Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

588 ve 589 savaşı, ilk büyük Göktürk-İran savaşıydı. Savaş Sasani İranının doğu sınırında yapıldı.[1] İstemi’nin İran seferinden on dokuz yıl sonra bir Göktürk ordusu Ceyhun’u geçti. Ordu Belh’i, Herat’ı, Talkan’ı ve Badgis’i aldı.[2] Sasani kralı IV. Hürmüz, generali Behram Çubin’i bu ordunun üzerine gönderdi.[3] Behram orduyu yendi ve önderini bir okla öldürdü.[4] 589’da Herat’ı geri aldı ve Buhara çevresindeki ülkeye ulaştı.[5] Zafer, Behram’ı kendi kralına karşı dönebilecek kadar güçlendirdi. İki yıl içinde Hürmüz tahtını yitirdi.[6]

588 istilası

588’de Göktürklerin alt kağanlarından Bağa, büyük bir Göktürk ve Eftalit ordusuyla Ceyhun’u geçip İran’a girdi.[2] Irmağın güneyindeki Baktriya şehirleri olan Belh’i, Herat’ı, Talkan’ı ve Badgis’i aldı.[2] Ordu ardından batıya yürüyüp Hirkanya’ya ulaştı. Hazar kıyısında Taberistan’daki bu eyalete İstemi de bir zamanlar girmişti.[7]

Taberî istilayı iki gelenekten aktarır. Birinci gelenekte Göktürkler doğrudan Hürmüz’ün üzerine yürür.[8] İkinci gelenekte “Türklerin baş kralı” Şaba, Hürmüz’ün saltanatının on birinci yılında üç yüz bin savaşçıyla gelir. Badgis’e ve Herat’a kadar ilerler.[8] Göktürk ordusu için daha gerçekçi rakam yirmi ile otuz bin adam arasındadır. Hürmüz’ün ilk yılı 30 Haziran 578’den itibaren sayılır.[9] On birinci yılı bu yüzden 588 ile 589’a düşer.[10] Taberî’ye göre aynı sırada Roma imparatoru seksen bin adamla Suriye çölüne ilerledi. Hazarların kralı Derbent’e geldi ve iki Arap reisi Fırat’tan akınlar yaptı.[11] Her yandan kuşatılan İran’a çok delikli bir kalbur dendi.[11] Bu listedeki Roma seferi abartılıdır. İki Arap reisi ise büyük olasılıkla uydurmadır.[9]

Şaba ardından Hürmüz’e ve İran soylularına geleceğini bildirdi.[3] Derelerin ve ırmakların üzerindeki köprüleri onarmaları, köprü olmayan yerlerde köprü yapmaları gerekiyordu. Şaba İran’dan geçip Romalıların ülkesine yürümek niyetindeydi.[3]

Seâlibî, İran krallarının Arapça tarihini Firdevsî’nin zamanında yazdı ve Şehname ile aynı kaynakları kullandı.[12] Onun anlatımında düşman, Şaba-Şah adında bir kağandır. Şaba-Şah, İran’ı Hürmüz’ün elinden almak niyetiyle yüz bin atlıyla Belh üzerine yürür.[13]

Behram Çubin’in zaferi

Taberî’ye göre I. Hüsrev’in oğlu ve halefi Hürmüz, kendisi de bir kağan kızının oğluydu.[14] Yedinci yüzyılın Ermeni tarihçisi Sebeos, bu kadının adını Kayēn olarak verir ve onu Tʿetalların büyük kağanının kızı yapar.[15] Hürmüz danıştı ve savaşmaya karar verdi.[3] Şaba’nın üzerine Reyli bir adamı gönderdi: Behram Guşnasp oğlu, lakabıyla Çubin. Behram’ın yanında kendi seçtiği on iki bin asker vardı. Askerlerin hepsi olgun yaştaydı ve hiçbiri genç değildi.[4] Taberî’deki başka bir anlatımda Hürmüz yetmiş bin kişi toplar.[16] Seâlibî de Behram’a on iki bin seçme asker verir.[17]

Behram, Herat’ı ve Badgis’i geride bırakana kadar hızla yürüdü. Şaba, İranlılar kendi ordugâhının yakınına tahkimli bir ordugâh kurana kadar hiçbir şeyin farkına varmadı.[16] Görüşmeler ve çarpışmalar izledi. Sonra Behram, Şaba’yı bir okla öldürdü.[16] İranlılar bunu tarihlerinin üç ünlü atışından biri saydı.[16]

Seâlibî muharebeyi daha uzun anlatır. Şaba-Şah kardeşi Fağfur’u Behram’a gönderdi. Fağfur, Behram’a ya sağ salim geri dönmeyi ya da kağanın hizmetinde yüksek bir makamı önerdi. Behram, kralının onu Şaba-Şah’ın başı için gönderdiğini söyledi.[18] Muharebede Behram önce geri çekiliyormuş gibi yaptı, sonra saldırdı. Şaba-Şah kaçtı. Behram’ın oku onun zırhını ve gövdesini delip toprağa saplandı. Behram onun başını kesti.[19] Fağfur ölüler arasında bulundu.[20]

Behram düşman ordugâhını aldı ve elinde tuttu. Şaba’nın “babasına denk” oğlu Parmūdha çıkageldi.[21] Behram onu yendi ve kalelerinden birine kapattı. Parmūdha teslim olana kadar onu sıkıştırdı.[21] Sonra Parmūdha’yı, kalenin hazinesiyle birlikte tutsak olarak Hürmüz’e gönderdi. Anlatıya göre hazine, iki yüz elli bin deve yükü para, mücevher, kap kacak ve silahtan oluşuyordu.[21] Hikâyenin bir rivayetinde kale, Buhara yakınındaki Paykent’tir.[22][23] Seâlibî’nin anlatımı böyle bir rivayettir. Onun Barmūdha’sı hazineyle birlikte Paykent’e kapandı. Behram Ceyhun’u geçip onu meydan muharebesinde yendi ve kuşattı. Hürmüz canını bağışlayacağına söz verince Barmūdha’nın teslimini kabul etti.[24] Bu anlatıya göre hazinenin içinde İran destanının bir şehzadesi olan Siyavuş’un tacı, kemeri ve küpeleri de vardı.[25]

Bazı araştırmacılar belirleyici muharebeyi Nisan 588’de Hirkanya kayasına koyar. Behram orada Bağa komutasındaki Göktürkleri yendi ve onları Ceyhun’a kadar kovaladı. Rivayete göre Bağa’yı bir okla öldürdü.[7] Onlar bu oku, İran anlatıcılığının tipik bir toposu sayar.[7] Başkalarına göre Behram, Göktürk ordusunu 589’da Herat’ta yendi.[26] Üçüncü bir görüş, Behram’ın Göktürklere karşı koyabilecek yeterlilikte bir ordu kurmak için en az iki sefer mevsimine, yani 587 ve 588’e ihtiyaç duyduğunu savunur. Behram bu orduyla Göktürklerin Belh ve Herat çevresinde aldıklarını geri kazandı.[27] Dördüncü bir görüş de 589’u tercih eder. Bu araştırmacılar arazi nedeniyle Herat yakınındaki bir muharebeyi Belh yakınındakinden daha olası bulur.[28]

İmparator Maurikios’un tarihçisi Theophylaktos Simokattes, aynı zaferi Roma’nın gözünden anlatır.[29] Düşmana kuzeydoğunun Hunları der ve onların “İranlıların Türk demeye alışkın olduğu” Hunlar olduğunu ekler. Zaferi Hürmüz’e verir. Hürmüz onları öyle kesin biçimde yenmiştir ki Hunlar İran’a haraç ödemeye başlamıştır.[29] Aynı Hunların bir zamanlar barışın bedeli olarak İranlılardan yılda kırk bin altın aldığını da ekler.[30] İranlılar, Göktürklerin İran parasıyla yaptırdığı altın sedirleri, masaları, tahtları ve at koşumlarını ganimet olarak aldı.[31] Behram ancak pasajın sonunda, Türk seferinde öne çıkmış general olarak görünür.[31] Theophylaktos zaferi, Behram’ın Suania seferinden önceye koyar. Suania seferini Maurikios’un sekizinci yılına tarihler.[30] O yıl Ağustos 589’da başladı.[32]

Sebeos seferi, düşman kralın adını vermeden ve bir yıl söylemeden anlatır. Onun anlatımında İran’ın doğu bölgelerinin prensi Vahram Merhewandak adında biri Tʿetalların ordusuna saldırdı. Belh’i ve Ceyhun’un ötesine kadar bütün Kuşan ülkesini aldı.[33] Irmağın ötesinde “Mazkʿutʿkʿ’ların büyük kralı” ile savaştı. Onun ordusunu yendi, kendisini öldürdü ve krallığının hazinelerini ele geçirdi.[33] Bu Vahram, Behram Çubin’dir.[34] Tʿetal, Eftalitlerin Ermenice adıdır. Burada doğuda İran’ın göçebe düşmanı olarak Eftalitlerin yerini almış olan Göktürkleri karşılar.[27] Bazı araştırmacılara göre metin iki seferi birleştirmiştir. Bu yüzden bir Kafkas halkı olan Mazkʿutʿkʿ’lar Ceyhun’un ötesine taşınmıştır.[27] Başkalarına göre Sebeos, Kuşan ülkesindeki çarpışmaları ırmağın ötesindeki muharebeden ayırır.[35]

Göktürk ordusunun komutası

İran ve Arap geleneği Göktürk kralına Šāba der. Ad Arapça metinlerde Šāba, Farsçada Sāwa diye okunur.[9] Seâlibî ona Şaba-Şah der ve onu bir kağan yapar. Ona Fağfur adında bir kardeş ve Barmūdha adında bir oğul verir.[36] Çin tarihleri bu adı bilmez. Sui Shu, Bağa Kağan’ın Çince adı olan Chuluohou için şunu söyler: batıda ikinci kez sefere çıktı, rastgele gelen bir oka isabet etti ve öldü.[37] Metin ne bir düşman adı ne de bir yer adı verir.[37]

Orduyu kimin yönettiği konusunda dört kuram vardır. Birincisi İşbara’nın kardeşi Bağa’yı 588 ordusunun komutanı yapar. Bu kurama göre Bağa Hirkanya kayasındaki muharebede yenildi ve rivayete göre Ceyhun’da öldürüldü.[38]

İkincisi orduyu Tarduş’un ordusu sayar. Ordunun başında Tarduş’un oğlu Şaba vardır, yani Fars-İslam geleneğinin “Türklerin en büyük kralı”.[26] Lev Gumilev bu oğlu, Buhara geleneğinde Kara Çurin’in küçük oğlu olan Şir-i Kişver ile ve Çin kaynaklarındaki bir kişiyle özdeşleştirdi.[26] İkinci kurama göre bu özdeşleştirme kanıtlanamaz.[26] Bir başka görüş bu özdeşleştirmeyi dikkate almaz. Buhara geleneğinin Şir-i Kişver’e verdiği yirmi yılı Eftalitlerin fethinden, yani 562 ile 568 arasından itibaren sayar.[39] Katı bir hesaba göre Şir-i Kişver Behram’ın öldürdüğü kral olamaz. Yine de bu görüş rakamın tam olduğundan şüphe eder.[39]

Üçüncüsü Şaba’yı, Çin kayıtlarının hükümdarlarını Zhaowu soyadıyla andığı Ceyhun’daki küçük devletlerden birinin prensi sayar.[9] Buna göre Şaba, Göktürk kağanının kendisi değil bir vasalıydı. Dar anlamda Türk olup olmadığı çok şüphelidir.[9] Taberî’nin Şaba’sı ve oğlu Parmūdha bu durumda Soğdiyana’nın Göktürklere bağlı küçük hanedanlarından birinin kralları olurdu.[40] Aynı araştırmacılar, Şaba’nın Bağa ile eskiden yapılan özdeşleştirilmesini bir kenara bırakır. Bağa Göktürklerin kuzey koluna aitti ve Paykent’te oturmuş olamazdı.[40]

Dördüncü kurama göre Behram üzerine yazılan Farsça roman iki olayı birleştirmiştir. Biri Behram’ın Mazkʿutʿkʿ’ların kralını öldürmesidir. Öteki, birkaç yıl sonra iki Kuşan kralının boyun eğdirilmesidir.[41] Sebeos bu iki kralın adını Shawk ve Pariovk olarak verir. II. Hüsrev’e isyan eden Vstam onları kendine bağladı. Pariovk ise sonradan Vstam’ı öldürttü.[42] Dördüncü kurama göre Şaba ve Parmūdha, romanın onlara verdiği adlarla bu iki kraldır.[41][43] Behram’ın ırmağın ötesinde öldürdüğü Mazkʿutʿkʿ’ların kralı o zaman adsız kalır.[43]

Daha yeni bir görüş adı açık bırakır ve yalnızca Göktürk kağanından söz eder. Bağa’yı mümkün görür, çünkü iki kişi de aşağı yukarı aynı zamanda bir okla öldü. Tarduş’u dışarıda bırakır, çünkü Tarduş 603’te öldü ve ölümü bir okla olmadı.[44]

Bütün bu görüşler olayın kendisini korur. 588’de Göktürklerin ya da vasallarının bir ordusu Horasan’a geçti. Behram Çubin onu yendi ve kralı savaş alanında öldü.

Nedenler

Taberî, Şaba’nın kendi duyurusunu verir: İran’dan geçip Romalıların ülkesine yürümek niyetindeydi.[3] Theophylaktos kendine özgü bir neden verir. Onun anlatımında Göktürkler İran ödemeleriyle zenginleşmişti. Sonra antlaşmayı bozup alışılmış miktardan fazlasını istediler. İranlılar haracın yüküne katlanmak istemedi ve savaşı seçti.[31] Bazı araştırmacılar kağanlığın içinde iki neden sayar. İç savaş, batı Göktürklerinin yiyeceğini ve altınını tüketmişti. Ceyhun’un güneyindeki zengin şehirlere yapılacak bir akın rahatlama vaat ediyordu.[45] 581–583 yıllarındaki aşırı hava koşulları da aynı yöne itiyordu. Bu yüzden Bağa tamamen kendi isteğiyle yürümüş değildi.[45] Aynı araştırmacılar savaşın iki tarafça da istendiğini savunur. İranlıların Maveraünnehir üzerinde tarihsel gerekçelerle hak iddia ettiğini de ekler.[46]

Başka araştırmacılar saldırıyı, batı Göktürklerinin, Romalıların ve onların Arap müttefiklerinin İran’a karşı ortak bir çabasının parçası olarak görür.[47] Gumilev, savaşın Sasanilerin doğu ile batı arasındaki ticaret üzerindeki hâkimiyetini kırmak için yapıldığını savundu.[47] Bu ikinci görüş o iddiayı ilginç, ama kanıta muhtaç bulur.[47] Başkaları ticaret açıklamasını benimser. Onlara göre en ağır basan neden, İpek Yolu üzerindeki rekabettir.[48]

Karşı sefer ve sonrası

589’da Behram doğuya yürüdü ve Herat’ı geri aldı. Orada Göktürk kağanının altın tahtını ele geçirmiş görünüyor.[5] Buhara çevresindeki ülkeye ulaştı.[5][49] Göktürkler, iç savaşın dört büyük prensinin sonuncusu olan Bağa’yı ve Ceyhun boyundaki önemli yerleşimleri kaybetmişti.[50] Bu yerleşimler sonradan yeniden onlara geçti.[50] Seâlibî’de Behram bizzat Barmūdha’nın oğlu olan kağanla barış yaptı. Ülkesini ona geri verdi ve onunla bir dostluk antlaşması yaptı.[51] 606 ve 607’de ikinci bir savaş izledi. Bu savaşta bir Göktürk ordusu Rey’e ve İsfahan’a ulaştı.[52]

Zafer sonunda onu kazanan kralın aleyhine döndü. Taberî’ye göre hazine gönderildikten sonra Behram ve askerleri Hürmüz’ün şiddetinden korkmaya başladı.[21] Sebeos nedeni İran’daki biçimiyle verir. Behram krala ganimetin yalnızca küçük bir bölümünü göndermiş, kalanını askerleri arasında paylaştırmıştı. Hürmüz payı az buldu ve bütün hazineyi almak için muhafızlar gönderdi. Ordu muhafızları öldürdü ve Behram’ı kendine kral yaptı.[53] Seâlibî aynı kavgayı romanın ayrıntılarıyla anlatır. Siyavuş’un küpeleri ve altın ayakkabıları hazinede yoktu. Barmūdha, Behram’ı gönderdiğinden fazlasını alıkoymakla suçladı. Hürmüz Behram’a pamuk, bir iğ ve kadın giysileri gönderdi.[54]

Theophylaktos başka bir neden verir. Göktürk savaşından sonra Behram Suania’ya akın etti ve ganimeti Babil’e gönderdi. Sonra Romanos komutasındaki bir Roma ordusu onu Albanya ovasında yendi. Hürmüz Behram’ı görevden aldı ve utancının ödülü olarak ona kadın giysileri gönderdi.[55] İran ve Arap anlatıları, Behram’ın bu sırada Romalılara yenildiğinden hiç söz etmez.[56] Theophylaktos daha sonraki bir bölümde isyanı bizzat Behram’ın Göktürklere karşı kazandığı zaferlerden duyduğu gurura bağlar.[57] Bu bölüm, bir İranlı memurun ona anlattıklarına dayanır.[58] Bazı araştırmacılar kavganın doğudaki anlatımını Roma anlatımına tercih eder.[59]

Hürmüz tahttan indirildi ve kör edildi.[60] Theophylaktos’un bildirdiğine göre Hürmüz, onu tahttan indiren meclisin önünde Göktürklerin haracını iyi yönetiminin kanıtları arasında saydı. Bir İran soylusu olan Bindoes buna, haracı İranlıların ölümlerinin ve komutanların cesaretinin kazandığı karşılığını verdi.[61] Behram kendini şahlar şahı ilan etti. Romalıların desteklediği genç II. Hüsrev onu yendi.[5] Bu muharebede Behram’ın ordusundan alınan tutsaklar arasında “Türk soyundan” adamlar vardı. Hüsrev onları Maurikios’a gönderdi.[62] Behram Göktürklere kaçtı.[5] Taberî’de önce Horasan’a, oradan da Göktürklere gider.[63] Suyab’da saygın bir general oldu ve Aşina hanedanı içindeki bir komployu ortaya çıkardı.[5] Kısa süre sonra Hüsrev onu bir İranlı ajana zehirletti.[5] Taberî sonu kendi bildiği gibi anlatır. Behram, Göktürk kralının yanında büyük saygı görerek yaşadı. Sonra Hüsrev, Göktürklere değerli bir mücevherle Hürmüz adında bir adam gönderdi.[64] Hürmüz, kralın karısı olan hatunu kendi tarafına çekti ve hatun Behram’ın üzerine suikastçılar saldı.[64] Seâlibî’de Behram’ı kabul eden kağan Barmūdha’nın oğluydu ve Behram’ı teslim etmeyi reddetti. Hatun saraydan bir Türk’ü yüz bin dirheme tuttu. Bu Türk, Behram’ı zehre batırılmış bir hançerle vurdu.[65] Sebeos’ta Behram Belh’e kaçar. Sebeos’a göre şehrin halkı onu orada Hüsrev’in emriyle öldürür.[66]

Bazı araştırmacılar savaştan, Göktürkler ile Sasaniler arasındaki sınırın belirsiz olduğu sonucunu çıkarır.[46] Bu durumda batıya, Taberistan’a ilerleyen ikinci bir Göktürk ordusu, Göktürklerin seferi özenle planladığını gösterir.[46] Onlar ayrıca iki halk arasında gerçek bir kültürel düşmanlık olmadığı sonucuna varır.[46] Behram’ın kendi hayatı bunu doğrular: Göktürkleri yenen general son yıllarını onların hizmetinde geçirdi.

Kaynaklar

Dünya tarihini onuncu yüzyılın başında Arapça yazan Taberî, savaşın en ayrıntılı anlatımını verir.[67] Mes’ûdî de savaşı anlatır.[26] Taberî’nin anlatımının büyük bölümü, Behram Çubin üzerine yazılmış Pehlevice bir romandan gelir.[68] Bu roman Arapçaya çevrildi. Dineverî’ye, Taberî’nin Farsça versiyonuna, Yakubî’ye ve Firdevsî’nin Şehname’sine geçti.[68] Romanın yazarı sağlam bir tarih bilgisine sahipti. Hikâyenin tarihsel çekirdeği Taberî’den oldukça iyi okunabilir.[69] Seâlibî aynı gelenekten yararlandı. Taberî, Dineverî ve Mes’ûdî gibi o da İran kraliyet kroniğinin ilk Arapça çevirisini değil, onun elden geçirilmiş biçimlerini kullandı. Başka yerlerde Taberî’yi adıyla anar.[70] Taberî, Seâlibî ve destan uyuştuğunda bunlar üç tanık değil, tek bir gelenektir.

Sebeos yedinci yüzyılın ortasında, Taberî’den iki yüz yıldan fazla önce Ermenice yazdı. Behram’ın isyanının İran’daki nedenini, yani ganimet üzerine kavgayı, Sebeos zaten verir.[71] Theophylaktos İran geleneğinin dışında durur. Roma sarayında Yunanca yazdı. Zaferi, haracı ve Behram ile Hürmüz arasındaki kavgayı Roma tarafından bilir. Doğudaki savaş için başlıca kaynağı, 590’larda İran’a giden bir elçilik heyetinde bulunmuş Antakyalı bir hukukçu olan Epiphanialı Ioannes’in kayıp tarihiydi.[72] Dokuzuncu yüzyılın başında Yunanca yazan Theophanes, savaşla ilgili anlatımını Theophylaktos’tan aldı.[73] Anlatımı kısaltırken Göktürklerin yenilgisini Suania’ya taşıdı.[74] Bu savaş için bağımsız bir tanık değildir. Sui Shu, batıdaki bir seferde Bağa’nın bir okla ölümünü ekler ve hiçbir düşman adı vermez.[37]

İran, Arap, Ermeni, Yunan ve Çin anlatıları savaşın özünde uyuşur. Bir Göktürk ordusu 588’de Ceyhun’u geçip Belh’e ve Herat’a ulaştı. Behram Çubin onu yok etti. Onun zaferi, IV. Hürmüz’e tahtını kaybettiren bunalımı başlattı.

© Emre-E Yavuz 2026 Göktürk-İran savaşları ve Behram Çubin'in savaşı, 588'den 616 dolaylarına kadar, dokuz zaman kesitinde. Taberî, Seâlibî, Theophylaktos Simokattes ve Sebeos'a göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Duraklar kaynakların adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, noktalı yollar ise günümüzdeki bir okumaya dayanır. Devletler alan olarak çizilmiştir: Göktürkler bu atlasın iç savaş haritasına, İran ve Bizans Cliopatria'ya (Seshat, CC BY 4.0) göre. Bu yılların sınırlarını hiçbir kaynak anlatmaz, bu yüzden yumuşak kenarlarla gösterilmiştir. Sasani İranıBizansHazarlarBadgisHirkanyaSuriye çölüSevad Göktürkler, 588Roma, 588Hazarlar, 588Araplar, 588 Herat Belh Derbent Sasani İranıGöktürklerBadgisHirkanya Behram, 588Behram, Nisan 588 Herat Belh Sasani İranıGöktürklerKuşanlar Behram, 589Parmūdha, 589Behram (Sebeos) Herat Belh Paykent Ktesifon SuaniaLazikaKafkas AlbanyasıBizans Behram (Theophylaktos)Romanos, 589 Ganzak BizansHorasan Behram, 590II. Hüsrev, 590 Ktesifon Zap Anatha Kirkesion Hierapolis BizansErmenistanAtropatene II. Hüsrev, 591Ioannes, 591Behram, 591 Ktesifon Dara Zap Ganzak Sasani İranıHorasanMaveraünnehirGöktürkler Behram, 591Behram (Sebeos) Ganzak Nişabur Belh Suyab Sasani İranıHirkanyaKuşanlarGöktürkler SmbatGöktürklerAkınAkın Nişabur Rey İsfahan Sasani İranıBadgisKuşanlarToharistanGöktürkler Smbat Nişabur Herat Belh Merv

  1. 588 İran dört yandan saldırıya uğrar

    Taberî'ye göre IV. Hürmüz'ün on birinci yılında “Türklerin baş kralı” Şaba üç yüz bin kişiyle Badgis'e ve Herat'a kadar ilerledi. Seâlibî'de Şaba-Şah adlı kağan yüz bin atlıyla Belh üzerine yürür. Aynı sırada Roma imparatoru seksen bin kişiyle Suriye çölüne girdi, Hazarların kralı Derbent'e geldi, iki Arap reisi de Fırat kıyısına konup Sevad'a akınlar yaptı. İran'a o zaman çok delikli bir kalbur denirdi. Roma seferi abartılıdır, iki Arap reisi de büyük olasılıkla uydurmadır. Bir okumaya göre Göktürk ordusu Ceyhun'u geçti, Belh'i, Herat'ı, Talkan'ı ve Badgis'i aldı ve batıya, Hirkanya'ya kadar yürüdü. Kaynaklar hedefleri adlandırır. Oraya giden yol çizilmiştir, Hirkanya'ya uzanan kol da o okumaya dayanır.

  2. 588–589 Behram Çubin, Şaba'ya karşı

    Hürmüz, Şaba'ya karşı Reyli bir adamı, Behram-Guşnasp oğlu Çubin denen Behram'ı, kendi seçtiği on iki bin kişiyle gönderdi. Taberî'de Behram, Herat'ı ve Badgis'i geride bırakana kadar hızla ilerledi. İranlılar onun ordugâhının yakınına tahkimli bir ordugâh kurana kadar Şaba hiçbir şey fark etmedi. Görüşmelerden ve çarpışmalardan sonra Behram, Şaba'yı bir okla öldürdü. Seâlibî'de Şaba-Şah, kardeşi Fağfur'u Behram'a güvenli bir dönüş ya da yüksek bir makam önermeye gönderir. Behram, Şaba-Şah'ın başı için geldiğini söyler, Fağfur da ölüler arasında bulunur. Bir okuma belirleyici muharebeyi Nisan 588'de Hirkanya kayasına koyar: Behram orada Bağa komutasındaki Göktürkleri yendi, onları Ceyhun'a kadar kovaladı ve rivayete göre Bağa'yı orada bir okla öldürdü. İkinci bir okuma yenilgiyi 589'da Herat'a koyar. Taberî'deki yürüyüş onun verdiği yere kadar çizilmiştir. Birinci okumadaki kovalama noktalıdır, ırmağa nerede vardığı ise kayıtlı değildir.

  3. 589 Ceyhun'un ötesinde: Parmūdha ve hazine

    Ardından Şaba'nın “babasına denk” oğlu Parmūdha çıkageldi. Behram onu yendi, kalelerinden birine kapattı ve teslim olana kadar sıkıştırdı. Seâlibî'de Behram Ceyhun'u geçer, Barmūdha'yı bir gece baskınında bozguna uğratır ve onu Buhara yakınındaki Paykent'te, Hürmüz canını bağışlayınca teslim olana kadar kuşatır. Behram tutsağı kalenin hazinesiyle birlikte krala gönderdi. Taberî'nin anlatımına göre hazine iki yüz elli bin deve yüküydü, Seâlibî aralarında Siyavuş'un tacını, kemerini ve küpelerini sayar. Bir okumaya göre Behram 589'da Herat'ı geri aldı ve Buhara çevresindeki ülkeye ulaştı. Sebeos seferi Belh'in ve Ceyhun'un öte yakasına kadar Kuşan ülkesinin fethi olarak anlatır. Behram orada Mazkʿutʿkʿ'ların büyük kralını öldürdü. Duraklar Seâlibî'nin ve Sebeos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, başkent Ktesifon'a giden yol da öyle.

  4. 589 Hürmüz'le kopuş

    Theophylaktos, Behram'ı Göktürklere karşı savaştan Kafkasya'ya gönderir. Behram, Maurikios'un sekizinci yılında Suania'yı yağmaladı, ganimetini Babil'e yolladı ve ordugâhını Aras'a taşıdı. Romalı general Romanos Lazika'dan Albanya'ya geldi. Behram Ganzak'a doğru çekildi, ırmağı yeniden geçti ve Albanya ovasında yenildi. Hürmüz onu görevden aldı ve utancının ödülü olarak ona kadın giysileri gönderdi. Bir okumaya göre Sebeos'un Ceyhun'un ötesine koyduğu Mazkʿutʿkʿ'lar bu sefere aittir. İran ve Arap anlatıları Romalılar karşısında bir yenilgiden söz etmez. Onlarda kavga ganimet yüzündendir: Sebeos'ta ordu, hazinenin tamamını almak için Hürmüz'ün gönderdiği muhafızları öldürdü ve Behram'ı kral yaptı. Seâlibî'de ise kral ona pamuk, bir iğ ve kadın giysileri gönderir. Theophylaktos Suania'yı, Aras'ı ve Albanya'yı adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.

  5. 590 Behram Ktesifon'u alır, II. Hüsrev kaçar

    Seâlibî'de Behram, Barmūdha'nın oğlu olan kağanla barış yaptı, ülkesini ona geri verdi ve Horasan'da ayaklandı. İsyancılar Hürmüz'ü tahttan indirilmiş saydılar ve Ktesifon üzerine yürüdüler, İran ve Arap anlatılarında Horasan'dan. Theophylaktos'ta Zap geçidinde beklerler ve onlara karşı gönderilen ordu Behram'ın safına geçer. Başkentte soylular Hürmüz'ü tahttan indirip kör ettiler, oğlu II. Hüsrev tahta çıktı. Hürmüz kısa süre sonra öldürüldü. Behram hızla yaklaştı. Nahrevan kıyısındaki bir görüşmeden ve bir gece baskınından sonra Hüsrev Dicle'nin ötesine kaçtı. Theophylaktos onu çölden ve Fırat boyunca Anatha'dan geçirip Kirkesion'a, oradan da Hierapolis'teki Romalı generale götürür. Sebeos'ta Hüsrev, Khaab dediği ve Halep olarak okunan bir kentte durur, Taberî'de ise imparator Maurikios'a Antakya'dan yazar. Behram sarayı ele geçirdi ve büyük bayramda kraliyet tacını giydi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir, aralarındaki yol çizilmiştir.

  6. 591 591 muharebesi

    Maurikios, Hüsrev'i bir Roma ordusuyla geri gönderdi. Ordu Dara'dan yola çıktı, Dicle'yi ve Zap'ı geçti ve Ermenistan'dan gelen ikinci bir Roma ordusuyla birleşti. Behram Ktesifon'dan Atropatene'ye yürüdü. Theophylaktos muharebeyi Ganzak yakınında, Blarathos ırmağında gösterir: Hüsrev'in yanında altmış binden fazla, Behram'ın yanında kırk bin kişi. Taberî ve Sebeos da çarpışmayı Atropatene'ye koyar. Behram'ın ordusu dağıldı, kendisi kaçtı. Tutsaklar arasında alınlarına haç dövmesi yapılmış “Türk soyundan” adamlar vardı, Hüsrev onları Maurikios'a gönderdi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, iki Roma ordusunun Urmiye Gölü'nün güneyinde buluşması da öyle.

  7. 591'den itibaren Behram'ın kaçışı ve ölümü

    Taberî'de Behram Horasan'a kaçar ve oradan Göktürklere gider, onların kralı onu büyük saygıyla karşılar. Seâlibî'de Nişabur'da durur ve Maveraünnehir'e, Barmūdha'nın oğlu olan kağana geçer. Kağan onu bir eşiti gibi karşılar ve teslim etmeyi reddeder. Hüsrev değerli bir mücevherle bir elçi gönderdi. Elçi kağanın eşi hatunu kazandı, o da Behram'ı öldürttü. Seâlibî'de saraydan bir adam onu zehre batırılmış bir hançerle bıçakladı. Sebeos'ta Behram Belh'e kaçar ve orada Hüsrev'in emriyle halk tarafından öldürülür. Bir okumaya göre Behram Suyab'da saygın bir general oldu, Aşina içinde bir komplonun üstüne gitti ve bir İranlı ajan onu zehirledi. Kaçış Seâlibî'nin adını verdiği duraklardan geçirilerek çizilmiştir. Suyab'a uzanan yol o okumaya dayanır ve noktalıdır.

  8. 606 ya da 614 Büyük kağanın ordusu

    II. Hüsrev, Ermeni Smbat Bagratuni'yi Kuşanlara karşı doğuya gönderdi. Smbat eski birliklerini Hirkanya'dan çağırdı, Kuşan akıncılarını yendi ve Tus eyaletinde, Nişabur yakınındaki Apr Shahr'da ordugâh kurdu. Kendisi üç yüz adamla surlu Khrokht köyüne yerleşti. Kuşan kralları kuzey ülkelerinin kralı olan büyük kağanı yardıma çağırdı. Üç yüz binlik bir ordu, eski bir çeviride otuz bin, Ceyhun'u geçti. Khrokht'u kuşattı, Smbat oradan yarıp çıktı. Ordu, Datoyean komutasındaki İran yardım kuvvetini bozguna uğrattı ve akınları Rey'in ve İsfahan eyaletinin sınırlarına kadar uzandı. Sonra büyük kağanın bir emri komutanı Çembuh'a ulaştı, ordu ırmağı yeniden geçip yurduna döndü. Sebeos yıl vermez. Bir okuma savaşı 606 ve 607'ye tarihler ve orduyu batı yabgusu Şegui'nin geri çektiğini söyler. İkinci bir okuma, Sebeos'un II. Hüsrev'in yirmi sekizinci yılına koyduğu Smbat'ın ölümünden geriye sayarak 614 ve 615'e yerleştirir. Üçüncü bir okuma 597 ve 598'e tarihler. Khrokht'un yeri belli değildir, adı geçen yerler arasındaki yollar çizilmiştir.

  9. 607 ya da 615 Smbat'ın karşı seferi

    Hüsrev'in soruşturması suçu Datoyean'a yükledi, Datoyean idam edildi, Smbat ise aklandı. Smbat yeni birliklerle Kuşanlara ve Eftalit kralına karşı yürüdü. Kuşan kralı onu iki saf arasında teke tek dövüşe çağırdı. Smbat'ın mızrağı onun zırhını yardı ve onu öldürdü. Smbat'ın atlıları kaçan orduyu Kuşanların başkenti Belh'e kadar kovaladı, Herat'ı, Badgis'i, Toharistan'ı ve Talkan'ı yağmaladı. Smbat büyük bir ganimetle döndü ve Merv eyaletinde ordugâh kurdu. Savaşı 606 ve 607'ye tarihleyen okumada, Belh yakınında yendiği Eftalitler hâlâ Göktürklerin vasallarıydı. İkinci okumada sefer 615'e düşer. Sebeos Belh'i ve Merv'i adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Bir devletin çıkarılmış sınırları, sınır belirsiz (yumuşak kenar)
  • İran ile Göktürkler arasında, hâkimiyeti tartışmalı Toharistan (taralı)
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
  • Bir kaynağın adını verdiği duraklar arasındaki güzergâh (yol çıkarımdır)
  • Günümüzdeki bir yeniden kurguya göre güzergâh
Göktürk-İran savaşları ve Behram Çubin'in savaşı, 588'den 616 dolaylarına kadar, dokuz zaman kesitinde. Taberî, Seâlibî, Theophylaktos Simokattes ve Sebeos'a göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Duraklar kaynakların adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, noktalı yollar ise günümüzdeki bir okumaya dayanır. Devletler alan olarak çizilmiştir: Göktürkler bu atlasın iç savaş haritasına, İran ve Bizans Cliopatria'ya (Seshat, CC BY 4.0) göre. Bu yılların sınırlarını hiçbir kaynak anlatmaz, bu yüzden yumuşak kenarlarla gösterilmiştir.

Notlar

  1. ^ Yavuz 2025, p. 325,359
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 323
  3. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 270
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 270-271
  5. ^ a b c d e f g Yavuz 2025, p. 325
  6. ^ Chavannes 1903, p. 243-244
  7. ^ a b c Yavuz 2025, p. 324
  8. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  9. ^ a b c d e Nöldeke 1879, p. 269
  10. ^ Chavannes 1903, p. 242
  11. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 269-270
  12. ^ Zotenberg 1900, xix
  13. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 642
  14. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  15. ^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 14
  16. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
  17. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 643
  18. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 645-646
  19. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 647
  20. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648
  21. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
  22. ^ Chavannes 1903, p. 242-243
  23. ^ Markwart 1938, p. 141–143
  24. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648-654
  25. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 655
  26. ^ a b c d e Golden 1992, p. 132
  27. ^ a b c Howard-Johnston 1999, p. 168
  28. ^ Toğay 2023b, p. 296
  29. ^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80
  30. ^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80-81
  31. ^ a b c Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81
  32. ^ Whitby 1986, p. 80
  33. ^ a b Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
  34. ^ Howard-Johnston 1999, p. 15
  35. ^ Marquart 1901, p. 83
  36. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 642-648
  37. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  38. ^ Yavuz 2025, p. 324-325
  39. ^ a b Markwart 1938, p. 151
  40. ^ a b Chavannes 1903, p. 243
  41. ^ a b Marquart 1901, p. 83-84
  42. ^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 45
  43. ^ a b Markwart 1938, p. 142
  44. ^ Toğay 2023b, p. 294
  45. ^ a b Yavuz 2025, p. 323-324
  46. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 326
  47. ^ a b c Golden 1992, p. 133
  48. ^ Toğay 2023b, p. 299
  49. ^ Markwart 1938, p. 153
  50. ^ a b Yavuz 2025, p. 332
  51. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 658
  52. ^ Yavuz 2025, p. 359
  53. ^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15-16
  54. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 656-657
  55. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81-83
  56. ^ Nöldeke 1879, p. 272
  57. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 102
  58. ^ Whitby 1988, p. 237-238
  59. ^ Howard-Johnston 1999, p. 169
  60. ^ Chavannes 1903, p. 244
  61. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 109-110
  62. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 146
  63. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287
  64. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
  65. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 674-682
  66. ^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 23
  67. ^ Tabari
  68. ^ a b Nöldeke 1879, p. 474-476
  69. ^ Nöldeke 1879, p. 476-477
  70. ^ Zotenberg 1900, xix,xliii-xliv
  71. ^ Nöldeke 1879, p. 272-273
  72. ^ Whitby 1986, xxi-xxii
  73. ^ Scott 1997, lxxxi,385
  74. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 385

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Josef Marquart, Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenacʿi (1901)
  • Ali Hüseyin Toğay, Behram Çubin’in Göktürkler Üzerine Seferi Hakkında Bir Değerlendirme (2023)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler35

Kişiler
Bagha Khan · Bahram Chobin · Faghfura · Hormizd IV · Kayen · Khosrow I · Parmudha · Šāba · Tardush
Devletler
First Göktürk Khaganate · Sasanian Persia · Western Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · The Göktürk Civil War · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Abrui and Shir-i Kishvar · Istemi's campaign against Persia, 569 · Murder of Bahram Chobin
Yerler
Bactria · Badghis · Balkh · Bukhara · Gurgan · Herat · Khorasan · Oxus · Paikent · Sogdiana
Halklar
Hephthalites
Kurumlar ve Unvanlar
Göktürk Weapons
Kaynaklar
Shahnameh · Tabari · Theophylact Simocatta
Tartışmalar
Climate and the steppe empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk–Persian war, 588–589.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/turk-persian-war-588/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026