Mugulü

Mugulü, Rouran Kağanlığı’nın hükümdar hanedanı Yujiulü’nün adını aldığı kişidir. Hanedanın bu adı nasıl aldığının hikâyesi, Wei Shu’nun Rouranlar hakkında anlattığı ilk şeydir.^[1] Bu, bir düşmanın anlattığı bir köken hikâyesidir.

Wei Shu’daki hikâye

Wei Shu, Rouranlara Donghu’nun bir kolu diyerek başlar. Klan adları Yujiulü’ydü.^[1] Tarihlerin 220’den 277’ye kadar yıl verdiği Tuoba atası Shenyuan’ın saltanatının sonunda, bir akıncı atlı grubu bir köle yakaladı. Kölenin saçı yalnızca kaşlarına kadar uzanıyordu ve kendi adını unutmuştu.^[1] Efendisi ona “kel kafa” anlamına gelen Mugulü adını verdi. Mugulü ile Yujiulü kulağa benzer geldiği için torunları sonradan Yujiulü’yü klan adı olarak aldı.^[1]^[2] Yetişkin olunca köleliğinden kurtarıldı ve atlı asker yapıldı. Tarihlerin saltanatını 307’den 316’ya koyduğu Mudi döneminde geç kaldığı için ölüme mahkûm edildi. Kaçtı ve büyük çölün vadileri arasına saklandı. Yüzden fazla kaçak topladı ve Hetulin boyuna bağlandı.^[1] Oğlu Cheluhui güçlü ve cesurdu. Kendine ait bir takipçi kitlesi olan ilk kişi Cheluhui’ydi. Bu kitleye Rouran adını verdi ve Tuoba devletine tebaa olarak hizmet etti.^[1] Daha sonraki imparator Taiwu onları akılsız sayıyor ve böceklere benzetiyordu. Bu yüzden adı “kıvranan” anlamına gelen 蠕蠕 yazısına çevirdi. Bölüm bu adla yazılmıştır.^[1]

Kronoloji tek bir hayat olarak tutarlı değildir: 277’den önce yakalanmış ve 307’den sonra mahkûm edilmiş bir köle, kaçtığında en az kırk yaşındadır. Metin bunu belirtmez. Modern bir değerlendirmeye göre hikâyenin içeriği, bölgesel kaynakların yansıttığı biçimiyle İç Asya göçebe devletlerinin doğuşu için neredeyse kalıplaşmıştır. Hikâyenin ima ettiği Donghu ve Siyenpi kökeni, Rouranların Moğolca konuştuğunun varsayılmasının nedenidir.^[3] Başkaları hikâyeyi bozkır tarihinde ender görülen bir örnek sayar. Tuoba hizmetinde yükselen bir esir, bir suçtan sonra kaçtı ve çevresinde bir devlet topladı.^[4] Bunlar bu anlatımı, Mugulü’nün grubunu özgürce dolaşmak isteyen dışlanmışların bir hareketi sayan görüşe yeğler. Gerekçesi, bozkır boylarının olağanüstü nitelikleri olmayan bir kaçağın ardından kolay kolay gitmemesidir.^[4] İkisi de tek tanığı Wei Shu olan bir hikâye hakkında alınmış tutumlardır. Başka iki anlatım kurucuyu, soylu bir kökenden gelmeyen göçebe önderleri arasına koyar. Biri onu kaçak bir köle diye adlandırır.^[5] Öbürü, topladığı topluluğu bozkırın kıyısından gelip oraya sığınan adamlar sayar.^[6] Kel bir atanın aynı öyküsü hem Rouranların hem Kıtanların başında bulunmuş ve Kıtan adı Moğolca çıplak baş anlamındaki bir sözcükten açıklanmıştır.^[2]

Farklı bir tarihleme, öyküdeki imparator Mu’yu 345’ten 361’e hüküm süren aynı adlı Jin imparatoruyla özdeşleştirir.^[6] Wei Shu, Shenyuan’dan sonra gelen Tuoba hükümdarları arasında imparator Mu’yu anar ve tarihler Tuoba Mudi’yi 307 ile 316 arasına koyar.^[1]

Soyundan gelenler

Wei Shu soyu Cheluhui’den Tunugui, Bati ve Disuyuan’a kadar izler. Bu reisler Tuobalara her yıl at, sığır, samur ve sansar derisi haracı öderdi. Kışın çölün güneyine, yazın kuzeyine göçerlerdi.^[1] Halk daha sonra Disuyuan’ın oğulları altında bölündü: doğuda Pihouba, batıda Yunhedi. Soy, konfederasyonu bir kağanlığa çeviren, Yunhedi’nin torunu Shelun’a uzanır.^[1] Bu reislerin hiçbiri kağan unvanını taşımadı. Unvan Shelun’la başlar. Türk Atlası unvanın tarihini kağanlık maddesinde ve unvan maddesinde anlatır.

Notlar

^ a b c d e f g h i j Wei Shu, juan 103
^ a b Ögel 1978, p. 282
^ Golden 1992
^ a b Yıldırım 2024
^ Khazanov 1994, p. 167
^ a b Lattimore 1951, p. 528

Kaynaklar

Wei Shu, juan 103

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Kürşat Yıldırım, On the Culture of Rouran Khanate (2024)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)