Karlukların Tuz Gölü

Hudûd el-Âlem, 982 tarihinde Khallukhların ülkesinde bir tuz gölü anar.^[1] Çevirmen ve alanyazın Khallukhları Karluklar ile özdeşleştirir.^[2] Gölün adı Tuz Köl’dür, yani Türkçede “Tuz Gölü”.^[3] Tuz maddesi, bu kaydı Türk topraklarındaki öteki tuz haberlerinin yanına koyar.

İki kayıt

Birinci kayıt, on bir tuz gölünü sayan denizler ve göller bölümündedir. Tuz Köl onuncusudur.^[4] Khallukhların ülkesinde yer alır, uzunluğu on, genişliği sekiz fersahtır.^[4] İçinde tuz oluşur ve yedi Khallukh boyuna tuz ondan gelir.^[4]

İkinci kayıt, Khallukh ülkesi bölümünde, yerlerin listesindedir. Kayda göre Tüzün-ʿArj yanında Tuz Köl gölü bulunur ve yedi Khallukh boyu tuzunu ondan sağlar.^[5] Ondan önceki madde, Khallukhlarla Yağmalar arasındaki sınırda yer alan Tüzün-Bulagh köyünü anar.^[5] Metin yedi boyun hiçbirinin adını vermez.^[3] Tüzün-ʿArj’dan göle olan uzaklığı da vermez.

Gölün belirlenmesi

Hudûd, Issık Göl’ü on birinci tuz gölü olarak sayar. Göl otuz fersah uzunluğunda ve yirmi fersah genişliğindedir, Chigillerle Toghuzghuzlar arasında yer alır ve kıyısında Barskhan kenti vardır.^[4] Bu maddenin yanında Tuz Köl için üç öneri durur.^[6]

Vasily Barthold, çevirinin önsözünde Tuz Köl ile Issık Göl’ü aynı göl saydı. İki göl için verilen büyüklüklerin farklı olmasının bunu dışlamadığını savundu.^[7] Çevirmen Vladimir Minorsky bu özdeşliği reddetti. Şerhinde iki gölün alanlarının ve konumlarının farklı olduğunu söyler. Tuz Köl, Khallukhların sınırları içinde yer alır, Issık Göl ise Chigillerle Toghuzghuzlar arasındadır.^[8] Issık Göl yalnızca hafif acıdır. Bu yüzden ondan bol tuz sağlanması pek olası değildir.^[8] Minorsky’ye göre Gardizî yine de Issık Göl’e “tuzlu” der.^[8] Minorsky, maddelerin sırasına bakarak Tuz Köl’ü Issık Göl’ün batısına, Tüzün-Bulagh ve Tüzün-ʿArj yerlerinin yakınına koyar.^[8]

Minorsky’nin A. Z. Validi diye andığı Zeki Velidi Togan, Boro-dabasun gölünü önerdi. Göl Issık Göl’ün doğusunda, Tekes ile Kegen’in kaynakları arasında yer alır ve çok tuzludur.^[8] Minorsky’nin aktardığı 1913 tarihli bir Rus tasvirine göre gölden yılda 40.000 pud tuz çıkıyordu. Kırgızlar ve Issık Göl çevresindeki Rus yerleşimleri bu tuzu kullanıyordu, bir kısmı da Çin’e gidiyordu.^[8] Minorsky gölü Khallukhların sınırları içine alınamayacak kadar doğuda buldu.^[8]

Minorsky kendisi, Tanrı Dağları’nın güney yamacında, Kaşgar’ın yaklaşık 140 kilometre kuzeydoğusunda ve Taushqan’ın güneyinde yer alan “Tuz Gölü” anlamındaki Shor Köl’ü yeğledi.^[8] 1905 tarihli bir gezginden alıntı yapar. Gezgin gölü su değil, bir tuz tabakası olarak tanımlar. İnsanlar tuzu toplar, Kaşgar’a kadar taşır ve temizlemeden olduğu gibi kullanır.^[8] Aynı gezgin gölün bir zamanlar 350 fit daha yüksekte durduğunu saptadı.^[8] Minorsky bunun Hudûd’un verdiği büyüklüğü açıkladığını düşünür.^[8]

Türk halklarına ilişkin bir tarih incelemesi Hudûd’un kaydını yineler. Gölü adlandırır ve yerini belirtmez.^[3] Hudûd’un hangi gölü kastettiği bu yüzden kesinleşmiş değildir.^[6]

Kaydın güvenilirliği

Hudûd 982’de tamamlandı.^[9] Türk halklarına ilişkin kayıtları kısmen Jayhānī’nin daha eski coğrafyasına dayanır.^[10] Hangi kayıtların ona uzandığı tartışmalıdır. Tuz Köl kaydı bu yüzden onuncu yüzyılı anlatır. Karlukların ya da onlardan önce birinin Göktürk çağında gölden tuz aldığını göstermez.

Notlar

^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54,98
^ Minorsky 1970, p. 28,197; Golden 1992, p. 28,197
^ a b c Golden 1992, p. 197
^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54
^ a b Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 98
^ a b Minorsky 1970, p. 28,184
^ Minorsky 1970, p. 28
^ a b c d e f g h i j k Minorsky 1970, p. 184
^ Minorsky 1970
^ Minorsky 1955, p. 262–263

Kaynaklar

Ḥudūd al-ʿĀlam

Literatür

V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
V. Minorsky, Addenda to the Ḥudūd al-ʿĀlam (1955)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)