Töremen Apa

Töremen, Mukan Kağan’ın oğluydu. Taspar onu halefi olarak istedi, Göktürk soyluları ise reddetti. Bu ret onu isyancı yaptı. Onu yatıştırmak için verilen unvan da ona Apa Kağan adını kazandırdı. Batı kanadını arkasına alarak İşbara’ya karşı savaştı. Bu savaş, kağanlığı bölen iç savaşın ilk seferiydi. Düşmanının öldüğü yıl olan 587’de İşbara’nın kardeşi Bağa onu canlı yakaladı.^[1]

Adları

TöremenEski Türkçe
大邏便ÇinceSui Shu 84
阿波可汗ÇinceSui Shu 84

Çin tarihleri onun kişi adını Daluobian, unvanını Apa Kağan olarak verir.^[1] Taşağıl’ı izleyen Töremen rekonstrüksiyonu, töre anlamındaki törü sözcüğünden türetilmiştir. Burada dürüst olan, töreyi koruyan diye açıklanır. Bu bir rekonstrüksiyondur ve bir Türk kaynağında tanıklanmaz. Apa, “ağabey” ya da “saygıdeğer bey” anlamında eski bir Türk saygı unvanıdır. Aşinaların yüksek prenslerine verilirdi ve savaşta Töremen’in iddiasına meşruiyet kazandırdı.

Veraset bunalımı (581)

Taspar 581’de ölüm döşeğindeydi. Tahtın kendi oğlu Amrak’a değil Töremen’e geçmesini istedi.^[1] Bir Göktürk kağanının halefini atama hakkı yoktu. Veraset, tahtı tek bir kol elinde tutmasın diye yanlamasına ilerliyordu.^[1] Soylular Ötüken’de toplandı. Orada doğunun küçük kağanı ve en büyük kolun oğlu olan İşbara, bu gerekçelerle itiraz etti. Bir gerekçe daha ileri sürdü: Töremen’in annesi Göktürk değildi ve İşbara’nın iddiasına göre düşük rütbeliydi.^[1] İkinci itiraz devletin niteliğinden kaynaklanıyordu. Göktürkleri bağımsız kılmak için kurulan bir devletin kağanının da Göktürk olması bekleniyordu. Her kökenden yerel hükümdarın seçimde sözü vardı, ama soyluların çoğu Göktürktü. Soğdlular yönetimde değil, ticarette uzmanlaşmıştı. İşbara isyanla tehdit etti ve Amrak’ı önerdi, kurultay da bunu kabul etti.^[1]

Töremen seçimi gayrimeşru sayarak reddetti. Taraftarları arasında büyük itibar görüyordu ve onları isyana kaldırdı. Amrak isyanı önlediğine inanarak İşbara lehine tahttan çekildi. Oysa isyanı önleyememişti.^[1] Töremen’e Apa Kağan unvanı, Amrak’ı Tola kıyısında ikinci kağan, İşbara’yı da Ötüken’de yüce hükümdar yapan aynı düzenlemede verildi. Başkaları ise onun İşbara’ya doğrudan savaş açtığını söyler.^[2] Her iki anlatımda da savaşı Töremen başlattı.

Batıya kaçış (583)

Apa 583’te İşbara ile birlikte Çin’e girdi. Cepheyi İşbara ve Bağa ile birlikte tuttu, çünkü Tarduş Tiele ayaklanmasını karşılamak için çekilmişti. Sui Haziran’da Göktürk ordusunu Baidao yakınlarında bozdu. Ardından hastalık çıktı. Geri çekilen ordudaki Çinli ajanlar komutanları birbirine düşürdü, önce de Apa ile İşbara’yı. İşbara, Sui ile ilişki içinde olduğu anlaşılan Apa’dan kuşkulandı. Ona ansızın saldırdı, obasını bastı ve annesini öldürdü. Apa batıda Tarduş’a kaçtı.^[3] İkinci bir anlatım olayı başka türlü verir. Apa batıya giderken iki çarpışmayı yitirdi ve Tarduş’un hâlâ Tiele ile uğraştığı Suyab’a panik içinde vardı. İşbara Ötüken’e döndü ve anneyi ancak sonra öldürdü. İki anlatımda sıra farklıdır, öldürme ise aynıdır. Apa’nın annesi İşbara’nın yengesiydi.

Apa Kağan (583–587)

Töremen Suyab’dan, Tarduş’un desteğiyle Apa Kağan olarak savaşmayı sürdürdü. İşbara’nın tasfiyesinden dehşete düşen beyler onun yanına geçti. Tarduş’un yaklaşık 582’den beri süren kendi hırsı vardı ve bu hırs kağanlığın tamamından azını hedeflemiyordu. Hırs, Apa’nın davasını onun aleti yaptı. En iyi görüşe göre isyan, Tarduş’a bir validen kağana yükselmek için kusursuz bir fırsat verdi.^[2] 585’te batı ordusu İşbara’yı öylesine sıkıştırdı ki İşbara Sui’ye boyun eğdi. Eylülde ordu Ötüken üzerine yürüdü.^[4] Apa’nın onunla birlikte olup olmadığı kayıtlı değildir.

587’de İşbara öldü. Onun vasiyetiyle kağan yapılan kardeşi Bağa, Sui imparatorunun kendisine gönderdiği davullar ve sancaklar altında Apa’ya karşı batıya yürüdü.^[1] Apa’nın adamları sancakları Sui birliklerinin Bağa’nın yanında olduğunun işareti saydı. Kalabalıklar hâlinde Bağa’nın tarafına geçtiler ve Bağa Apa’yı canlı yakaladı.^[1] Bağa imparatora tutsağın yaşayıp yaşamayacağını sordu. Şansölye Gao Jiong, akrabanın akrabayı yok etmesinin bir çürüme olduğunu söyledi ve imparator onu bağışladı.^[1] Sui Shu Apa hakkında başka bir şey söylemez. Batıda halkı, Yangsu Tegin’in oğlu Niri’yi kağan olarak tahta çıkardı.^[1] Bazı araştırmacılara göre Sui Shu, batı Göktürklerinin sonraki kağanlarını İstemi’den değil ondan türetir. Kaynakları uzlaştırmaya yönelik yeni bir girişimde Apa, Tarduş’u batıdaki topraklarından sürer ve batıyı bir süre elinde tutar. İstemi’nin soyu üstünlüğü ancak sonra yeniden kurar. Batı kağanlığı maddesi bu görüşleri ortaya koyar. Hiçbiri ağır basmış değildir.

584'te, iç savaş başladığında Göktürk ülkesi: batıda Tarduş, ortada Töremen Apa, doğuda İşbara, yanlarında Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, bölgeler yaklaşıktır.

585: Eylülde batının ordusu Ötüken'e yürür. İşbara Sui himayesinde Baidao'ya çekilir ve oradan Apa'ya karşı saldırıya geçer. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

587–588: İşbara ölür, doğuda yerine Bağa geçer. Bağa batıya yürür ve Apa'yı canlı yakalar, Apa'nın taraftarlarının başına Niri geçer. 588'de Bağa ölür ve yerine Tulan geçer, batı ise o sırada İran'la savaştadır. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

Değerlendirme

Töremen, kaynakların savaşı etrafına kurduğu, sonra da ilgisini yitirdiği prenstir. Güç hırsı savaşı kaçınılmaz kılan dört prensten biri sayılır. Dördü arasında iddiası en sağlam olanıdır, çünkü ölen kağan onu halef göstermişti. Davası ise en zayıf olanıdır, çünkü kurultay onu seçmemişti. Kül Tegin yazıtı, Çinlilerin kardeşi kardeşe düşürdüğünü söyler. Hangi kardeşleri kastettiğini söylemez.^[5]