Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Wei Shu, Wei Shou’nun derleyip 554’te sunduğu Kuzey Wei hanedan tarihidir. 520’lerin olaylarının canlı hafızası içinde ve Rouranların çöküşünden iki yıl sonra ortaya çıktı. Göktürkler için Zhou Shu ne ise, Rouran Kağanlığı için Wei Shu odur: kağanlıkla savaşan devletin yazdığı, tek bağlantılı anlatım. Rouran bölümü bütün hâlinde günümüze ulaşmadı. Bugün okunan metin, Song döneminde, Wei Shou’nun bölümünü kısaltmış olan Bei Shi’den yeniden kuruldu.[1]

Derleme ve aktarım

Wei Shou çalışmaya 551’de, ilk Kuzey Qi imparatorunun emriyle başladı. Yıllıkları ve biyografileri 554’ün üçüncü ayında, on risaleyi aynı yılın on birinci ayında sundu.[2] Eseri Wei’nin ulusal tarihinden ve divan günlüklerinden derledi. Büyük ailelerin soyağaçlarını da getirtti.[2] Ulusal tarih, Deng Yuan’ın kurucu Daowu döneminde yazdığı yıllıklara uzanıyordu. Cui Hao onu 429’dan itibaren otuz juan olarak sürdürdü. Li Biao 487’de onu yıllık ve biyografi biçiminde yeniden düzenledi.[3] Wei Shu sunulduğunda Cui Hao’nun ve Li Biao’nun eski tarihleri yakıldı.[4] Eser Kuzey Qi döneminde üç kez gözden geçirildi. Son gözden geçirme, Wei Shou’nun ölümünden bir yıl sonra, 573’te yapıldı.[5]

Song karşılaştırmasına gelindiğinde otuz kadar juan kayıp ya da eksikti.[6] Song editörleri 101’den 104’e kadar olan juanları kayıp saydı ve 103. juan için Wei Shou’nun bölümünün gittiğini kaydetti. Saray neşrinin karşılaştırma notları, yeniden kurulan metinde Bei Shi’den kalan iki izi gösterir.[1] Batı Bölgeleri’ni anlatan 102. juanı bütünüyle Bei Shi’den aldılar.[7] 3. juandaki Taizong yıllıklarının, Sui döneminde derlenen Wei Dan’ın Wei Shu’sundan geldiği sanılıyordu. 12. juandaki Doğu Wei yıllıkları Bei Shi’den ve iki başka eserden yeniden kurulmuştu ve içinde Wei Shou’nun kendi metninden birkaç kayıt kalmıştı.[8] Yeniden kurulan bölümler Wei Shou’nun metni değildir. Kaynak olarak değerlerini korurlar, çünkü Bei Shi’nin Wei anlatısı onunkinden alınmıştır.[9] Yıllıklar Bei Shi’nin nerede kısalttığını gösterir. 473 için Dunhuang’a bir Rouran akınını ve garnizon komutanının onu püskürttüğünü kaydederler. Ayrıntılar için Rouran bölümüne havale ederler.[10] Yeniden kurulan bölümde akından hiç söz yoktur.[11]

103. bölüm

  1. juan dört kuzey halkını bir araya getirir: Rouranlar, Yuwenler, Duanlar ve Gaoche.[12] Rouran bölümü köle Mugulü ile başlar ve kağanlıktan önceki şeflerden geçer. Shelun’un yükselişini ve unvanını anlatır. Sonra her kağanı, unvanı ve onun „Wei dilinde“ açıklamasıyla sırayla ele alır. Anagui’nin 540’larda Gao Huan ve Doğu Wei ile yaptığı evlilik ittifaklarıyla biter. 546’dan 552’ye kadar süren savaş bölümde yoktur.[12] Gaoche bölümü, kurdun ve şanyu’nun kızlarının köken efsanesini, „yüksek arabaların“ âdetlerini ve Rouranlarla savaşlarını içerir. Afuzhiluo’nun ayrılışını ve Mi’etu ile Yifu krallarını da kapsar. Futu’nun Barkol’ün kuzeyinde ölümünü, Rouran bölümünde bulunmayan ayrıntıyla anlatır.[12] İki bölüm birlikte Rouran kağanlarının, Yujiulülerin, Gaoche’nin ayrılışının, Taiwu’nun seferinin ve 520 iç savaşının başlıca kaynağıdır.

102. bölüm

  1. bölüm Batı Bölgeleri’ni Wei divanının bildiği biçimde anlatır. Eftalitler hakkında uzun bir madde taşır. Maddeye göre kralın başkenti olan Badiyan şehri Wuxu nehrinin 200 li’den fazla güneyinde, Chang’an’dan 10.100 li uzaktaydı. Metin bu şehri Wangshe cheng ile bir tutar.[13] Halkın sayısı yaklaşık yüz bindi. Keçe çadırlarda yaşıyorlardı, surlu kentleri yoktu ve mevsime göre göç ediyorlardı.[13] Âdetleri Göktürklerinkine pek benziyordu. Dilleri Rouranlarınkinden, Gaoche’ninkinden ve öteki hu’larınkinden farklıydı.[13] Wei’ye Tai’an döneminden itibaren elçilikler gönderdiler.[13] Zhengguang döneminin sonunda bir aslan gönderdiler. Moqi Chounu’nun isyanı aslanı yolda alıkoydu. Aslan, onun yenilgisinden sonra başkente gönderildi.[13]

Madde başkente altınla süslü birçok tapınak ve stupa da verir. İki mesafeyle biter: güneyde Cao’ya 1.500 li, doğuda Guazhou’ya 6.500 li.[13] İkisi de Sui Shu’nun 83. bölümünde aynı sözlerle durur. Sui Shu, maddedeki nehir adını da başka bir yazılışla taşır.[14] Song editörlerinin bölümü aldığı Bei Shi, eski Wei Shu’nun yanında Sui Shu’dan da yararlandı. Yeniden kurulan bölüm bu yüzden, Wei Shou’nun metninden daha geç bir katmana ait cümleler taşır.[15] Tapınaklar ve stupalar Pei Ju’nun 607 tarihli raporuna ait olabilir.[16] Öyleyse bunlar, 518’den 522’ye kadar giden elçiliğin bulduğu halkı değil, devletin çöküşünden sonraki Eftalit başkentini anlatır.[16]

Taraflılık

Bölüm küçümsemek için yazılmıştır. Halkın adını „kıvranan“ anlamına gelen 蠕蠕 yazısıyla yazar. İmparator Taiwu’nun bu yazıyı, onları akılsız ve böcek gibi saydığı için seçtiğini söyler. Bölüm kaçak bir köleyle açılır. Daowu’nun, ineklerini boğalarla değiştirmeyen Rouranlar hakkındaki konuşmasını aktarır. Kapanış hükmü onlara Asya Hunlarının soyu, kökü ve kaynağı olmayan, kaçaklardan toplanmış suçlular der.[12] Buna karşılık aynı bölüm, farkında olmadan gibi, hükümdarlarına işlerine göre unvan veren, kendi saltanat yıllarını sayan ve çevresindeki her hanedanla evlenen bir devleti kaydeder. Bu devlet, Wei’nin kendi bağımlısı Gaoche’yi yenildiğinden daha sık yenmiştir. Kapanış hükmünün kendisi, Wei’nin bozkıra seferlerinin „acil bir zorunluluk“ olduğunu kabul eder.[12] Kağanların unvanlarına dair Wei açıklamaları, günümüze ulaşan tek Rouran sözcükleridir. Wei’nin aktardığı biçimde ulaşmışlardır.[12]

9. bölüm

İmparator Xiaoming’in yıllıkları Altı Garnizon ayaklanmasını 524’ün üçüncü ayına tarihler. Anagui’nin 525’in altıncı ayında önderi Poliuhan Baling’i bozguna uğrattığını ve generali Kongque’nin başını kestirdiğini kaydeder.[17] Rouran bölümü aynı seferi daha uzun anlatır. Armağanlarla giden elçiyi, yüz bin kişiyi, Wuchuan’dan batıya, Woye’ye doğru yürüyüşü ve divanın sonradan yağmadan geri durma emrini verir.[12] İki bölümün hiçbiri Rouranlara yağma izni verildiğini söylemez.

Bağımlılık

Wei Shou’nun üzerine kurduğu tarihler, yani Wei’nin ulusal tarihi ve divan günlükleri, kayıptır.[4] Bei Shi onun Rouran bölümünü kısalttı. Song editörleri de kayıp bölümü Bei Shi’den yeniden kurdu.[18] İkisi Rouranlar konusunda uyuştuğunda bu yüzden tek tanıktırlar. Wei Shu adıyla okunan metin Bei Shi’nindir. Zhou Shu, bölümün bittiği yerde, 546’da hikâyeyi devralır. 546’dan 552’ye kadar süren savaş için tek tanıktır. Üç noktada bölüm ile bir modern anlatım ayrılır. Birincisi Datan’ı bozan darbedir, bölümde 429’dur. İkincisi Gaoche karşısındaki batı zaferidir, bölümde Chounu’nun 516’daki zaferi. Üçüncüsü bölümün yadsıdığı Rouran şansölyeliğidir.[19]

Kullanılan metin

Bölümün Çince Wikisource çevriyazısında eleştirel aygıt ve sayfa numarası yoktur. Atıflar bu yüzden juanı verir. Çeviriler doğrudan Çinceden yapılmıştır.

Kaynak metni

Wei Shu 102: Eftalitler ve Göktürklerle ortak gelenekleri

嚈噠國，大月氏之種類也，亦曰高車之別種，其原出於塞北。

自金山而南，在于闐之西，都烏許水南二百餘里，去長安一萬一百里。

其王都拔底延城，蓋王舍城也。

其城方十里餘，多寺塔，皆飾以金。

風俗與突厥略同。

其俗兄弟共一妻，夫無兄弟者其妻戴一角帽，若有兄弟者依其多少之數，更加角焉。

其語與蠕蠕、高車及諸胡不同。

眾可十萬。無城邑，依隨水草，以氈為屋，夏遷涼土，冬逐暖處。

Yanda, yani Eftalitler, Büyük Yuezhi soyundandı. Gaoche'nin ayrı bir kolu olduklarını da söylerler. Kökenleri kuzey sınırının ötesindeydi.

Altın Dağ'ın güneyinde ve Yutian'ın batısında yaşıyorlardı. Başkentleri Wuxu Irmağı'nın iki yüz li kadar güneyinde, Chang'an'dan 10.100 li uzaktaydı.

Hükümdarın başkenti Badiyan şehriydi, bu da Wangshe şehridir.

Şehir her yönde on li'den fazla uzanıyordu. Çok sayıda tapınağı ve stupası vardı ve hepsi altınla süslenmişti.

Gelenekleri Göktürklerinkine büyük ölçüde benziyordu.

Geleneklerine göre kardeşler tek bir kadını paylaşırdı. Kocanın kardeşi yoksa karısı tek boynuzlu bir şapka takardı. Kardeşleri varsa sayılarına göre boynuz eklenirdi.

Dilleri Rouran'ın, Gaoche'nin ve çeşitli Hu'ların dilinden farklıydı.

Sayıları yüz bin kadar olabilirdi. Surlu kentleri yoktu, su ve otun peşinden gider, evlerini keçeden yapar, yazın serin yerlere göçer, kışın sıcak yerleri ararlardı.

[13] Wei Shu, juan 102

Wei Shu 102: Kang'ın gelenekleri ve Göktürklerle ortak yanları

人皆深目、高鼻、多髯。

善商賈，諸夷交易多湊其國。

有大小鼓、琵琶、五弦箜篌。

婚姻喪制與突厥同。

國立祖廟，以六月祭之，諸國皆助祭。

İnsanların hepsinin gözleri çukur, burunları yüksek ve sakalları gürdür.

Ticarette ustadırlar ve çeşitli yabancıların alışverişi çoğunlukla onların ülkesinde toplanır.

Büyük ve küçük davulları, pipaları ve beş telli konghou çalgıları vardır.

Evlilik ve yas gelenekleri Göktürklerinkiyle aynıdır.

Devlet bir ata tapınağı bulundurur ve altıncı ayda orada kurban sunar, bütün devletler de bu kurbana yardım eder.

[13] Wei Shu, juan 102

Wei Shu 102: Kang, hanedanı ve Dadu Kağan'ın kızı

康國者，康居之後也。

遷徙無常，不恒故地，自漢以來，相承不絕。

其王本姓溫，月氏人也。

舊居祁連山北昭武城，因被匈奴所破，西踰葱嶺，遂有其國。

枝庶各分王，故康國左右諸國，並以昭武為姓，示不忘本也。

王字世夫畢，為人寬厚，甚得眾心。

其妻突厥達度可汗女也。

Kang, Kangju'nun soyundan gelmeydi.

Düzensiz göç ederlerdi ve hep eski topraklarında kalmazlardı, ama Han'dan beri kesintisiz sürdüler.

Hükümdarının asıl soy adı Wen'di ve Yuezhi'den biriydi.

Eskiden Qilian Dağları'nın kuzeyindeki Zhaowu şehrinde yaşıyorlardı. Asya Hunları onları yenince batıya doğru Congling Dağları'nı aştılar ve bu ülkeye sahip oldular.

Kollar ve küçük dallar ülkenin birer parçasını yönetti. Bu yüzden Kang'ın çevresindeki devletlerin hepsi kökü unutmadıklarını göstermek için Zhaowu'yu soy adı olarak alır.

Hükümdarın lakabı Shifubi'ydi. Cömert ve iyi yürekliydi, halkın gönlünü çok kazanmıştı.

Karısı Göktürklerden Dadu Kağan'ın kızıydı.

[13] Wei Shu, juan 102

Wei Shu 102: Qiuci ve Göktürk ordugâhına uzaklığı

龜茲國，在尉犂西北，白山之南一百七十里，都延城，漢時舊國也。

其南三百里有大河東流，號計式水，即黃河也。

東去焉耆九百里，南去于闐一千四百里，西去疏勒一千五百里，

北去突厥牙帳六百餘里，

東南去瓜州三千一百里。

Qiuci Devleti Yuli'nin kuzeybatısında, Beyaz Dağ'ın 170 li güneyinde bulunuyordu. Başkenti Yan şehriydi. Han döneminden kalma eski bir devletti.

Güneyinde üç yüz li ötede doğuya akan büyük bir nehir vardır. Adı Jishi Irmağı'dır ve Sarı Irmak olduğu söylenir.

Doğuda Yanqi'ye 900 li, güneyde Yutian'a 1.400 li, batıda Shule'ye 1.500 li uzaktır,

kuzeyde Göktürklerin ordugâhına 600 li'den fazla,

güneydoğuda ise Guazhou'ya 3.100 li uzaktır.

[13] Wei Shu, juan 102

Wei Shu 102: Shule, Göktürklere erzak gönderir

疏勒國，在姑默西，白山南百餘里，漢時舊國也。

其王戴金師子冠。

土多稻、粟、麻、麥、銅、鐵、錫、雌黃、錦、綿，每歲常供送於突厥。

其都城方五里，國內有大城十二，小城數十。

南有黃河，西帶葱嶺，東去龜茲千五百里，西去鏺汗國千里，南去朱俱波八九百里，

東北至突厥牙帳千餘里，

東南去瓜州四千六百里。

Shule Devleti Gumo'nun batısında, Beyaz Dağ'ın yüz li kadar güneyinde bulunuyordu. Han döneminden kalma eski bir devletti.

Hükümdarı altın aslanlı bir taç takardı.

Toprakları bol pirinç, darı, kendir, buğday, bakır, demir, kalay, sarı arsenik, brokar ve ipek yünü veriyordu ve her yıl düzenli olarak Göktürklere erzak sağlayıp gönderiyordu.

Başkenti her yönde beş li idi ve ülkede on iki büyük, birkaç düzine küçük şehir vardı.

Güneyde Sarı Irmak, batıda Congling Dağları uzanıyordu. Doğuda Qiuci'ye 1.500 li, batıda Bohan Devleti'ne 1.000 li, güneyde Zhujubo'ya 800 ila 900 li vardı,

kuzeydoğuda Göktürklerin ordugâhına 1.000 li'den fazla,

güneydoğuda ise Guazhou'ya 4.600 li vardı.

[13] Wei Shu, juan 102

Notlar

  1. ^ a b 内田吟風 1937, p. 534,539
  2. ^ a b 内田吟風 1937, p. 525
  3. ^ 内田吟風 1937, p. 514-519
  4. ^ a b 内田吟風 1937, p. 531
  5. ^ 内田吟風 1937, p. 530
  6. ^ 内田吟風 1937, p. 531,533
  7. ^ 内田吟風 1937, p. 538
  8. ^ 内田吟風 1937, p. 534,535
  9. ^ 内田吟風 1937, p. 533
  10. ^ Wei Shu, juan 7
  11. ^ Wei Shu, juan 103; 内田吟風 1945, p. 152
  12. ^ a b c d e f g Wei Shu, juan 103
  13. ^ a b c d e f g h i j k Wei Shu, juan 102
  14. ^ Wei Shu, juan 102; Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  15. ^ Herrmann 1925, p. 566
  16. ^ a b Herrmann 1925, p. 571,577
  17. ^ Wei Shu, juan 9
  18. ^ 内田吟風 1937, p. 539
  19. ^ Yavuz 2025

Kaynaklar

Literatür

  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後魏柔然表 (下): 中古蒙古史の編年史的整理の意圖をかねて (1945)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Kürşat Yıldırım, On the Culture of Rouran Khanate (2024)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書の成立に就いて (1937)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書序紀特に其世系記事に就て：志田不動麿學士「代王世系批判」を讀む (1937)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（上） (1970)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)

Bunu kullananlar

Bei Shi · Zizhi tongjian

Bu kaynağa dayanan maddeler 122

Afuzhiluo · Aksu · Alchon Huns · Anagui · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ashina · Avars · Ayran · Bread · Bride-Price in Livestock · Bukhara · Buluzhen Khan · Buyeo · Camels · Captives and the Unfree · Chinese Bans on the Export of Iron · Chinese transcriptions of Turkic · Chounu Khan · Culture of the Turkic Peoples · Datan Khan · Diwan · Donghu · Drums and Banners for the Khans · Dzungaria · Eastern Wei · Felt · Fufuluo · Futu Khan · Gao Huan · Gaoche · Gaoche secession (487) · Gaoche Thunder Rite · Gouzhu Pass · Grape Wine in Central Asia · Han campaigns against the Northern Xiongnu · Hephthalites · History of the Turkic peoples · Horse and Camel Races at the Xiongnu Sacrifices · Horse Sacrifice · Huaihuang · Hulü Khan · Jade Gate · Jiaohe · Jiuquan · Kam (Turkic Shaman) · Karashahr · Kashgar · Khan (Khagan) · Khitan · Kidarites · Kumys · Lacquerware · Liang Shu · Luntai · Millet · Millet Beer · Mounted Archery · Mugulü · Mumocheng · Murong · Nagai Khan · Nezak Shahs · Northern Wei · Ordos · Oxus · Pingliang · Poliuhan Baling · Poluomen Khan · Post and Communication · Revolt of the Six Garrisons · Riding Round the Dead · Rise of Anagui Khan · Rouran · Rouran civil war (520–521) · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Rouran Khaganate · Samarkand · Scapulimancy · Seasonal Pastures · Seating at the Feast · Shamanism · Shanshan · Shelun Khan · Shiwei · Six Garrisons · Skull Cup · Sogdians · Song Shu · Steppe Diet · Taiwu's campaign against the Rouran (429) · Tally Sticks and the Golden Arrow · The Battue · The Chile Song · The Flight of the Ashina (439) · The Gaoche Herds of 429 · The Gaoche Wedding · The Göktürks and the Xiongnu · The Great Empires of the Steppe · The Great Sacrifice of the Gaoche · The origin of the Avars · The origin of the title Khan · The Rouran–Wei wars, 402–449 · The Three Xiongnu Assemblies · Tiele · Tuhezhen Khan · Tulun Khan · Tuoba · Turkic Mythology · Wagons of the Steppe Peoples · Water Cult · Wei Jie · Western Wei · Women among the Turkic Peoples · Woye · Wuti Khan · Xianbei · Yada Stone · Yarkand · Yucheng Khan · Yueban · Yujiulü · Yunzhong

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler63

Kişiler
Afuzhiluo · Chounu Khan · Datan Khan · Diwan · Futu Khan · Mugulü · Nagai Khan · Poluomen Khan · Shelun Khan · Tuhezhen Khan · Tulun Khan · Wuti Khan · Yucheng Khan
Devletler
Buyeo · Eastern Wei · Gaoche · Northern Wei · Rouran Khaganate · Shanshan · Western Wei
Savaşlar
Gaoche secession (487) · Rouran civil war (520–521) · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Taiwu's campaign against the Rouran (429)
Muharebeler ve olaylar
The Flight of the Ashina (439) · The Great Sacrifice of the Gaoche
Yerler
Dzungaria · Huaihuang · Jade Gate · Jiuquan · Mumocheng · Ordos · Pingliang · Yunzhong
Halklar
Alchon Huns · Hephthalites · Khitan · Rouran · Tiele · Tuoba
Soylar
Fufuluo · Murong · Yujiulü
Kurumlar ve Unvanlar
Drums and Banners for the Khans · Skull Cup · Tally Sticks and the Golden Arrow
Dinler
Gaoche Thunder Rite · Riding Round the Dead
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia · Kumys · Millet · Millet Beer · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Horse and Camel Races at the Xiongnu Sacrifices · Mounted Archery · Seating at the Feast · The Battue · The Chile Song · The Gaoche Wedding
Kaynaklar
Bei Shi (History of the Northern Dynasties) · Liang Shu · Song Shu
Tartışmalar
The Huns and the Xiongnu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Wei Shu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/weishu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026