Rouran

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Rouranlar, Rouran Kağanlığı’nın halkıdır. Kağanlık 400 dolaylarından 552’ye kadar doğu bozkırını elinde tuttu. Aşinalar bir yüzyıl boyunca onun tebaası olarak yaşadı.^[1] Rouranların kendileri hakkında söyledikleri hiçbir şey günümüze ulaşmamıştır. Onları Çinlilerin verdiği adlardan tanırız. Wei yönetiminin açıkladığı biçimiyle kağanlarının unvanlarından ve Göktürklere bıraktıkları devletin biçiminden de tanırız.

Adlar

AparEski TürkçeKül Tegin inscription
柔然ÇinceWei Shu 103
蠕蠕ÇinceWei Shu 103
茹茹ÇinceZhou Shu 50
Juan-juanİngilizce

Wei Shu, hanedanın atasının Mugulü adında, “kel kafa” anlamına gelen, adsız bir köle olduğunu söyler. Oğlu Cheluhui, kendi adamlarını toplayan ilk kişiydi. Bu topluluğa Rouran, 柔然, adını verdi.^[1]^[2]^[3]^[4] Bazı araştırmacılar kel bir ata hikâyesini Kitanların kel atasının yanına koyar. Rouranları, Kitanları ve Siyenpileri Proto-Moğollar arasında sayar.^[5] İmparator Taiwu onları akılsız saydı ve böceğe benzetti. Adı “kıvranan” anlamına gelen 蠕蠕 olarak değiştirdi. Wei Shu bütün bölümünü bu aşağılayıcı yazımla yazar.^[1] Zhou Shu ile Sui Shu 茹茹 yazar.^[6] Adın eski okunuşu Juan-juan’dır. Modern öneriler, adın bir saç biçimine ya da bir totem’e işaret ettiğini söyler. Bu öneriler adı, sürünmek anlamına gelen bir Moğolca sözcükle, o sözcük aracılığıyla da Apar ya da Avar adıyla bağlar.^[7] Farklı yerlerde ve farklı zamanlarda görünen Aparlar ile Avarların aynı halk olup olmadığı açık değildir.^[7] Türkolog Bahaeddin Ögel, adın arkasında Türkçe bir börü, “kurt”, bulunduğunu önerdi. Çince yazılar bu etimolojiyi göstermez. Bu etimoloji yalnızca, başka bir yerde Rouranları kurtlarla bir tutan bir Çin kaynağına dayanır.^[8] Türkiye’de Rouranlar hemen her zaman Avar diye anılır. Avrupa’daki “Pannonya Avarları”na karşı “Asya Avarları” denir.^[8] Bir Türk el kitabı Rouranlara kaynak göstermeden Avar adını verir.^[4] Rouranlar kendilerine Rouran derdi.

Köken ve dil

Wei Shu, Rouranları Donghuların bir kolu sayar ve hükümdar klana Yujiulü adını verir. Mugulü’nün hikâyesinin ayrı bir maddesi vardır.^[1] Araştırmacıların, Rouranların Moğolca konuştuğu varsayımı Donghu ve Siyenpi soyuna dayanır.^[7] Károly Czeglédy’nin yeniden kurgusunda belli bir akla yatkınlık vardır. Czeglédy, Yujiulüler önderliğindeki Siyenpi boylarının Hun kalıntılarıyla birleştiğini anlatır. Bu kalıntılar, Eftalit devletinin de temelini oluşturan Var ve Hun boylarıdır.^[7] Başka bir araştırmacı grubu Rouranları yine Donghulara ve Siyenpilere bağlar. Bu araştırmacılar, Siyenpilerin içinde Türk unsurları bulunduğunu savunur.^[8] Ona göre Rouran devleti, bir boylar konfederasyonu değil, hüküm süren bir hanedanın yönettiği bir monarşi olarak ilk “gerçek” bozkır imparatorluğuydu. Aynı araştırmacılar, Siyenpi, Tuoba ve Rouran hükümdar hanedanlarının Türk bileşenleri taşıdığını söyler ve bunu daha olası görüş sayar. Etnogenez tartışması bu görüşü başka görüşler arasında bir görüş olarak ele alır.^[8] Rouranların yönettiği konfederasyon her hâlükârda büyük ölçüde Türkçe konuşuyordu. Konfederasyon, Gaoche’yi, yani Tiele’yi, ve Aşinaları da kapsıyordu.

Daha eski kuramlar unvanlara ve birkaç açıklanmış sözcüğe dayanır. Erken bir kuram Siyenpileri, dolayısıyla Rouranları, Tunguz karışımı olan, ağırlıklı olarak Moğol bir halk sayar ve kağan unvanını Moğolca bir sözcük sayar.^[9] İkinci bir kuram Göktürk unvanlarının çoğul ekine dayanır. Göktürklerden önceki imparatorluğun Türkçe değil Moğolca biçimli bir dil konuştuğunu, Göktürklerin örgütlenmesinin bir kısmını ve bazı unvanlarını ondan devraldığını savunur.^[10] Üçüncü bir kuram Siyenpileri Türk, Rouranları ise unvanlarından hareketle büyük olasılıkla Moğol sayar.^[11] Dördüncüsü Tuobaların bazı divan unvanlarını Türkçe sayar. Bir kâtibin, bir kapıcının ve bir kuşak görevlisinin unvanlarının Çince yazımlarını bitigči, kapaɣčı ve kurlaɣčı diye okur.^[12]

Dönemi ele alan bir inceleme, Rouran devletinin çok etnikli olduğunu ve dili için kesin bir kanıt bulunmadığını savunur. Eski kaynaklar Rouranları Asya Hunlarının ayrı bir kolu sayar. İnceleme bu gerekçeyle, onların dilinin, dili yine bilinmeyen Asya Hunlarının diliyle aynı aileye ait olduğunu varsayar.^[13] Aynı eser, Asya Hunlarına ya da Rouranlara bir dil atfetmenin son derece varsayımsal kaldığını savunur.^[14]

Kaynakların günümüze taşıdığı tek Rouran sözcükleri kağanların unvanlarıdır. Wei Shu bunların her birini “Wei dilinde” açıklar: Qiudoufa “sürüp genişletmek”, Aikugai “güzel görünüşlü”, Mouhan Heshenggai “zafer kazanan”, Chilian “kutsal”, Chu “tek”, Shouluobuzhen “lütufkâr”, Fugudun “sabit”, Houqifudaikuzhe “sevinçli”, Tahan “ardıl”, Douluofubadoufa “denetimi gösteren”, Mi’oukesheju “dingin” ve Chiliantoubingdoufa “kavrayan” demektir. Kağan sözcüğünün kendisi de “Wei’nin imparator dediği” anlamına gelir.^[1]^[15] Chu’nun Çince açıklaması wei, “evet” sözcüğü, Chu ise onay bildiren Moğolca ya da Tunguzca bir sözcük olarak yorumlanmıştır.^[16] Wei Shu bunların arkasındaki kuralı da ekler. Rouranlarda bir hükümdarın ya da bakanın unvanı, yaşamı boyunca davranışından ve yeteneğinden alınırdı, tıpkı Çinlilerin ölümden sonra ad vermesi gibi. Unvan ölümünden sonra değiştirilmezdi.^[1] Bu açıklamalar Wei’nin yaptığı karşılıklardır. Arkalarındaki dil belirlenmemiştir.^[17] Hüis Tolgoy yazıtı Brahmi yazılıdır ve bazıları onu Moğolca okur. Yazıt, dilinin Rouran devletinin mi, Tuobaların mı, yoksa Tula vadisindeki bir boyun mu dili olduğunu açık bırakır.^[17]

Brahmi kanıtının bir tarihleme sorunu vardır. Bu yazıyla yazılmış Orta Moğolistan yazıtlarından ikisi, yani Bugut’taki Brahmi metni ile Hüis Tolgoy taşı, kayıtlı en eski Moğolca olarak okunmuştur. İkisi de ikna edici sayılır. Ne var ki Bugut Brahmi’si 584 ile 587 dolaylarına, Hüis Tolgoy ise 604 ile 620 arasına tarihlenir. İkisi de Rouran kağanlığının yıkılışından onlarca yıl sonradır.^[18] Bu yüzden Rouran nüfusunun ya da seçkinlerinin bileşimi hakkında bunlara dayanarak güvenle hiçbir şey kurulamaz.^[18] Aynı uyarı daha eski önerilere de uygulanır. Rouran dilinin Para-Moğolca olduğunu savunan eski bir anlatım, dilbilimsel olmayan gerekçelerden yola çıkar.^[18] Geriye bir bulgu değil, bir olasılık kalır. Rouranlar arasındaki bazı toplulukların Moğolca konuşmuş olması çok mümkündür. Moğolca konuşan Siyenpilerle yakın bağ da bunu akla yatkın kılar.^[18]

Genetikte tek bir veri noktası vardır. Rouran dönemine ait yayımlanmış tek bir genom bulunur. Bu genom, geniş anlamda kuzeydoğu Asya kökenli bir soy taşır ve yayımlanmış üç Asya Hun genomundan ayrıdır. Genom, Güney Sibirya’nın bugünkü Moğolca konuşurları ile Aşağı Amur’un Tunguzca konuşurları arasında yer alır.^[18] Bu, Siyenpilerin ve dolayısıyla Rouranların Moğolistan ile Mançurya arasındaki Büyük Hingan’dan geldiği varsayımına uyar.^[18] Tek bir birey bir nüfus değildir. Genetikçiler bunu kendileri de söyler.^[18]

Yaşam biçimi

Wei Shu’nun Gaoche bölümüne göre Gaocheler su ve otlak arayışıyla göç eder, deri giyer ve et yerdi. Sığırları, koyunları ve davarları tamamen Rouranlarınki gibiydi. Yalnızca araba tekerlekleri yüksek ve çok parmaklıydı.^[1] Kaynaklar Rouranların göçebe yaşamını en çok burada betimlemeye yaklaşır. Aynı bölüm devletin düzenini de anlatır ve bu düzeni Shelun’un kurduğunu söyler. Shelun, bir generalin komutasına binlik orduları, bir yüzbaşının komutasına yüzlük bayrakları verdi. Ganimet içeri ilk girene, ölüm ise geri çekilene gitti. Yazı yoktu. Komutanlar, tahtaya çentik atmayı öğrenmeden önce adamlarını koyun pisliğiyle sayardı.^[1] Yazıya ilişkin üç kayıt vardır. Birincisi, ordunun pislikle ve çentikle saymasıdır.^[1] İkincisi beşinci yüzyıl sonlarına ait Song Shu’dur. Song Shu, Rouranların yazıyı bilmediğini ve işleri tahtaya kaydettiğini söyler. Sonra yavaş yavaş yazıyı öğrenmişler ve okuma yazma bilen çok kişileri olmuştur. Metin hangi yazı olduğunu söylemez, en olası yazı Çincedir.^[17] Üçüncüsü, Sogd yazısının Rouran döneminde Moğollara ulaştığı yolundaki Moğol önerisidir. Bu öneriyle birlikte Hüis Tolgoy yazıtı Rouranlara atfedilir.^[17] Yucheng’den itibaren her kağan kendine ait bir saltanat çağı ilan etti: Yongkang, Taiping, Tai’an, Shiping, Jianchang.^[1] Wei Shu bu çağları bir iddia olarak kaydeder. Kaynakların gösterdiği Rouran kançılaryasına en yakın şey bunlardır.^[1] Rouranlar Wei’den, Kuzey Yan’dan, Eftalitlerden ve Doğu Wei’den kız aldı ve onlara kız verdi. Hatunları, soyu olmayan bir kadın da olabilirdi.^[1]

Din

İnanç konusunda kaynaklar bir hikâye ve bir elçilik verir. Chounu döneminde hekim ve büyücü genç bir kadın olan Diwan, yedi gün oruç tutup göğe dua etti. Ardından kağanın kaybolan oğlunu bir çadırda yeniden ortaya çıkardı. Diwan’a Kutsal Kadın unvanı verildi ve hatun yapıldı. 520’de boğuldu.^[1] Bu, Rouranlar arasında şamanizmin en açık kaydıdır. Bazı araştırmacılar onların dinini tek Tanrı’nın, atalarının ve doğa güçlerinin eski bozkır dini sayar.^[17] 511’de Chounu, Wei katına Budist rahip Hongxuan’ı mücevherli bir heykelle gönderdi. Bu, Rouran hükümdarlık merkezinde Budizm’in bilinen en eski kaydıdır.^[1] Başkaları Budizm’in girişini Diwan’ın ölümünden sonraya koyar ve Budizm’in Tarım vahası şehirlerinden geldiğini söyler. Yazıt Rouranlara aitse, bu araştırmacılar Hüis Tolgoy yazıtındaki Budist unsurları da buna dahil sayar.^[17] Tengrizm ve Budizm maddeleri ikisini de ele alır.

Rouranlar ve Avarlar

Anagui’nin ölümünden sonra soyluların yirmi bin kadarı batıya at sürdü. Avarların kağanları ve yönetici soyluları büyük olasılıkla bunların arasından çıktı. Kağan unvanı da onlarla birlikte batıya gitti.^[19]^[20] 568’de Konstantinopolis’teki Göktürk elçileri, kaçak Avarları yaklaşık bu sayıda saydı.^[21] Üç iddia birbirine karşı durur. Göktürkler Avarları kaçak köleleri olarak adlandırdı.^[7] Theophylaktos’un aktardığı kağan mektubuna göre gerçek Avarlar Taugast’a, yani Çin’e, ve Mukrilere kaçmıştı. Tuna’daki barbarlar bu adı yalandan almıştı.^[7] Czeglédy, hem Rouran hem Eftalit devletlerinin Var ve Hun boylarından oluştuğunu savundu. Bu yüzden Avrupa Avarlarının çekirdeğini ikisinden hangisinin oluşturduğu belirsiz kalır.^[7] Bazı araştırmacılar Rouranlar ile Avarların akrabalığını kanıtlanmış sayar. Onlara göre kuşkucular yakın tarihli genetik çalışmalarla çürütülmüştür. Soru yine de karara bağlanmamıştır.^[8] En ağır basan itiraz genetikten çok dilbilimsel olandır. Rouranlar Moğolca, Avarlar ise bir Bulgar Türkçesi çeşidi konuşmuş olsun. O hâlde süreklilik, batıya giden yolda bir dil değişimini gerektirir. Avrupa Avarlarının dilinde, bu değişimin nerede olduğunu gösterecek bir Moğolca alt tabaka gösterilememiştir.^[18] Walter Pohl üçüncü sonucu çıkarır. Avrupa Avarları Rouran adını, taşıdığı meşruiyet için aldı. Bunun dışında başka bir dil konuşan başka bir halktı.^[18] Daha eski bir anlatım Avarları, 560 dolaylarında Karadeniz’e gelen ve 626’da Konstantinopolis önünde duran Rouranların bir parçası sayar.^[22] Dönemi ele alan bir inceleme, Avarların Türkçe konuştuğu görüşünü yaygın ama kanıtsız ve büyük olasılıkla haksız bulur.^[13] Avar maddesi yönetici soyluların kökenini ve diğer görüşleri ortaya koyar.

Rouranlar ve Göktürkler

Rouranlar Göktürk tarihi için, onun altında başladığı güç olarak önem taşır. Kaynaklarda Göktürkler, Rouranların onları yaptığı şeydir: Altay’da, önderlerine demirci kölem diyen bir kağanın altında demircilik yapan insanlar.^[6] Göktürkler kağan unvanını, Orta Asya’da bunu ilk taşıyan Rouranlardan devralmış olabilir.^[23] Bir anlatım Göktürkleri Pingliang bölgesinin, Wei’den Rouranlara kaçmış “karma barbarları” olarak betimler. “Demirci köle” aşağılamasını göçebe olmayan kökenin bir başka işareti sayar, çünkü demirciler göçebeler arasında saygın bir konumdaydı.^[3] Aynı anlatım Rouranları ve Göktürkleri, devam eden Asya Hunları olarak değil, Çin’in kıyısından çıkan yeni göçebe oluşumlar olarak görür.^[24] Bir inceleme, Göktürk efsanesinin “mağaralarını” Bumin’in halkının Rouranlar için demir işlediği yeraltı madenleri sayar.^[25] Kağanlığın, Mugulü’den Anagui’ye kadar hükümdarlarının ve savaşlarının kendi maddeleri vardır.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n Wei Shu, juan 103
^ Khazanov 1994, p. 167
^ a b Lattimore 1951, p. 528
^ a b Ögel 1978, p. 282
^ Ögel 1978, p. 273–274, 282
^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f g Golden 1992
^ a b c d e Yavuz 2025
^ Kurakichi 1926, p. 16
^ Pelliot 1915, p. 689
^ Togan 1981, p. 41
^ Tekin 2003, p. 13–14
^ a b Litvinsky 1996, p. 317
^ Litvinsky 1996, p. 322
^ Kurakichi 1926, p. 7
^ Kurakichi 1926, p. 16–17
^ a b c d e f Yıldırım 2024
^ a b c d e f g h i Savelyev 2020
^ Golden 2013, p. 62–63
^ al. 2022, e6
^ Menander Protector
^ Togan 1981, p. 154–155
^ Pelliot 1915, p. 688–689
^ Lattimore 1951, p. 526, 528
^ Litvinsky 1996, p. 326

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
Kürşat Yıldırım, On the Culture of Rouran Khanate (2024)
Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
Paul Pelliot, L'origine de T'ou-kiue, nom chinois des Turcs (1915)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)