Siyenpiler (Xianbei)

Doğu bozkırı, Asya Hunları ile Rouranlar arasında Siyenpilerin elindeydi. Çin tarihlerinin hesabına göre, Aşinalar Altay’dan çıktığında Kuzey Çin’i yöneten hanedanların çoğunun ataları Siyenpilerdi. Onlar hakkındaki başlıca anlatı, Hou Han Shu’nun doksanıncı bölümüdür.

Ad, ülke ve âdet

鮮卑ÇinceHou Han Shu 90
東胡ÇinceHou Han Shu 90

Hou Han Shu, Siyenpileri Doğu Hu’ların, yani Donghuların bir koluna bağlar. Siyenpiler ayrı bir yerde, Siyenpi Dağı’nın yanında yerleşti ve adlarını bu dağdan aldı.^[1] Metne göre dilleri ve âdetleri, aynı soyun öbür kolu olan Wuhuanlarınkiyle aynıydı.^[1] Han hanedanının başında Mete Han, doğudaki herkesle birlikte onları da yendi. Siyenpiler Liaodong sınırının çok ötesine kaçtı. Orada Wuhuanlarla komşu oldular ve Çin’le hiçbir ilişkileri olmadı.^[1]

Bölüm Siyenpilerin âdetlerini yalnızca kısaca anlatır, ama bu kısa anlatım değerlidir. Evlenirken önce başlarını kazırlardı. Baharın son ayında Raole Irmağı’nda büyük bir toplantı yapar, orada içip ziyafet çekerlerdi. Eşleşmeler ancak bundan sonra yapılırdı.^[1] Ülkelerinde yaban atı, yuan koyunu ve boynuzlu duan öküzü bulunurdu. Öküzün boynuzundan, Çinlilerin boynuz uçlu yay dediği yay yapılırdı. Ülkede ayrıca samur ve sansar vardı, kürkleri Çin’de değer görürdü.^[1]

Asya Hunlarının yerini almak

Dönüm noktası birinci yüzyılın sonunda geldi. Dou Xian’ın seferleriyle kuzeydeki şanyu yerinden edildi ve kaçtı. Siyenpiler karşıya geçip onun topraklarını işgal etti. Geride kalan Asya Hunları, yüz binden fazla çadır, hepsi kendilerine Siyenpi dedi. Siyenpiler bu sayede büyüdü.^[1]^[2]^[3]^[4] Bazı araştırmacılar Asya Hun ve Siyenpi boylarından oluşan bir konfederasyondan söz eder, bunda Siyenpiler bazen Asya Hun boy adlarını, Asya Hunları da Siyenpi adlarını taşır.^[5] Onlara göre güney Asya Hunları Siyenpilerin içinde erimedi, onlarla iki yönde karıştı.^[6] Modern anlatımlar, Tanshihuai döneminde Siyenpilerin kuzey Asya Hunlarına son verdiğini, 91’den ve 155’ten sonra büyük Asya Hun gruplarının uzaklaştığını ekler.^[7]

Bu cümle, çoğu zaman çıkarsanması gereken bir durumu tek satırda anlatır. Burada bir bozkır halkı, ötekinin otlaklarını ve adını alarak onun yerini alır. Adı değiştirenler fethedilmiş yabancılar değil, yenilen konfederasyonun geri kalanıdır.^[1] Bir bozkır etnonimi başka ne olursa olsun, takılıp çıkarılabilen siyasi bir etikettir. Sonraki her adı da aynı ışıkta ele almak en doğrusudur.

Tanshihuai

Siyenpiler birinci rütbeden tek bir hükümdar çıkardı ve bölüm onu uzun uzun anlatır. Tanshihuai, babası üç yıl Asya Hun ordusuyla birlikte uzakta olduğu sırada doğdu. Baba çocuğu öldürmek istedi. Anne, yuttuğu bir dolu tanesi ve gök gürültüsü hakkında bir hikâye anlattı ve çocuk büyütülmek üzere annesinin ailesine verildi.^[1]^[8] Bazı araştırmacılar, annenin yuttuğu dolu tanesi yüzünden Tanshihuai adını Türk-Moğol Tangsuk Kağan unvanıyla özdeşleştirir.^[9] On dört on beş yaşındayken, annesinin ailesinin sığırlarını almış başka bir boyun adamlarının ardından tek başına atını sürdü. Onları geri püskürttü ve her şeyi geri aldı. Boylar ondan korktu ve boyun eğdi.^[1]

Onu bir yiğitten hükümdara dönüştüren kısım bundan sonra gelir. Yasaklar koydu ve doğru ile yanlış arasında hüküm verdi, kimse de bunları çiğnemeye cesaret edemedi. Bu yüzden onu başlarına şef yaptılar.^[1] Merkezini Gaoliu’nun üç yüz li’den fazla kuzeyinde, Chuochou Irmağı kıyısındaki Danhan Dağı’nda kurdu. Doğu ve batı kesimlerinin şefleri ona geçti. Güneye doğru Çin sınırı boyunca akın etti. Kuzeyde Dinglingleri uzak tuttu, doğuda Buyeo’yu geri püskürttü, batıda Wusunlara vurdu. Eski Asya Hun ülkesinin tamamını aldı: doğudan batıya on dört bin li, kuzeyden güneye yedi bin li.^[1]^[10]

Han ona bir mühür ve bir kral beratı gönderdi, bir de evlilik önerdi. Tanshihuai bunu kabul etmedi ve akınlarını sertleştirdi.^[1]^[10] Bazı araştırmacılar, unvanla ve prensesle birlikte gelen malların boy ittifakını bir arada tutmaya yetmeyecek kadar az olduğu için bunu reddettiğini düşünür.^[11] Ardından topraklarını kendisi üçe böldü: doğu, orta ve batı. Her bölümün onun emrinde kendi komutanı vardı.^[1] Çin unvanını reddeden ve kendini kanatlar hâlinde örgütleyen bu bozkır devleti, Göktürk kağanlığı’nın dört yüzyıl sonra alacağı biçimi taşır. Benzerlik soya değil yapıya dairdir.

Han’a hizmet

MS 49’da Siyenpiler Han’a ilk kez elçi gönderdi. Ardından şefleri Bianhe, Liaodong’un Han valisi Ji Rong’a gelip bağlılığını kanıtlamak istedi. Ji Rong’un emriyle Kuzey Asya Hunlarına vurdu ve iki binden fazla baş aldı. Sonraki yıllarda her yıl kuzeydeki düşmana karşı çıktı ve başları ödülünü almak için Liaodong’a getirdi.^[1]^[12] Sonra Ji Rong, Shanggu’ya sık sık akın etmiş olan Chishanlı Wuhuan önderi Xinzhifen’e saldırması için onu rüşvetle tuttu. Bianhe onu öldürdü. Bundan sonra bütün Siyenpi şefleri boyun eğmeye geldi ve ödüllerini almak için Liaodong’a gitti. Metin, Qing ve Xu eyaletlerinin bunun için yılda 270 milyon sikke ödediğini, bunu olağan bir iş saydığını söyler.^[1]^[12] İmparator An’ın Yongchu yıllarında Siyenpi şefi Yan Liyang saraya geldi. Dul İmparatoriçe Deng ona bir kral mührü verdi ve barbarlarla pazarların kurulduğu Ningcheng’de kalmasını söyledi. Rehineler için biri kuzeyde, biri güneyde iki konukevi yaptırdı. Yüz yirmi Siyenpi boyunun her biri bir rehin gönderdi.^[1]^[2] 220’de Wei imparatoru Wen, Siyenpi şefi Kebineng’i dosdoğru bağlılık prensi yaptı. 222’de Kebineng üç binden fazla atlıyla Dai’nin sınır pazarlarına geldi ve ticaret için yetmiş binden fazla at ve sığır sürdü.^[13]

Ardıl haneler

Tanshihuai’nin konfederasyonu ondan sonra ayakta kalmadı. Onu izleyen Siyenpi grupları, Kuzey Çin’e kendi yollarından girdi. Murong, Tuoba ve kuzeybatıdaki Tuyuhun bu gruplardan çıktı. Tuobalar Kuzey Wei’i kurdu. Batı Wei ile Kuzey Qi de onun aracılığıyla ortaya çıktı. Rouran hükümdar hanedanı da onlardan türetilir. Siyenpiler bu yüzden Aşinaların 552’de karşısında bulduğu iki gücün de arkasında durur: bozkırdaki efendi ve güneydeki hanedan merkezleri.

Dil ve kanıtın sınırları

Siyenpilerin hangi dili konuştuğu, kişi adlarından, unvanlardan ve Çince yazılışıyla aktarılmış, açıklamalı bir avuç sözcükten bilinir. Günümüze bağlantılı bir metin ulaşmamıştır. Olağan sınıflandırma Moğolca ya da Para-Moğolcadır. Bu sınıflandırma, Rouranlara uygulanan sınıflandırmayla aynı türdendir: bir derlemenin okunmasına değil, ince bir çevriyazılı sözcük yığınından çıkarıma dayanır.

Kimileri Tuobaları Türk-Moğol olarak sınıflandırır ve Aşinaların onlarla dili ve saray giysisini paylaştığını savunur. Bu bir görüştür. Türk Atlası onu etnogenez tartışması maddesinde görüş olarak ele alır. Hou Han Shu’nun söylediği bu değildir, Hou Han Shu bu konuda bir şey söyleyebilecek durumda da değildir. 1925’te Çin metinleri arasında bulunduğu bildirilen bir Siyenpi sözcük dizini tümüyle Türkçe sayılmıştır. Aynı türden bir sözcük dizini Kitan dilinin Moğolca olduğunu göstermişti.^[14] Bir başka öneri Siyenpileri 266’dan 394’e kadar doğu Moğolistan’da hüküm süren Türkler sayar ve sözcüklerini Göktürk ve Uygur dillerinden açıklar. Bu öneri Rouranları büyük olasılıkla Moğolca konuşan bir halk sayar.^[15] Bazıları da Tuobaların bazı divan unvanlarını Türkçe sayar. Bir kâtibin, bir kapıcının ve bir kuşak görevlisinin unvanlarının Çince yazımlarını bitigči, kapaɣčı ve kurlaɣčı diye yorumlar.^[16] 814 tarihli bir Tang coğrafyası, kuzey Shanxi’deki bir dağın adını barbarların dilinde “otuz li” diye açıklar. Ad, otuz için Türkçe değil Moğolca sözcüğe uyar ve Siyenpilerin halefleri arasında Moğolca konuşmanın izi sayılmıştır.^[17] Bir araştırmacı Tuobaları Asya Hunlarının bir kolu sayar, unvanlarını Türkçe kabul eder ve boylarının yaklaşık beşte üçünü Türk, üçte birini Moğol sayar.^[18]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p Hou Han Shu, juan 90
^ a b Jagchid 1989, p. 34
^ Litvinsky 1996, p. 313
^ Ögel 2015, p. 301,304
^ Ögel 2015, p. 304–305
^ Ögel 2015, p. 386
^ Kafesoğlu 1997, p. 67–68
^ Ögel 2015, p. 354–355
^ Ögel 2015, p. 354
^ a b Jagchid 1989, p. 35
^ Jagchid 1989, p. 36
^ a b Jagchid 1989, p. 33
^ Sanguozhi, juan 30
^ Barthold 2004, p. 25
^ Togan 1981, p. 41
^ Tekin 2003, p. 13–14
^ Pelliot 1929, p. 251–252
^ Kafesoğlu 1997, p. 90–93

Kaynaklar

Hou Han Shu, juan 90
Wei Shu, juan 103
Sanguozhi, juan 30

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)