Bozkır imparatorluklarının akınları ve savaşları insanları sürükleyip götürdü. Bir kısmı fidyeyle kurtarıldı, bir kısmı değiş tokuş edildi, bir kısmı esir edenin sarayında tutuldu, bir kısmı satıldı. Kaynaklar alınmayı, fidyeyi, kaçışı ve satışı anlatır. Göktürklerde hür olmayanların sayısını ya da onları yöneten bir kuralı vermez, hiçbir kaynak bir kölelik hukukunu anlatmaz.[1] Aşağıda kaynakların verdiği sahneler toplanır.

İnsanların alınması

Asya Hunlarının ganimet kuralı en eski ifadedir. Bir baş ya da esir alan savaşçıya bir kadeh şarap verilir, yağmaladığını da kendisi alırdı. Esir aldığı insanları köle olarak alırdı.[2] Wei Shu, Rouran hanedanı için benzer bir başlangıç anlatır. Akındaki bir atlı, saçı yalnız kaşlarına kadar uzanan ve kendi adını unutmuş bir köle aldı. Efendisi ona “kel baş” anlamına gelen Mugulü adını verdi. Büyüyünce azat edildi ve atlı asker yapıldı. İmparator Mu zamanında geç kaldığı için başı kesilmeye mahkûm oldu ve çöle kaçtı. Orada yüzden fazla kaçak topladı.[3] Mugulü’nün hikâyesi bir düşmanın anlattığı köken masalıdır.

Göktürklerin Çin’e akınları binlerce insan aldı. 601’de Awusili Xijin komutasındaki Göktürk grupları çölü güneye geçti ve Qimin Kağan’ın halkından 6.000 erkek ve kadını ve 200.000’den fazla hayvanı götürdü.[4] Sui generali Yang Su onları yakaladı ve her şeyi Qimin’e geri verdi.[4] 622’de İlig Kağan’ın atlıları Fen ve Lu’dan 5.000’den fazla erkek ve kadını aldı.[5] Xin Tang Shu, Mochuo dediği Kapgan Kağan’ın, İmparatoriçe Wu zamanındaki bir akında Zhao ve Ding’den 80.000 ile 90.000 erkek ve kadın aldığını söyler. Bir Tang ordusu üzerine toplanırken onları diri diri gömdürdü.[6]

Herakleios’un Göktürk müttefikleri İran tarafında da aynısını yaptı. 627’de geçtikleri ülkelerde İranlıları esir aldılar ve kasabaları ile köyleri yaktılar.[7] Hunların da bir esir sınıfı vardı. Attila’nın sarayında Trakya’dan ve İlirya kıyısından gelen esirler dışında neredeyse kimse Yunanca konuşmazdı.[8] Sirmium’dan bir esir Onegesius’un taş hamamını yapmıştı.[9] Attila’nın sekreteri Rusticius Yukarı Moesia’dan bir esirdi.[10] Viminacium şehri düşünce esir alınan Yunan bir tüccar, Onegesius için savaşarak özgürlüğünü kazanmıştı. Priscus’a yeni hayatını eskisinden iyi bulduğunu söyledi.[11] Dönüş yolunda Roma elçileri çarmıha gerilmiş bir Roma casusu ve efendilerini öldürmüş iki kölenin kütüklere asıldığını gördü.[12]

Fidye ve geri verme

Antlaşmalar esirlere fiyat biçti. Margus’ta Romalılar, fidyesiz eve dönmüş Roma esirlerini, esir edenlere her biri için sekiz solidus ödemedikçe geri vermeyi kabul etti.[13] Anatolius barışından sonra fidyesiz kaçmış her Roma esiri için ceza on iki solidustu. Ödenmezse esiri içeri almış olan onu geri vermek zorundaydı.[14] Margus antlaşması ve Anatolius barışı böylece her insana bir fiyat koydu.

Tang, Sui’nin sonunda Göktürklerin aldığı insanları satın aldı. 626’da yeni imparator Taizong, İlig Kağan’ın gönderdiği 3.000 atı ve 10.000 koyunu geri çevirdi ve İlig’e bunun yerine götürdüğü Çinli hanelerin geri verilmesini emretti.[15] İlig’in düşmesinden sonra bir ferman, Sui karışıklığında Göktürklerin eline düşen Çinlileri satın almak için elçiler gönderdi. Altın ve ipekle ödediler. Xin Tang Shu 80.000 erkek ve kadın sayar, Tang bunları yeniden halk yaptı.[6] Zizhi tongjian görevlilerin toplam rapor tarihini 631’in beşinci ayına koyar, Jiu Tang Shu da hepsinin ailelerine geri verildiğini söyler.[16] Hepsi eve dönmedi. Gaochang kralı, kendisine kaçmış bazı kişileri, bir ferman geri verilmelerini emretmesine rağmen alıkoydu.[17]

İlig düşünce Xueyantuolar farklı bir öneri yaptı. Göktürkler yıllar boyunca Çinlileri çok sayıda öldürmüştü, dediler, imparator onların boylarını Tang halkının kaybını telafi etmek için köle almalıydı. Oysa onları çocuk gibi besledi.[18] Tang onların öğüdünü dinlemedi. Teslim olan Göktürkleri sınırında yerleştirdi ve üzerlerine bir davul ve bir sancakla bir kağan atadı. Bozkır İmparatorluklarının Diplomasisi bunu anlatır.[19]

Kaçaklar, onları isteyenlere geri verildi. Mukan’ın elçileri Batı Wei’den, Wei’ye kaçmış olan Rouran artığının lideri Deng Shuzi’nin öldürülmesini istedi. Yuwen Tai kabul etti, Deng Shuzi’yi ve 3.000 kişiyi tutuklayıp Mukan’ın elçilerine verdi ve Qing kapısı dışında öldürttü.[20] Çinli sığınmacı Yang Qin, Tulan Kağan’a bir Sui dükünün imparatora karşı komplo kurduğunu söylemişti. Sui Shu, Tulan’ın onu yakalayıp bildirdiğini söyler.[4] Zhangsun Sheng’in biyografisi, Tulan’ın önce konukları arasında böyle birinin olmadığını söylediğini anlatır. Zhangsun Sheng Tulan’ın görevlilerine rüşvet verdi, Yang Qin’i buldu ve geceleyin aldı. Tulan sonra kağanı Sui’ye karşı kışkırtan Suijia’yı ve başkalarını yakalayıp Zhangsun Sheng’e teslim etti.[21] MS 14’te Wang Mang’ın elçileri şanyu Xian’dan asiler Chen Liang ve Zhong Dai’yi satın almaya çalıştı. Xian, dört asiyi ve bir Han albayını öldürmüş başka bir adamın yirmi yedi akrabasını topladı ve kafeslerde ve zincirlerle elçilere gönderdi. Wang Mang, Chen Liang’ı ve ötekileri yaktırdı.[22] Taspar Kağan, Qi talibi Gao Shaoyi’yi, Zhou elçisi He Ruoyi onu ikna etmeye gelince 580’de teslim etti.[20]

Kâşgarlı’nın on birinci yüzyıldan sözlüğünde, bozguna uğramış bir düşman için bir dize vardır. Şair onu esir alabilirdi. Düşman çok fidye topladı ve şair ona özgürlüğünü verdi.[23] Yine on birinci yüzyıldan Kutadgu Bilig, komutana esir askerlerin fidyeyle kurtarılmasına ve yaralılara bakmasını söyler.[24] İki metin de Karahanlıdır ve kendi çağlarının göreneğini gösterir.

Armağan olarak esirler

Hükümdarlar birbirlerine esir verdi. 573’te Dara’nın düşüşünden sonra I. Hüsrev esirleri arasından iki bin kadın seçip Türklere gönderdi.[25] Kadınlar varmadan bir ırmakta kendilerini suya attı.[26] 591’de II. Hüsrev, imparator Maurice’e Bahram Çobin’e karşı savaşta alınan Türk esirleri, zaferinin ilk meyvesi olarak gönderdi.[27] İstemi, İran’a karşı yürüyüşten önce Roma elçisi Zemarkhos’a bir kadın köle verdi, Kherkhir denen halkın bir savaş esiri.[28] Esirler ve köleler, atlar ve ipekle birlikte, sarayların birbirine verdiği armağanlar arasındaydı.

Bozkır halkları arasındaki Çinliler

İnsanlar sınırı kendi istekleriyle ya da bir elçiliğin gereği olarak da geçti. Birkaçı Han Shu ve Shiji’de anılır.

Hadım bir saray adamı olan Zhonghang Yue, bir Han prensesiyle kuzeye gönderildi. Gitmek istemedi. Giderse Han için bir dert olacağını söyledi ve varınca şanyuya geçti, şanyu onu yakından sevdi.[2] Li Ling, 99’da son adamlarıyla teslim oldu. Şanyu ona hayran oldu, ona bir kızını verdi ve onu kral yaptı. Hanlar, Asya Hunlarına asker yetiştirdiği söylentisi üzerine ailesini idam etti. Yıllar sonra Hanlar onu eve çağırmak için üç adam gönderdi. Li Ling, Hu giysisini çoktan giydiğini ve bir adamın iki kez rezil edilemeyeceğini söyledi. Asya Hunları arasında yirmi yıldan fazla yaşadıktan sonra öldü.[29] Li Guangli daha sonra teslim oldu ve şanyunun bir başka kızıyla evlendirildi. Rakibi Wei Lü, bir şamana, ölen şanyunun Li Guangli’nin kurban edilmemesine öfkeli olduğunu söyletti ve Li Guangli sunakta öldürüldü. Yağmur ve kar yağınca ve sürüler ile insanlar ölünce şanyu ona bir türbe yaptırdı.[22] Zhang Qian, Asya Hunları arasında on yıldan fazla alıkonuldu, ona bir eş verildi ve Hu rehberiyle kaçtı.[30]

Han sarayı kuzeyin çekimini biliyordu. İÖ 33’teki bir tartışmada görevli Hou Ying sınır garnizonlarını korumanın gerekçelerini sıraladı. Sınır halkının kölelerinin ve hizmetçilerinin çoğu mutsuzdu ve kaçmak istiyordu. Şöyle diyorlardı: “Asya Hunları arasında hayatın hoş olduğunu duyuyoruz, ama gözcüler bu kadar sıkıyken ne yapalım?” Orduya gidip dönmeyen birçok adamın yoksul oğulları ve torunları akrabalarına katılmak için kaçıyordu.[22] Asya Hunlarının zanaat ve ziraatinin bir kısmını Çinli esirler ve kaçaklarla kurduğu ileri sürülür.[31]

Sui’nin sonunda aynı akış kuzeye gitti. Sui Shu, Çinlilerin sayısız kişi halinde Göktürklere geçtiğini söyler.[4] 620’de Çula Kağan sarayındaki on binden fazla Çinliyi, Sui prensi Yang Zhengdao’nun komutasına Dingxiang’da verdi.[5] Sui takvimini ve kendi görevlilerini sürdürdüler.[5] Bir esir bir sarayı değiştirebilirdi de. Qi’li keşiş Huilin, bir akında Göktürklere götürülmüştü. Taspar Kağan’a Qi’nin Buda’nın yasası sayesinde zengin ve güçlü olduğunu söyledi. Taspar ona inandı, bir manastır yaptırdı ve Qi’den sutralar istetti.[4]

Sözler ve statü

Orhun yazıtlarında hür olmayanlar için iki sözcük vardır. Kul erkek köle, küŋ hizmet eden kadındır. Bilge Kağan, Çin hâkimiyeti zamanı için, beylik olacak oğulların Çinlilerin kulu, hanımlık olacak kızların küŋü olduğunu söyler.[32] Aynı çift, Göktürklerin kağan yaptığı Bars Beg’in ölümünden sonra Kırgız halkını anlatır.[33] İlteriş’ten önceki Göktürk halkını da anlatır, “küŋ ve kul edilmiş” bir halk.[34] Kül Tegin ordugâhı yitirse kraliyet kadınlarını bekleyen kaderi söyler: “sağ kalanlar köle olacaktı”.[35] Fetih zamanında, der yazıt, “kulun da kulları olmuştu”.[36] Yurdu terk etmenin bedeli bölümünde Bilge Kağan, halkın oğullarını köle, kızlarını hizmetçi yaptığını söyler.[37]

Pasajlar halkın hangi statüde olduğunu söylemez. Bir çalışma, sözcüklerin geniş olduğunu ve pasajların andıkları kişilerin toplumsal durumu hakkında yeterli bilgi vermediğini not eder.[38] On birinci yüzyılda Kâşgarlı qulu köle, qırnaqı cariye diye sıralar. Düşmanın durumunu öğrenmek için alınan düşman esiri için til, esir için bulun ve tutγun, güvence ya da rehine için tutuγ sözcüklerini sıralar.[39]

Köle ve tebaa, kaynaklarda yakın sözcüklerdir. 584’te İşbara Kağan “tebaa” sözcüğünün ne demek olduğunu sordu ve ona Sui’de tebaanın Göktürklerin köle dediği şey olduğu söylendi.[4] 576’da Türk Şad, Avarları Göktürklerin kaçak köleleri diye andı.[40] Güçlerine güvenmiş olan Alanların ve Unigurların artık Göktürklerin kölelerinin arasında sayıldığını söyledi.[40] Wang Mang’ın MS 15’teki elçileri Asya Hunlarından “Saygılı Köleler” adını almalarını istedi.[22] Her durumda sözcük, hükümdarlar arasındaki rütbeyi anlatır, alınıp satılan bir kişiyi değil.

Batı Bölgeleri üzerindeki Asya Hun makamının unvanı Köle Komutanı diye çevrilir. Han Shu yalnız, devletlerden vergi aldığını ve onlardan erzak çektiğini söyler.[41] Köle edilmiş insanlarla ilgisi olup olmadığı bilinmez.[41]

İbn Fadlan 921 ve 922’de Oğuzların ülkesinden geçti.[42] Bir Oğuz hastalanıp kölesi varsa, onlar ona bakar, ailesinden hiç kimse yanına yaklaşmazdı. Hasta bir köleyse ya da yoksulsa onu kıra atıp giderlerdi.[43] Oğuzlar, ölen bir savaşçının öldürdüğü adamlar için tahta heykeller yapar ve şöyle derdi: “Bunlar cennette ona hizmet edecek kölelerdir.”[44] Tahta figürler balbal göreneğine aittir.

Arapça ve Farsça kaynaklarda köle ticareti

Onuncu yüzyılın coğrafyacıları bozkırdan ve kenarlarından İslam dünyasına bir köle ticaretini kaydeder. 982’de yazılmış Farsça bir coğrafya olan Hudûd el-Âlem, Fergana’ya çok sayıda Türk kölesinin getirildiğini söyler.[45] Azerbaycan’a Rum, Ermeni, Peçenek, Hazar ve Slav köleler gelir.[46] Derbent’e, yakınında yaşayan her türlü kâfirden köleler getirilir.[47] İslam ülkelerindeki Hazar kölelerinin çoğu Hazar Peçeneklerinden gelir ve Hazarların ülkesinden inekler, koyunlar ve “sayısız köle” gelir.[48] Minorsky’nin şerhi, Slavlara ve Ruslara akın edip esirlerini satmak için Bizans topraklarına götüren Macarlar hakkında Gardizî’yi aktarır.[49]

İbn Fadlan Volga üzerindeki ticareti anlatır. Volga Bulgarlarının kralı, köle getiren Ruslar ve öteki halklardan on köleden birini kendisi için seçebilirdi.[50] Nehir kıyısındaki Rus ordugâhlarında tüccarlar için genç kadın köleler vardı.[51] Kâşgarlı, bir kölenin bir ata satın alınabileceğini kaydeder.[52] Halifelerin Türk köle askeri olan ghulamları aynı ticarete aittir.

Bu kaynaklar onuncu ve on birinci yüzyıldandır. İslam dünyasının ve komşularının pazarlarını anlatırlar ve Göktürklerin ya da Uygurların insanları aynı biçimde satıp satmadığını göstermezler.

Kanıtların sınırları

Kaynaklar esirleri, köleleri ve sığınmacıları adlandırır ve başlarına ne geldiğini anlatır. Hiçbir bozkır imparatorluğunda hür olmayanlar için bir sayı vermez, onların nasıl tutulduğunu, sahiplenildiğini ya da azat edildiğini de anlatmaz. Yazıtlardaki kul sözcüğünün nasıl ele alınacağı açık kalır. Asya Hunlarının ganimet kuralı, Priscus’un Hun esirleri ve coğrafyacıların köle pazarları, bozkır dünyasında insanların alınıp satıldığını gösterir. Bunların ekonominin ne kadarını taşıdığı bilinmez.

Notlar

  1. ^ Parlatır 1983, p. 808–810
  2. ^ a b Shiji, juan 110
  3. ^ Wei Shu, juan 103
  4. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 197
  6. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  7. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447
  8. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
  9. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85
  10. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 93
  11. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86–88
  12. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 94
  13. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  14. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74
  15. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  16. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 3
  17. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  18. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  20. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  21. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 51
  22. ^ a b c d Han Shu, juan 94
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 305
  24. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 2402
  25. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 387–388
  26. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 389–390
  27. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 146
  28. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
  29. ^ Han Shu, juan 54
  30. ^ Han Shu, juan 61
  31. ^ Khazanov 1994, p. 226, 254
  32. ^ Kül Tegin inscription
  33. ^ Kül Tegin inscription
  34. ^ Kül Tegin inscription
  35. ^ Kül Tegin inscription
  36. ^ Kül Tegin inscription
  37. ^ Bilge Khan inscription
  38. ^ Parlatır 1983, p. 808–809
  39. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 266, 287, 305, 330, 353
  40. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  41. ^ a b Han Shu, juan 96
  42. ^ Ibn Fadlan
  43. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 74–75
  44. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 75
  45. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 115–116
  46. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 142
  47. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 145
  48. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 160, 161
  49. ^ Gardīzī (Zayn al-akhbār); Minorsky 1937, p. 321
  50. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 115
  51. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 119
  52. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 287

Kaynaklar

Literatür

  • İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold (1937)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Diplomacy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Captives and the Unfree.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/captives-and-the-unfree/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026