Bir Türk halkında tuza ilişkin en açık haber, 982 tarihli bir coğrafyacı kaydıdır.[1] Khallukhların, yani Karluklar’ın yedi boyu tuzunu tek bir gölden alırdı. Hudûd el-Âlem bu gölü Tuz Köl, “Tuz Gölü” diye adlandırır.[1] Öteki haberler daha geç yüzyıllara ya da Türk devletlerinin dışına aittir: Tuva’daki bir kaya tuzu yatağı, Rus kayıtlarındaki Irtış bozkırının tuz gölleri ve tüccarların Kimeklere getirdiği tuz. Göktürk çağının kaynakları hiçbir tuz işletmesini bildirmez.

Altay çevresindeki yataklar

Dus-Dag, “tuz dağı”, Tuva’da Uvs Nuur’un yaklaşık 15 kilometre kuzeyinde yer alır.[2] İçinde bugün işletilen bir kaya tuzu yatağı vardır.[2] Batısında iki yatak daha uzanır: 7 kilometrede Torgalyg ve 11 kilometrede, Moğolistan’da, Davs.[2] Üçü, Devon dönemine ait geniş bir tuzlu havzanın kalıntılarıdır.[2]

Bunları anlatan jeolog, Dus-Dag eteğindeki yatağın “çok eski zamanlardan beri” bilindiğini söyler.[2] Makalesi ilk işletmeye bir tarih vermez ve bunun için daha eski bir yazar da anmaz. Bu söz bir yer adları incelemesinde geçer ve tuzun hiçbir kullanımını tarihlendirmez.

Batı Sibirya bozkırının da kendi tuz gölleri vardır. On yedinci ve on sekizinci yüzyıl eserleri bu göllerin tuzunun nasıl alındığını Rusça, Latince ve Almanca anlatır.[3] 1594’te Tara kentinin kuruluşuna ilişkin bir talimat, garnizon için tuz sağlanmasını emretti.[4] Sibirya tarihini 1740’larda yazan Gerhard Friedrich Müller, bunun bozkırın olağan tuz gölleri anlamına geldiğini açıkladı. Oradaki tuz güneşin sıcağıyla kendiliğinden çöker ve büyük emek harcamadan alınabilir.[4] Müller ayrıca Tatarların o yıla kadar Ruslara büyük Yamysh gölünü anlattığını düşündü. Metninin sonraki Rusça basımları bunu bir olasılık olarak koyar.[5] Müller’e göre 1610’da Kalmuklar göllerin mülkiyetini ele geçirdi ve Tara Kazaklarının tuz almasına izin vermedi. Sibirya kentlerinde bir kıtlık başladı.[6] Bu haberler on altıncı ve on yedinci yüzyıllara ilişkindir. Göktürk çağına uzanmaz.

Karlukların gölü

Ana madde: Karlukların Tuz Gölü

Hudûd gölü iki kez anar, bir kez dünyanın gölleri arasında, bir kez de Karluk yerlerinin listesinde.[1] İki kayıt da aynı sayıyı verir: yedi boy tuzunu ondan alırdı.[1] Metin gölün nerede olduğunu söylemez. Tanrı Dağları çevresinden üç göl önerilmiştir ve soru açıktır.[7]

Önerilerden biri, Kaşgar’ın kuzeydoğusundaki “Tuz Gölü” anlamına gelen Shor Köl’dür.[8] Hudûd’un çevirmeninin aktardığı 1905 tarihli bir gezgin, halkın bu gölün tuzunu topladığını, Kaşgar’a kadar taşıdığını ve temizlemeden olduğu gibi kullandığını söyler.[8] Hudûd’un kendisi yalnızca gölde tuzun oluştuğunu söyler.[9]

Ticarette tuz

Mervezî 1120 dolaylarında yazdı.[10] Türkler üzerine bölümü, Kimeklerin tüccarların getirdiği dışında tuzu olmadığını söyler. Bir maund tuz karşılığında tüccarlar “bir tilki ve samur postu” alır.[11] Hudûd ise samurları ve koyunları Kimeklerin malları olarak anar.[12] Mervezî ayrıca Bulghār halkının kuzey ormanlarında yaşayan Yūra halkına giysi, tuz ve başka mallar götürdüğünü söyler.[13] Köpeklerin çektiği araçlarla karın üzerinde yol alırlar.[13] Yūra’dan mükemmel samur ve başka kürkler getirilir.[13] Mervezî’nin Türklere ilişkin kayıtlarının bir kısmı Jayhānī’nin kayıp coğrafyasına uzanır. Hangilerinin uzandığı tartışmalıdır ve bu yüzden bu iki kaydın tarihi bilinmez.[14]

Göçebe ticaretine ilişkin bir çağdaş inceleme, Gançou Uygurlarının ülkesinin başka mallar yanında kırmızı tuz da ürettiğinin söylendiğini bildirir.[15] Aynı kitaptaki bir not, bu tuzun Batı İç Moğolistan’daki Alashan yöresinin tuz gölü Jirantai-nor’dan geldiğini varsayar.[16] Gançou Krallığı 840’tan sonra Uygurlar arasından doğdu.

Tuzun kullanımı

Ermeni Movses Dasxuranci vakayinamesi, Tiflis yağmalandıktan sonra Partaw’daki kuzey ordusunun ordugâhını anlatır.[17] Her adamın önünde bir kâse et ve onu batırmak için tuzlu su dolu kaplar vardı.[17] Vakayiname orduyu Hazar diye adlandırır. Ordunun Göktürk olup olmadığı tartışmalıdır. Göktürk şöleni maddesi sahneyi bütün olarak verir.[17] Kutadgu Bilig 1069–1070’te “ekmek ve tuzu”, bir önderle onu doyuran adamlar arasındaki bağ olarak anar.[18] Ordu komutanı açık bir sofra tutmalıdır ve savaşçılar, eli açık bir beye ekmek ve tuz borcunu öder.[18] Kaşgarlı Mahmud, 1073 ile 1077 arasında yazdığı eserde tuzluq, “tuzluk” sözcüğünü sayar.[19]

Bu madde için okunan kaynaklar tuzun salamuradan kaynatıldığını, eti saklamak için kullanıldığını ya da derileri işlemeye yaradığını söylemez. Hudûd Kimeklerin kış yiyeceğini saklanmış et olarak verir.[20] Mervezî bunu kurutulmuş et olarak verir.[11] İkisi de etin nasıl saklandığını söylemez.

Göktürklerin çağı

Yer adları dışında, Göktürklere ilişkin Çin anlatılarında tuz için hiçbir sözcük yoktur. Bu, Zhou Shu, Sui Shu, Jiu Tang Shu, Xin Tang Shu, Bei Shi ve Tongdian için geçerlidir. Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları tuzdan söz etmez.

Bir ad, tuzu anlatmadan ona işaret eder. Tang, Batı Göktürklerin son kağanı Aşina Helu’nun topraklarını aldığında, onları vilayetlere böldü.[21] Beş Duolu boyundan biri olan Hulu Wuque, Yanbo genel valiliği, yani 鹽泊都督府 oldu.[21] Adın anlamı “tuz gölü”dür.[21] Metin, boyun ülkesindeki bir gölün ona ad verip vermediğini söylemez.

Aşinalar demirci olarak bilinir. Zhou Shu onların Altın Dağ’ın, yani Altay’ın güney yamacında yaşadığını ve Rouranlar için demir işlediğini söyler.[22] Sui Shu onlara demir işinde usta der.[23] Hiçbir kaynak, altıncı yüzyılda Aşinaların bir tuz madenini ya da başka bir tuz işletmesini anmaz. Altay çevresindeki topraklarda tuz gölleri ve yatakları vardı ve orada yaşayan bir halk onları kullanabilirdi. Bu bir olasılıktır. Kaynaklar bunu kaydetmez.

Notlar

  1. ^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54,98
  2. ^ a b c d e Mongush 2016, p. 67
  3. ^ Gefke 2014, p. 5
  4. ^ a b Gefke 2014, p. 7
  5. ^ Gefke 2014, p. 8
  6. ^ Gefke 2014, p. 9
  7. ^ Minorsky 1970, p. 28,184
  8. ^ a b Minorsky 1970, p. 184
  9. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54
  10. ^ Minorsky 1942, p. 2,6
  11. ^ a b al-Marwazī early 12th c., p. 32; Minorsky 1942, p. 32
  12. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 99
  13. ^ a b c al-Marwazī early 12th c., p. 34; Minorsky 1942, p. 34
  14. ^ Minorsky 1942, p. 6,106,262; Minorsky 1955, p. 6,106,262
  15. ^ Jagchid 1989, p. 167
  16. ^ Jagchid 1989, p. 218
  17. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, II.14, p. 99
  18. ^ a b Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 2317–2322
  19. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 350
  20. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 100
  21. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  22. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  23. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84

Kaynaklar

Literatür

  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • V. Minorsky, Addenda to the Ḥudūd al-ʿĀlam (1955)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Andrei A. Mongush (Андрей Александрович Монгуш), О геологическом значении некоторых топонимов Тувы (O geologicheskom znachenii nekotorykh toponimov Tuvy; On the geological roots of some toponyms in Tuva) (2016)
  • Natalya A. Gefke (Наталья Алексеевна Гефке), История соляного дела в Западной Сибири в трудах Г. Ф. Миллера и его последователей в XVIII в. (Istoriya solyanogo dela v Zapadnoi Sibiri v trudakh G. F. Millera i ego posledovatelei v XVIII v.; Western Siberia salt industry in works of G. F. Miller and his followers in the 18th century) (2014)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Sharaf al-Zamān Ṭāhir al-Marwazī, طبائع الحيوان Ṭabāʾiʿ al-Ḥayawān (early 12th c.)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Yerler
Tuz Köl of the Karluks
Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Furs and Musk among the Turkic Peoples · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · The Economy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Salt among the Turkic Peoples.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/salt-among-the-turkic-peoples/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026