinayet bir iç savaşı başlattı. Batı Göktürkleri On Ok’a dağıldı.[7] Moheduo boyların bir kısmını küçük kağan olarak yönetmişti. Halk ona büyük kağan olarak uymadı.[8] Nuşibi unvanı Nishu Mohe Şad’a önerdi. Nishu bunu reddetti ve bunun yerine Tong Yabgu’nun Kangju’ya sığınmış oğlunu Si Yabgu Kağan olarak tahta çıkardı.[8] İki kağan durmaksızın savaştı. Batı Göktürklerine hizmet etmiş olan batı ülkeleri ve Tieleler koptu. Taizong, ülkeleri karışıklık içindeyken ikisine de prenses vermeyi reddetti.[42] Si Yabgu, Moheduo’yu Altay’a sürdü ve Nishu onu orada öldürdü. Si Yabgu büyük kağan ilan edildi.[42] Xueyantuolar onu yendi ve en yararlı küçük kağanı öldürüldü. Bu olaylar boyları ona karşı çevirdi. Kangju’ya kaçtı ve orada öldü.[43] Belh’ten gelen bir Budist anlatıya göre Si Yabgu, hazinelerini almak için bütün halkıyla Nava manastırına yürüdü. Anlatıda düşünde tanrı Vaiśravaṇa’nın onu mızrakla deldiğini görür ve çağırttığı keşişler gelmeden ölür.[44] Boylar Nishu’yu Karaşar’dan getirip Duolu Kağan yaptı. Tang onu kendi unvanlarından biriyle onayladı. 634’te onun ölümüyle kardeşi kağan oldu.[43]

Konfederasyon, 634–639 yıllarında Çinlilerin Shaboluo Dielishi dediği kağan İşbara Tölis döneminde tam biçimini aldı. Her biri beş boydan oluşan iki boy birliğinden meydana geliyordu. Üç Tuğlu Suyab’ın doğusunda, Nuşibi batısındaydı. Her birliğin kendi kağanı vardı. Her reise yetki simgesi olarak bir ok verilmişti, ad da buradan gelir. Reisler Üç Tuğlu’da çor, Nuşibi’de irkin unvanını taşıyordu. Tang tarihleri boyların tek tek sayılmasına olanak verir. İki birlik arasındaki çekişme kanlıydı ve Çin arka planda ara sıra rol oynadı.[2] Bu, İli’nin iki yakası arasında beşe karşı beşin yirmi yedi yıl süren bir çekişmesi olarak da görülmüştür. Bu çekişmede Aşinalar sırayla ve simgesel olarak kağan ve karşı kağan yapıldı. Bu, Çinliler 650’li yıllarda sonuncusunu yakalayana kadar sürdü.

Bu son kağan, Üç Tuğlu’dan Aşina Helu idi. Helu 653’ten beri On Ok’a hâkimdi ve 657’de Tang kuvvetlerince yakalandı. Batı kağanlığı bundan sonra resmen Çin himayesine girdi ve on valiliğe bölündü. Tang yıllıkları seferi 657’ye, yakalanışı 658’e, Helu’nun ölümünü 659’a koyar. Bir hesaplama bu yıllardan sonuncusunu kağanlığın sonu sayar.[2] Tang, Aşinaları Aşinalara karşı kullandı. İlig Kağan’a vali ve general olarak hizmet etmiş prensler Çin ordularının başında batıya gönderildi. Bu nedenle 640’lı yıllarda Tarım’daki savaş, subaylar düzeyinde Göktürklerin Göktürklere karşı savaşıydı. Sonunda Göktürklerin hepsi, istisnasız kaybetmişti. Tang tarafına geçmemiş olanlar kuzey Çin’de tutsaktı, Xueyantuo’nun ve Dokuz Oğuz’un egemenliği altındaydı ya da kendi devletlerini kurmuştu. Bu devletler arasında Hazarlar, Tohara yabguları ve Göktürk Şahileri vardı.

Tang ve Türgişlerin egemenliği altında (657–766)

Gerisi, aralıklarla bir devlet gibi işleyen bir konfederasyonun tarihidir. On Ok’un bir bölümü 660’lı yılların sonunda Tibet egemenliğine girdi. 680’li yıllara gelindiğinde Tang bölgeyi geri almıştı. Bir anlatıma göre Tibetliler 659’dan sonra yeniden doğan doğu Göktürkleriyle ve yeniden güçlenen batı Göktürklerinin çeşitli boylarıyla ittifak yaptı. Tarım’a girdiler ve vaha devletlerini defalarca işgal ettiler. 663’ten sonra Çinliler Dört Garnizon’u birden fazla kez bırakmak zorunda kaldı, 692’de ise Tibetlileri yendi.[45] Göçebe batı Göktürkleri için Tang, gevşek dizginli iki genel koruyuculuk bölgesi kurmuştu, Mengchi ve Kunling. Bağlı Göktürk reisleri kağan ve genel koruyucu olarak atanmıştı. 679’dan 719’a kadar Suyab, Yanqi’nin yerine Dört Garnizon arasında sayıldı.[45] Yeniden doğan doğu kağanlığı 685–688 yıllarında On Ok’a defalarca akın etti. Üç Tuğlu kağanı 690’da Çin’e göç etti. Tang’ın atadığı Aşina valileri iki kez, 670’li yıllarda ve 694’te, Tibet ile ittifak içinde kağan unvanını aldı. 699’da doğu kağanı Kapgan kardeşini ve yeğenini iki kolun başına geçirdi.[46] Konfederasyonun içinde ise Türgiş boyu üstünlük kazanıyordu. Önderleri Wuzhile, Sakal ve Sulu 699’dan 738’e kadar batıyı ellerinde tuttu ve Suyab’ı şehir merkezleri yaptı. 720’de ve 724’te Arapları yendiler ve 722’de Tang’dan bir Aşina gelini aldılar. 737’de Haristan’daki Arap zaferi onları kırdı. Tam bu olayların ortasında kazınan Kül Tegin yazıtı, Türgiş kağanının “kendi Türkümüz, kendi halkımız” olduğunu söyler. Yazıt, onun bilgisizliği ve bize karşı işlediği suçlar yüzünden öldüğünü ve On Ok halkının acı çektiğini de söyler.[47] Yazıt, 732’de yas tutanlar arasında “oğlum Türgiş kağanı, On Ok’un kağanı” diye birini anar.[47] Uygurların Moğolistan’dan sürdüğü Karluklar 745 dolaylarında On Ok topraklarına göç etti. Tang bölgeyi 751’de Talas’ta Araplara kaptırdı. 766’ya gelindiğinde Karluklar Suyab’ı ve batı Göktürk topraklarının tamamını ellerinde tutuyordu. On Ok aşamasındaki batı siyasi yapısına devlet demek çok zor olurdu. Kağanlık onuru, unvanlar ve görevliler kalmıştı. İç bütünlük ise tamamen çözülmüştü ve yapı yeniden bir boy birliğine dönmüştü.[2]

Değerlendirme

Batı kanadı Göktürklerin dünyanın geri kalanına açılan köprüsüydü. Kağanlık onun aracılığıyla İran’a, Bizans’a, Hindistan’a ve Kafkasya’ya dokundu. Soğdiyana’nın ticaretini ve Tarım’ın haracını aldı, Konstantinopolis’e ipek, Romalılara demir gönderdi ve kırk yıl içinde İran ile üç büyük savaş yaptı. Hükümdarları bir kızlarını bir Sasani kralıyla evlendirdi. Bir Roma imparatoru tarafından taçlandırıldılar. Pax turcica, İpek yolunun Göktürkler eliyle birleştirilmesinin mümkün kıldığı, doğu ile batı arasındaki serbest mal akışıydı. Her şeyden önce batının hikâyesidir.[2] Batı aynı zamanda devletin Göktürklerin en az olduğu yarısıydı. Devlet olmaktan da en erken çıkan yarıydı. Orta Asya’nın büyük bölümü hâlâ Türkistan, yani Türklerin ülkesi diye anılır. Bu gözlem, batı kanadının geride bıraktığı şeye dair bir değerlendirmedir, bir bulgu değildir.

Hükümdarlar

Batı Göktürk Kağanlığı

  1. Istemi552–576 · Yabgu
  2. Tardush576–603 · Yabgu
  3. Heshana Khan603–611
  4. Shegui Khan611–619
  5. Tong Yabgu618–630 · Yabgu
  6. Ishbara Tolis Khand634–639
  7. Üç Tuğlu Khanef638–642
  8. Irbis Ishbara Yabgu Khangh639–641
  9. Irbis Shegui Khani642–651
  10. Ashina Heluj651–657

First Göktürk Khaganate

  1. Bumin Khana552
  2. Issik Khan552–553
  3. Mukan Khan553–572
  4. Taspar Khan572–581
  5. Amrak581–582
  6. Ishbara Khan582–587
  7. Bagha Khan587–588
  8. Tulan Khan588–599
  9. Yami Khanb603–609
  10. Shibi Khan609–619
  11. Chula Khan619–620
  12. Ilig Khan620–630
  13. Töles Khanc620–630

Tahtın el değiştirmesi üzerine

  1. aBumin Khan: Tuwu's chieftaincy ends about 542 and Bumin's khanate begins in 552. The ten years between are Bumin's as yabgu, the title his father had borne under the Rouran; his reign counts only the khaganate, not the general command he held before.
  2. bYami Khan: Tulan was killed in 599; Tardush then held the east as Bujia Khan until his flight. The Sui had invested Yami as Qimin Khan in 599, and his reign is counted from 603, when he took over the eastern realm.
  3. cTöles Khan: Töles was a lesser khan under Ilig, not his predecessor or successor. The two reigns run together from 620 to 630 because the eastern wing had a great khan at Ötüken and a lesser khan over the eastern tribes.
  4. dIshbara Tolis Khan: Four years and three khans lie between Tong Yabgu's murder in 630 and Ishbara Tolis's accession in 634: the murderer Baghatur as Quli Sibi Khan, Tong Yabgu's son as Si Yabgu Khan, and Ishbara Tolis's elder brother Nishu as Duolu Khan, 632 to 634. The Tang histories carry all three.
  5. eÜç Tuğlu Khan: Set up as a rival khan beside Ishbara Tolis, not after him. From 638 the west had two khans: Yukuk Shad over the tribes of the northern side of the Ili, and Ishbara Tolis, then Irbis Ishbara Yabgu, then Irbis Shegui over the Nushibi.
  6. fÜç Tuğlu Khan: Contemporaries and enemies, 639 to 641; Yukuk Shad had him killed and annexed his state.
  7. gIrbis Ishbara Yabgu Khan: Between them stands Yiqulishi Yipi Khan, Ishbara Tolis's son, for less than a year.
  8. hIrbis Ishbara Yabgu Khan: Irbis Shegui was set up in 642, after the year in which Yukuk Shad held the whole west; the throne of the Nushibi stood empty between.
  9. iIrbis Shegui Khan: Set up against Yukuk Shad in 642 while Yukuk still held Baishui; the two reigns overlap in that year.
  10. jAshina Helu: Helu seized Irbis Shegui's hordes in 651; what became of the khan the histories do not say, and Helu's reign is counted from the seizure.
  1. Istemi552–576Yabgu
  2. Tardush576–603Yabgu
  3. Heshana Khan603–611
  4. Shegui Khan611–619
  5. Tong Yabgu618–630Yabgu
  6. Ishbara Tolis Khan634–639
  7. Üç Tuğlu Khan638–642
  8. Irbis Ishbara Yabgu Khan639–641
  9. Irbis Shegui Khan642–651
  10. Ashina Helu651–657

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Bizans553 – 629

  2. Sasani İranı553 – 630

  3. Birinci Göktürk Kağanlığı584 – 603

  4. Tang640 – 657

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i Menander Protector
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Golden 1992
  3. ^ Yavuz 2025, p. 249
  4. ^ a b c d e f g Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ Sinor 1990, p. 306
  6. ^ Khazanov 1994, p. 257
  7. ^ a b c d e f g h i Golden 1992, p. 135
  8. ^ a b c d e f g Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199
  9. ^ Golden 1992, p. 131
  10. ^ Sümer 1972, p. 10
  11. ^ Yavuz 2025, p. 342
  12. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  13. ^ Yavuz 2025
  14. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  15. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  16. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  17. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  18. ^ a b Yavuz 2025, p. 359
  19. ^ Sebeos, ch. 28
  20. ^ Sebeos, ch. 28
  21. ^ Sebeos, ch. 28
  22. ^ Sebeos, ch. 29
  23. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Record of the Western Regions, juan 1
  24. ^ Cefu yuangui, juan 970
  25. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  26. ^ Yavuz 2025, p. 361–368
  27. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  28. ^ a b Yavuz 2025, p. 370
  29. ^ Nikephoros
  30. ^ Yavuz 2025, p. 363
  31. ^ Golden 1992, p. 236–237
  32. ^ Chavannes 1903, p. 256
  33. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  34. ^ Yavuz 2025, p. 352
  35. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  36. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  37. ^ Kwanten 1979, p. 37, 46
  38. ^ Kwanten 1979, p. 46, 309
  39. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  40. ^ Litvinsky 1996, p. 329
  41. ^ Cefu yuangui, juan 974; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Chavannes 1903
  42. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  43. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 194
  44. ^ Record of the Western Regions, juan 1
  45. ^ a b Litvinsky 1996, p. 346
  46. ^ Sümer 1972, p. 7
  47. ^ a b Kül Tegin inscription
  48. ^ a b c Golden 1992, p. 121
  49. ^ a b c Golden 1992, p. 136
  50. ^ Golden 1992, p. 141
  51. ^ Golden 1992, p. 134
  52. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  53. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.14, p. 191

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler83

Kişiler
Anagai · Anankhast · Arsilas · Ashina Helu · Askel · Bagha Shad · Baghatur Khan · Bochan · Bumin Khan · Chorpan Tarkhan · Damozhi · Duliu · Heraclius · Hormizd IV · Lady Xiang · Moduo Daguan · Niri Khan · Nishu Bagha Shad · Poshi Tegin · Princess Xinyi · Que Dadu Shad · Šāba · Si Yabgu Khan · Silifa · Su Dingfang · Tagma Tarkhan · Tanhan Khan · Tardu Shad · Tardush · Tong Yabgu · Töremen Apa · Yangsu Tegin · Zhenzhu Tong Irkin
Devletler
First Göktürk Khaganate · Tang · The Umayyad Caliphate · Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush)
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · The Caucasus campaign, 627–629 · The Göktürk Civil War · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Abrui and Shir-i Kishvar · Embassy of Cui Junsu (608) · Fall of Heshana Khan (611) · Killing of Heshana Khan (619) · Murder of Tong Yabgu (630) · Siege of Bosporos, 576 · The Göktürk–Byzantine alliance · Tiele Revolt (605)
Yerler
Bosporos · Cherson · Huo · Issyk-Kul · Jade Gate · Lake Sevan · Paikent · Partaw · Sanmi Mountain · Suyab · Tanhan Mountain · Thousand Springs · Tian Shan · Volga · Yingsuo · Yiwu
Halklar
History of the Turkic peoples · Nezak Shahs · Nushibi · The Great Empires of the Steppe · Utigurs
Soylar
Ashina
Kurumlar ve Unvanlar
Baghatur · Great Khan · Ishbara (Title) · Sifa · Tegin · The Twenty-Eight Ranks · Yanhongda
Dinler
Sacrifice and the year
Kaynaklar
Afrasiab paintings · Record of the Western Regions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Western Göktürk Khaganate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/western-turkic-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026