Tong Yabgu, 618’den 630’a kadar on iki yıl Batı Göktürklerine hükmetti. Bu on yılda batı kağanlığı son kez büyük bir güç oldu.[1] Çekişen batıyı yeniden birleştirdi. Tieleleri tümüyle boyun eğdirdi ve egemenliğini Afganistan’da Gandhara’ya kadar genişletti.[1] Talas’ın doğusundaki Bin Pınar’da bulunan başkentinden düzenli bir yönetim kurdu. Yeni Tang hanedanıyla iyi ilişkiler sürdürdü.[1] İmparator Herakleios’un müttefikiydi. Derbent üzerinden Kafkasya’ya bir ordu gönderdi, bu ordu Romalılarla birlikte Tiflis’i aldı.[2] Amcası onu öldürüp kendini kağan ilan etti. Batı bir iç savaşa düştü.[3] Batı bu savaştan On Ok olarak çıktı.[1] O ve İlig, 620’li yıllarda iki Göktürk devletini yöneten, aynı ölçüde yetenekli, hırslı ve güvenilir iki adamdı. Yakın akrabaydılar ve büyük olasılıkla hiç karşılaşmadılar.[4]

Adları ve tarihleri

Jiu Tang Shu ve Tongdian ona Tong Yabgu Kağan, 統葉護可汗 der.[5] Hacı Xuanzang’ın Huili tarafından yazılan biyografisi ve Cefu yuangui ona yalnızca Yabgu Kağan der.[6] Tong’un anlamı açıklanmış değildir. Kaşgarlı on birinci yüzyılda “kaplan” anlamını verir. Gerard Clauson yirminci yüzyılda “kahraman” anlamını verir. Adam ikisini de hak etmişti.[7] Çin tarihlerine göre Şegui’nin küçük kardeşiydi. Onun ölümü üzerine yerine geçti.[3]

Batı kaynakları aynı yıllardaki bir Göktürk hükümdarını başka adlarla tanır. Albanların Ermenice tarihi Herakleios’un müttefikine Jebu Xak’an der. Onu kuzey kralının naibi ve krallıkta ondan sonra gelen ikinci kişi olarak tanıtır.[8] Theophanes ona Ziebel der ve onu rütbece Kağan’dan sonra gelen ikinci kişi olarak anar.[9] Sebeos, kuzey bölgelerinin kralı büyük Hakan’ın buyruğunda bir Chepetukh’tan söz eder. Onun ordusu Yunanlıların kralına yardım etmek için Çor Geçidi’nden geçmiştir.[10] Jebu Xak’an, Yabgu Kağan olarak anlaşılır. Bu ad, Yunan kaynaklarındaki Sir Yabgu ile, yani İstemi’nin de taşımış olduğu unvanla bir tutulur.[11] Chepetukh aynı unvanın bozulmuş bir biçimi sayılır.[12] Bazı araştırmacılar bu yabguyu Tong Yabgu’nun kendisiyle özdeşleştirir.[11] Başkaları onu Hazarların bir önderi sayar. Hazarlar Batı Göktürklerine bağlı olmuş olabilir, ama onlarla karıştırılmamalıdır.[13] Gürcü kroniği Tiflis’te bir Djibghou’yu anar, ama onu Herakleios’un iç kaleyi almak için geride bıraktığı bir eristav olarak tanıtır.[14]

Saltanat 618–630 olarak tarihlenir. Saltanatın 618’de mi, 619’da mı başladığı kesinleşmemiştir.[1] Zizhi Tongjian, 619 yılının yedinci ayında Chang’an’a haraç getiren elçilerin hükümdarları arasında Tong Yabgu Kağan’ı daha o zaman adıyla anar.[15] Saltanatın sonu tartışmalıdır. 627 ile 630 arasına düşer.

Batının yeniden birleştirilmesi

611’den itibaren Şegui batı topraklarını doğuda Altay’a, batıda denize kadar genişletmişti. Merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi dağına kurmuştu.[3] Yeşim Kapı’nın batısındaki devletler ona bağlıydı. Batı yeniden doğunun rakibi olmuştu.[3] Onun saltanatı küçük kardeşinin yolunu açtı.[1] Jiu Tang Shu, Tong Yabgu’yu yiğit, tedbirli ve savaşta usta biri olarak anlatır.[5] Kuzeyde Tieleleri kendi ülkesine kattı, batıda İran’a, güneyde Jibin’e ulaştı. Hepsi ona bağlandı.[5] Birkaç yüz bin okçuya komuta ediyordu ve Batı Bölgeleri’nin efendisiydi. Wusunların eski topraklarını denetliyordu.[5] Tang Huiyao onun okçularını yüz bin olarak verir.[16] Egemenliğini Afganistan’da Gandhara’ya kadar genişletti.[1]

Merkezini Çaç’ın kuzeyindeki Bin Pınar’a taşıdı.[5] Oradan geçen Xuanzang yeri anlatır. Yer iki yüz li kadar genişlikteydi, güneyde karlı dağlar, öteki üç yanda düz arazi vardı.[17] Yer bol sulu ve ağaçlıktı, geç baharda çiçeklerle parlardı ve adını aldığı bin kadar pınar ve gölcükle doluydu.[17] Göktürk kağanı yaz sıcağından kaçmak için her yıl oraya gelirdi.[17] Pınarların arasında çıngırak ve halka takılmış evcil geyikler dolaşırdı. Kağan onları severdi ve birini öldüren bağışlanmadan ölecek diye ilan ettirmişti.[17] Bin Pınar’ın batısında Talas vardı.[17]

Batı ülkelerinin krallarına ilteber unvanını verdi. Her birinin başına, onu denetleyip vergi toplanmasını gözetmesi için bir tudun koydu.[5] Jiu Tang Shu, batı halklarının hiçbir zaman bu kadar güçlü olmadığını ekler.[3] Baktriya, 606 ve 607’deki ikinci Göktürk–Pers savaşından sonra İran’a kaybedilmişti. Bir Sasani generalinin Göktürklerin Eftalit tebaasını Belh yakınlarında yenmesinden sekiz yıl sonra, onun döneminde geri alındı.[18] 625’te yönetimini yalnızca kısmen tanıyan Eftalitlere karşı sefer düzenledi. İndus’a kadar ilerledi, Baktriya’nın çoğunu boyun eğdirdi ve Suyab’a döndü.[19] Baktriya’daki yeni Göktürk devletinin ilk hükümdarı oğlu Tardu’ydu.[19]

Egemenliği evlilik yoluyla Soğdiana’ya da uzanıyordu. Jiu Tang Shu’ya göre Sui imparatoru Yangdi döneminde, 618’den önce, Semerkant’ın ülkesi Kang’ın kralı Qushuzhi, batı Göktürklerinin Yabgu Kağanı’nın bir kızıyla evlendi ve böylece onların tebaası oldu.[20] Xin Tang Shu yalnızca onun batı Göktürklerinden bir kadınla evlendiğini söyler.[21]

Tang ile ilişkiler

Tong Yabgu, Sui’nin çöküşüyle kesilen Çin ile bağı yeniden kurdu.[22] 619’un yedinci ayında onun elçileri ile Gaochang kralının elçileri Chang’an’a birlikte geldi.[23] Cefu yuangui, Yabgu Kağan’ın başka elçiliklerini de sıralar: 620 ve 621’de birer, 622’de iki (biri aslan postlarıyla, biri ünlü atlarla) ve 626’da iki elçilik.[24] 620’de elçileri Tiaozhi’nin dev yumurtalarını getirdi.[5]

O sırada doğu Göktürkleri Tang’ı yıpratıyordu. İmparator Gaozu Tong Yabgu’ya yanaştı ve kuzeye karşı güçlerini birleştirmeyi önerdi.[5] Tong Yabgu 622 kışında yürümeyi kabul etti.[5] Ordular yola çıkmak üzereyken doğu kağanı İlig bunu duydu ve korktu.[5] Tong Yabgu ile barış yaptı. İkisi birbirine saldırmamak üzere anlaştı.[5]

Tong Yabgu bunun üzerine bir Tang prensesi istedi.[3] Cefu yuangui ilk isteği 622’de, ikincisini 625’in dördüncü ayında kaydeder. O sırada elçileri ziyafetle ağırlanmıştı.[25] Gaozu bakanlarına bu kadar uzaktaki bir halkın Çin için ne yapabileceğini sordu.[26] Cevap, uzağı dost, yakını düşman bilmekti. Bu, kuzeyin barbarlarına gözdağı vermek için evliliğe şimdilik izin vermek ve Çin güçlendiğinde, birkaç yıl sonra yeniden düşünmek demekti.[26] Jiu Tang Shu ve Tongdian bu öğüdü Feng Deyi’nin ağzına koyar. Zizhi Tongjian, Tang Huiyao ve Cefu yuangui onu Pei Ju’ya verir ve 625’e tarihler.[27] Gaozu kabul etti ve imparatorun yeğeni Gaoping Prensi Daoli’yi Tong Yabgu’ya gönderdi. Tong Yabgu çok memnun oldu.[28] İlig yıllar boyu Tang’a akın etti. Batı yolu kapandı ve evlilik gerçekleşmedi.[3]

627’de, Taizong’un birinci yılında, Tong Yabgu elçisi Zhenzhu Tong Sijin’i Daoli ile birlikte Chang’an’a geri gönderdi.[29] Elçiler on bin çivi işlemeli altın bir kemer ve prensesi almak için beş bin at getirdi.[29] İlig, Tang ile batının evlilikle birleşmesini istemedi.[3] Yine askerlerini akına gönderdi. Tong Yabgu’ya da bir haber yolladı: bir Tang prensesini almak istiyorsa, prenses İlig’in ülkesinden geçmek zorundaydı.[3] Tong Yabgu bundan rahatsız oldu. Evlilik hiçbir zaman gerçekleşmedi.[3]

Herakleios ile ittifak (627–628)

627: Batıda Tong Yabgu'nun ordusu Derbent'i aşar ve Jebu Xak'an Tiflis önünde imparator Herakleios ile buluşur. Doğuda Tieleler İlig Kağan'a karşı ayaklanır, büyük bir kar halkının sürülerini öldürür. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
627: Batıda Tong Yabgu'nun ordusu Derbent'i aşar ve Jebu Xak'an Tiflis önünde imparator Herakleios ile buluşur. Doğuda Tieleler İlig Kağan'a karşı ayaklanır, büyük bir kar halkının sürülerini öldürür. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Bizans imparatoru Herakleios 602’den beri İran ile savaş halindeydi. 619’a gelindiğinde teslim olmanın eşiğine sürüklenmişti. Savaşı tersine çevirdi.[30] Sasanileri iki yandan sıkıştırmak için Göktürkleri müttefik olarak aradı. Romalılar batıdan Ermenistan üzerinden, Göktürkler kuzeyden Kafkasya üzerinden saldıracaktı.[31] Albanların Ermenice tarihinde onun elçisi, Andre adında bir soylu, ölçüsüz hazine vaadini kuzeye götürdü.[8] Yabgu, imparatorun öcünü düşmanlarından alacağını ve yiğit ordusuyla bizzat yardımına geleceğini söyledi.[8] Antlaşmayı onaylamak için seçilmiş yaklaşık bin atlı ve okçuyu elçiyle birlikte geri gönderdi. Bunlar imparatorla yüz yüze yemin etti.[8] Bazı araştırmacılara göre bu silahlı elçilik Pers topraklarından geçerek Anadolu’daki imparatora ulaştı.[31] İttifak Kafkasya seferine yol açtı.[32]

Tong Yabgu, bağımsız bir komutası olan yeğeni Börü Şad’a başlamasını emretti.[33] Ermenice tarih komutanı kuzey kralının yeğeni diye anar ve onu yalnızca rütbesiyle, Šat’ diye adlandırır.[34] 627’de Börü, kaynakların Hazar dediği bir orduyla Derbent önünde göründü. Derbent, Hazar Denizi ile Kafkaslar arasında, bozkırdan İran’a ve Mezopotamya’ya giden tek yolu kapatan kaleydi.[33] Bazı araştırmacılar ona Orta Asya’dan yaklaşık kırk bin savaşçı verir.[35] Ermenice tarih büyük istilayı Hüsrev’in otuz sekizinci yılına, yani öldürüldüğü yıla yerleştirir. Pers krallarının geçit boyunca inşa ettiği surun en başta yıkıldığını anlatır.[36] Göktürkler ilerledi ve Partav’ı yağmaladı. Tiflis’i kuşattılar, orada Pers valisi taraf değiştirmeyi reddetti.[35] Ermeni tarihçi istilacıları geniş yüzlü, saçları dağınık bir kalabalık olarak anlatır. Onun sözleriyle okları dolu gibi yağdı ve kasabaya aç kurtlar gibi saldırdılar.[37] Bu anlatım abartılıdır. Yine de önemlidir.[35]

Herakleios Tiflis’e geldi. İki hükümdar kalenin önündeki Göktürk ordugâhında buluştu.[35] Yabgu atla yaklaştı, attan indi, imparatorun omzunu öptü ve eğildi. Herakleios ona sarıldı ve ona oğlum dedi. Onu kendi diademiyle taçlandırdı, iki ordu için ziyafet verdi, ona küpeler hediye etti ve kızı Eudoxia Epiphania’nın elini vaat etti.[38] Theophanes’te Göktürk komutanı, Persler Tiflis surlarından izlerken imparatorun boynunu öptü. Bütün ordusu imparatorun önünde yere yüzüstü yattı.[9] Nikephoros, imparatorun tacı kendi başından alıp Göktürk’ün başına koyduğunu anlatır. İmparatorun ona sofra takımını, bir imparatorluk cübbesini ve inci işlemeli küpeler verdiğini de anlatır.[39] Onu daha da bağlamak için Herakleios ona kızı Eudokia’nın bir portresini gösterdi ve kızı ona vaat etti.[40] Hunlardan bu yana Greko-Romen ve Türk dünyalarının önderlerinin muhtemelen ilk karşılaşmasıydı.[41]

Kuşatma uzadı.[42] İki ay sonra Tong Yabgu yeğenini ve on binlerce adamı Tiflis önünde bırakıp Suyab’a çekildi. Herakleios Ninova’ya yürüdü ve orada Persleri yendi.[41] Theophanes, Göktürk hükümdarının imparator için kırk bin adam seçip kendisinin eve döndüğünü anlatır.[9] Ermenice tarih, Herakleios’un müttefikini yaz sıcağından önce evine gönderdiğini ve ertesi yıl geri geleceğini anlatır.[43] Yabgu, Ninova’nın haberiyle cesaretlendi. Geri döndü, Börü ile Tiflis’i aldı ve yağmaladı.[41] Ermenice tarihte kuzey kralı Šat’ ile geri geldi ve şehri iki ay süren bir kuşatmadan sonra aldı. Adamları kılıçlarını havaya kaldırıp birbirlerinin omuzlarına çıkarak surlara tırmandı.[44] Pers valisini ve Gürcü prensini kör ettirip öldürttü. Hazineyle eve döndü ve orduyu Šat’a bıraktı.[45] İttifak, Bizans zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli katkı yaptı.[1] Göktürkler Derbent’i ve Kafkasya’yı aldı, böylece Hazar devletinin üzerine kurulacağı zemini hazırladı. Ermeni tarihçi Hazarların yönetimi altında yaşadı. Bu yüzden Göktürklere Hazar dedi.[46]

Çin tarihleri İran ile savaşı öbür taraftan bilir. Jiu Tang Shu, Sui’nin sonunda batı Göktürklerinin Yabgu Kağanı’nın İran’ı defalarca bozguna uğrattığını söyler.[20] Bu anlatıya göre İran kralı Kusahe batı Göktürkleri tarafından öldürüldü. Yerine oğlu Shili geçirildi.[20] Yabgu Kağan bunun üzerine İran’ı denetlemek için başına kendi komutanlarını koydu. İran ona tâbi oldu.[20] O ölünce bu adamlar İran’da kendilerini efendi ilan etti ve batı Göktürklerine artık hizmet etmedi.[20] Kusahe, II. Hüsrev’dir. Shili de oğlu II. Kavad’dır. Theophanes, Hüsrev’in bu oğul tarafından tahttan indirildiğini ve öldürüldüğünü anlatır, oğula Siroes der.[47]

Suyab’daki hükümdarlık merkezi

Çinli hacı Xuanzang, 629’da batıya giderken Suyab’da onun tarafından kabul edildi.[4] Huili’nin hacının biyografisinde yer alan ziyaret anlatısı, herhangi bir Göktürk hükümdarlık merkezinin en ayrıntılı betimlemesidir.[7] Gaochang kralı Qu Wentai hacıyı, kağan için beş yüz top damasko ve ipek ile iki araba meyveyle yola çıkarmıştı.[48] Kral mektubunda kendisini kağanın kölesi diye adlandırdı. Kağandan, hacıyı kendisini koruduğu gibi korumasını ve batı ülkelerinin onu at menzilleriyle birbirine devretmesini istedi.[48] Suyab dört kilometre genişliğindeydi ve çevre halkların tüccarlarını bir araya getiriyordu.[49] Xuanzang’ın kendi kaydı şehrin çevresini altı yedi li olarak verir. Birçok ülkeden tüccarların orada birlikte yaşadığını söyler.[17] Şehrin batısında düzinelerce kasaba vardı, her biri kendi başının altındaydı. Hiçbiri ötekinden emir almazdı ve hepsi Göktürklere tâbiydi.[17]

Hacı kağanla avdayken karşılaştı, yanında büyük bir at katarı vardı.[50] Kağan yeşil saten bir cüppe giymişti. Saçları açıktı, alnına dolanıp arkadan sarkan yaklaşık on ayak uzunluğunda beyaz ipek bir şerit vardı.[50] Bir çeviri on ayağı saçının uzunluğu sayar.[51] İki yüzden fazla subay, brokar cübbelerle ve örgülü saçlarla, onun sağında ve solunda duruyordu.[50] Ordusunun geri kalanı, kürkler, keçe ve ince yünler içinde, mızraklar, sancaklar ve yaylarla, develere ve atlara binmiş süvarilerle gözün gördüğü yere kadar uzanıyordu.[50] Kağan iki üç günlüğüne yola çıkıyordu. Subaylarından Damozhi’ye hacıyı ordugâhına götürttü.[50] Döndüğünde onu, gözleri kamaştıran altın çiçeklerle süslü büyük bir çadırda kabul etti.[50] Subaylar parlak brokarlar içinde, hasırların üstünde iki uzun sıra halinde önünde oturdu. Muhafızlar onların arkasında durdu.[50] Biyografi, keçe çadırların hükümdarı için onurlu bir hükümdarlık merkezi sürdürdüğünü belirtir.[50]

Hacı çadırdan otuz adım uzaktayken kağan onu eğilerek karşılamak için dışarı çıktı.[52] Biyografi, Göktürklerin ateşe taptığını ve içinde ateş bulunduğu için ahşabın üstüne oturmayıp yere serilmiş kalın hasırlara oturduklarını açıklar. Hacı için demirden katlanır bir iskemle getirdiler.[53] Çin ve Gaochang elçileri ardından içeri alındı. Mektuplarını ve armağanlarını sundular, kağan bunlara memnuniyetle kendisi baktı.[53] Bakanlarına ve elçilere şarap ve müzik, hacıya üzüm suyu ısmarladı. Sonra yığınla haşlanmış kuzu ve dana eti geldi, hacıya da kek, pirinç, kaymak, şeker, bal ve üzüm.[53] Vaaz vermesi istenen Xuanzang on erdemden, canlılara merhametten ve kurtuluş yolundan söz etti.[54] Kağan ellerini kaldırdı, yere kadar eğildi ve öğretiyi sevinçle kabul etti.[54]

Sonra hacıyı Hindistan’a gitmekten alıkoymaya çalıştı.[54] Ülkenin o kadar sıcak olduğunu söyledi ki onun onuncu ayı bizim beşinci ayımız gibiydi. Halkının çıplak ve kara dolaştığını, görülmeye değmediğini söyledi.[54] Xuanzang ısrar edince kağan ordusunda Çince bilen birini aratıp yıllarca Chang’an’da yaşamış genç bir adam buldu.[54] Ona Moduo Daguan unvanını verdi. Yol üstündeki ülkelere mektup yazmasını ve hacıya Kapisa’ya kadar eşlik etmesini buyurdu.[54] Xuanzang’a kırmızı damaskodan bir cüppe ve elli top ipek verdi. Bakanlarıyla birlikte onu uğurlamak için on li kadar yol gitti.[54] Sahne, kültür dünyaları arasında yön bulan gelişmiş bir uygarlığı gösterir. Kesin bir protokol her konuğa bir yer ve bir içecek ayırıyordu. Hacı barbar sözcüğünü yalnızca Çinlileri Çinli olmayanlardan ayırmak için kullandı.[7]

Demir Kapı’nın ötesinde, Huo’da, sonraki Kunduz’da, Xuanzang kağanın en büyük oğlu Tardu Şad’ı buldu. Tardu Şad, Gaochang kralının bir kız kardeşiyle evliydi.[55] Prenses yeni ölmüştü. Şad hastaydı.[55] Yeniden evlendi. Genç yeni karısı, önceki evliliğinden olan oğlunun kışkırtmasıyla onu zehirledi.[55] Prensesin oğlu hâlâ çocuktu. Büyük oğul, bir tegin, babasının şad rütbesini ele geçirdi ve üvey annesiyle evlendi.[56]

Ölümü ve batının dağılması

Zizhi Tongjian’ın 627 maddeleri Tong Yabgu’nun gücünün zayıfladığını kaydeder. Yinan’ın Xueyantuo halkını, yetmiş binden fazla haneyi, İlig’e götürdüğünü de kaydeder.[57] Jiu Tang Shu’nun Tiele bölümü aynı geçişi Tong Yabgu’nun ölümünden sonraya koyar.[58] Jiu Tang Shu gerekçeyi verir. Tong Yabgu gücüne güvenmiş ve halkına şefkat göstermemişti, bu yüzden hepsi ona kızgındı. Karlukların çoğu isyan etti.[5] Karluk isyanı yaklaşık 627’ye tarihlenir.[1] Amcası onu öldürdü ve kendini Moheduo Hou Quli Sibi Kağan olarak kağan ilan etti.[5] Moheduo daha önce Göktürk boylarının bir kısmını küçük kağan olarak yönetmişti. Şimdi kendine Büyük Kağan diyordu ve halk onu izlemedi.[5]

Jiu Tang Shu’daki batı Göktürkleri anlatısı cinayete kendine ait bir yıl vermez. Cinayeti 627 elçiliğinden sonra anlatır.[3] Aynı tarihin Tiele bölümü Yabgu Kağan’ın ölümünü Zhenguan’ın ikinci yılına, 628’e tarihler. Devletinin büyük bir karışıklığa düştüğünü söyler.[58] Zizhi Tongjian cinayeti 628’in sonuna kaydeder. Cefu yuangui Taizong’un yasını Zhenguan’ın birinci yılı, 627 altına koyar.[59] Bir hesap Xuanzang’ın kağanla görüşmesini 630’a tarihler ve gasıpçıyı o yıl hüküm sürerken bulur. Cinayeti, hacı geçtikten kısa süre sonra, 630’a yerleştirir.[60] İkinci bir hesap 628’i korur. Hacının Chang’an’dan ayrılışını 627 sonbaharına çeker, böylece görüşme cinayetten bir yıl önceye düşer.[61] Huili’nin biyografisi ayrılışı 629’un sekizinci ayına tarihler.[62] Bir modern anlatı saltanatı 618–628 olarak verir.[18]

Taizong yas tuttu ve ölüm yerinde adak olarak yakılmak üzere yeşim ve ipek gönderdi. Elçileri ülke karışıklık içinde olduğu için geri döndü.[63] Konstantinopolis’te haber, Herakleios’un planladığı evliliği sona erdirdi.[64] Nikephoros, imparatorun kızı Eudokia’yı nişanlandığı “Türklerin efendisi”ne doğru yola çıkardığını söyler. “Türk’ün öldürüldüğü” anlaşılınca onu geri çağırdı.[64]

Nuşibi boyları Nishu Mohe Şad’ı kağan olarak öne sürdü. Nishu reddetti.[5] Tong Yabgu’nun oğlu tegin Dieli, Moheduo’dan Soğdiana’daki Kangju’ya kaçmıştı.[5] Nishu onu getirtti ve Yipi Boluo Si Yabgu Kağan olarak yükseltti.[5] İki kağan durmadan birbiriyle savaştı. İkisi de Chang’an’dan bir Tang prensesi istedi.[65] Taizong reddetti. Ülkeleri karışıklık içindeydi, hükümdar ile tebaa huzursuzdu ve evlilikten söz etmenin zamanı değildi.[65] Batı Göktürklerine hizmet etmiş batı ülkeleri ve Tieleler tümüyle koptu, ülke tükendi.[3] Si Yabgu, eski hükümdarın oğlu olarak beyleri kazandı. Moheduo’yu yendi ve Altay’a sürdü, orada Nishu onu öldürdü.[65] Si Yabgu da kendi sırasında boyları kaybetti, Kangju’ya kaçtı ve orada öldü. Nishu, Duolu Kağan olarak yükseltildi. 634’te onun ölümü üzerine kardeşi İşbara Tölis adıyla kağan oldu.[66] Önümüzdeki otuz yılın çekişmesi, Tang batının son Aşina kağanını alınca sona erdi.[67]

Değerlendirme

Saltanatı batı Göktürk gücünün kısa süren çiçeklenmesiydi. Yönetimi düzenliydi ve ittifakının Bizans’ın İran karşısındaki zaferinde payı vardı.[1] Saltanat, Xuanzang’ın gördüğü hükümdarlık merkezini, Herakleios ile görüşmeyi ve Hazarların kuruluşunu içerir. Onu İlig ile birlikte birinci kağanlığın son büyük hükümdarı sayar.[68] 632’de bir ziyafette Taizong bakanlarıyla konuştu. Sui imparatoru Yangdi’nin barbarları da Çinlileri de sindirdiğini, İlig’in kuzey çöllerini, Tong Yabgu’nun Batı Bölgeleri’ni denetlediğini ve hepsinin gözleri önünde yok olduğunu söyledi.[69] Göktürklerin kendi yazıtları, bir yüzyıl sonra, batıyı yalnızca On Ok ve düşman olmuş “kendi halkımız” Türgişler olarak hatırlar. Bir Roma imparatoru tarafından taçlandırılan yabgu hakkında hiçbir şey söylemezler.[70]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j Golden 1992, p. 135
  2. ^ Yavuz 2025, p. 361–370
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ a b Yavuz 2025, p. 352
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199
  6. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Cefu yuangui, juan 970
  7. ^ a b c Yavuz 2025, p. 358
  8. ^ a b c d Movsēs Dasxurancʿi, book II
  9. ^ a b c Theophanes the Confessor
  10. ^ Sebeos, ch. 29
  11. ^ a b Golden 1992, p. 236–237
  12. ^ Howard-Johnston 1999, p. 187
  13. ^ Chavannes 1903, p. 256
  14. ^ Kartlis Tskhovreba
  15. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 187
  16. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  17. ^ a b c d e f g Record of the Western Regions, juan 1
  18. ^ a b Yavuz 2025, p. 359
  19. ^ a b Yavuz 2025, p. 372
  20. ^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  21. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  22. ^ Cefu yuangui, juan 1000
  23. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 187; Cefu yuangui, juan 970
  24. ^ Cefu yuangui, juan 970
  25. ^ Cefu yuangui, juan 978
  26. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  27. ^ Tongdian, juan 199; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94; Cefu yuangui, juan 978
  28. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  29. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  30. ^ Yavuz 2025, p. 360
  31. ^ a b Yavuz 2025, p. 361
  32. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  33. ^ a b Yavuz 2025, p. 362
  34. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  35. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 368
  36. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  37. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  38. ^ Yavuz 2025, p. 368–370
  39. ^ Nikephoros
  40. ^ Nikephoros
  41. ^ a b c Yavuz 2025, p. 370
  42. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  43. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  44. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  45. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  46. ^ Yavuz 2025, p. 363
  47. ^ Theophanes the Confessor
  48. ^ a b Life of Xuanzang, juan 1
  49. ^ Yavuz 2025, p. 352–353
  50. ^ a b c d e f g h Life of Xuanzang, juan 2
  51. ^ Yavuz 2025, p. 355
  52. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  53. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2
  54. ^ a b c d e f g Life of Xuanzang, juan 2
  55. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2
  56. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  57. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  58. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 473
  59. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Cefu yuangui, juan 974
  60. ^ Chavannes 1903, p. 194–195
  61. ^ Kaiyrken 2026, p. 19–20
  62. ^ Life of Xuanzang, juan 1
  63. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Cefu yuangui, juan 974
  64. ^ a b Nikephoros
  65. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  66. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 194
  67. ^ Golden 1992, p. 135–136
  68. ^ Yavuz 2025, p. 386
  69. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 194
  70. ^ Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Tursynkhan Zakonuly Kaiyrken; Abdulvahap Kara, Xuan Zang'ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun Devlet Adamı Portresi (2026)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler79

Kişiler
Bagha Shad · Baghatur Khan · Börü Shad · Chorpan Tarkhan · Damozhi · Duliu · Heraclius · Ishbara Tolis Khan · Moduo Daguan · Niri Khan · Nishu Bagha Shad · Pei Ju · Poshi Tegin · Shegui Khan · Si Yabgu Khan · Tardu Shad · Yinan Khan · Zhenzhu Tong Irkin
Devletler
Byzantium · First Göktürk Khaganate · Khazar Khaganate · Sasanian Persia · Turk Shahi of Kabul and Kapisa · Western Göktürk Khaganate · Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush) · Yabgus of Tokharistan
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · The Caucasus campaign, 627–629 · The Göktürk Civil War · The Tang conquest of the western Khaganate, 640–659
Muharebeler ve olaylar
Battle of Lake Sevan (629–630) · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Meeting of Heraclius and Ziebel (627) · Murder of Tong Yabgu (630) · Revolt of the Tiele (627) · Smbat Bagratuni's war with the khan · The Göktürk–Byzantine alliance · Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Yerler
Derbent · Gaochang · Herat · Huo · Issyk-Kul · Partaw · Sanmi Mountain · Suyab · Thousand Springs · Tiflis
Halklar
History of the Turkic peoples · Karluk · On Oq · The Great Empires of the Steppe
Kurumlar ve Unvanlar
Baga · Baghatur · Chepetukh · Daguan · Göktürk Dress and Hair · Göktürk Weapons · Great Khan · Ilteber · Levirate · Shad · Suoge Tudun · Tegin · Tudun · Yabgu
Dinler
Fire Worship
Yeme içme
Bread · Grape Wine in Central Asia
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast · The Göktürk Feast · Turkic Songs at the Tang Court
Kaynaklar
Cefu yuangui · Life of Xuanzang · Record of the Western Regions · Sebeos · Theophanes the Confessor · Tongdian

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tong Yabgu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/tong-yabgu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026