Türk halklarının tarihi

Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı

RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar

Bu madde: -2500–969

• 400
• 500
• 600
• 700
• 800
• 900

• Rouran 400–554
• Birinci Göktürk 552–630
• Tang 630–682
• İkinci Göktürk 682–744
• Uygur 744–840
• Kırgız 840–924
• Hunlar 370–469
• Batı Göktürk 552–659
• Türgiş 699–766
• Karluk 766–800
• Hazar 650–969

Bumin, Aşina önderi, Rouran kağanı Anagui’den evlenmek için bir prenses istedi.^[1] Anagui reddetti. Bumin’e demirci kölesi dedi ve bunu söylemeye nasıl cüret ettiğini sordu.^[1] Bumin yanıtı getiren elçiyi öldürdü.^[1] 552’nin başında Anagui ölmüştü, Çin anlatısına göre kendi eliyle.^[1] Bumin kağan unvanını aldı.^[1] Yeni devletinin merkezi, Rouranların hüküm sürdüğü Ötüken bölgesindeydi.^[1]

Göktürklerin bu zafer hakkındaki kısa anlatımı 732 tarihli Kül Tegin yazıtı’ndadır.^[2] Yazıta göre Bumin ile İstemi tahta oturdu, Göktürk halkının ilini ve töresini tuttu. Dört yan düşmandı ve hepsine boyun eğdirdiler.^[2]

O ana giden yol uzundur. Tunç Çağı bozkırında başlar ve Asya Hunları’ndan, Siyenpilerden ve Rouranlardan, Hunlardan, Gaoche ve Tielelerden geçer. 552’den sonra Göktürk kağanlıklarını ve Uygur Kağanlığı’nı izler. Onlardan uzun yaşayan iki devletle, Yenisey Kırgızları ve Hazarlarla biter. Bu yolun ülkesi otlaktan, dağdan ve vahadan oluşur, halkı ise sürülerinden, demirden ve ticaretten geçinirdi. Kağanları, göğün kendilerini tahta oturttuğunu söylerdi.^[2]

Türk, bir devletin ve onun halkının adıdır. Bir dil ailesine verilen modern etiket ise Türk dilleri’dir. Türk öz adı Kül Tegin yazıtında tanıklıdır ve bu, adın Türkçe yazılmış en eski kaynağıdır.^[2] Türk halklarının nereden geldiğine dair iddiaların çoğu kaynaklara değil, modern dönemin tarih yazımına aittir. Türk Atlası bunları Türk etnogenezi tartışması başlığı altında ele alır.

Asya Hunlarından Göktürklere uzanan çizgi bir çıkarımdır. Zhou Shu üç noktada Göktürklerin eski Asya Hunları gibi olduğunu söyler: kağanlarının unvanında, eşinin unvanında ve âdetlerinde.^[1] Benzerlikten soya geçmek bir yorum meselesidir. Türk Atlası benzerlikleri ve rakip görüşleri Göktürkler ve Asya Hunları başlığı altında yan yana koyar.

Ülke

Ana maddeler: Avrasya Göçebeleri, Asya Hunlarından önce bozkır

Avrasya bozkırının doğu ucu, yani Moğolistan ve çevresi, Türk tarihinin tanıklı en eski merkezidir.^[3] Kuzeydeki ormanın güneyinde bozkır, Mançurya’dan Macar Havzası’na kadar uzanır.^[4] Doğal bölgeler kuzeyden güneye şeritler hâlinde dizilir: tundra, tayga, ormanlı bozkır, bozkır, çöl bozkırı ve çöl.^[5] Güçlü bir devleti ancak bozkır taşıyabilirdi.^[6] Tundra, orman ve çöl, büyük bir güç çıkaracak kadar insanı doyuramaz.^[6]

Bozkırın otu zengindir ve ülkede hareketi engelleyen doğal engel azdır.^[7] Yağış azdır, yılda 10 ile 20 inç arasındadır, yani yaklaşık 250 ile 500 milimetredir.^[8] Tarımı su ve kısa yetişme mevsimleri sınırlar, bu yüzden tarım çoğunlukla vahalarda ve bozkırın daha nemli kenarlarında yapılır.^[9]

Altay ve Tanrı Dağları

Ana maddeler: Altay, Tanrı Dağları

Altay, uzunluğu yaklaşık iki bin kilometre olan, Rusya, Kazakistan, Moğolistan ve Çin’in buluştuğu yerde uzanan bir dağ sistemidir. Kuzeyinde ve batısında Sibirya ormanı ile Kazak bozkırı, güneyinde ve doğusunda Cungarya ile çöl uzanır. Sibirya’nın büyük ırmaklarından üçü burada doğar ya da buradan beslenir. Dağlar batıdan esen hava akımlarının suyunu tutar, bu yüzden Altay’da orman yetişir, iki yanındaki ülke ise bozkır ve çöldür. Sıradağ böylece kurak bir kuşakta su tutar ve insanın da hayvanın da yaşayabileceği bir yer olur.

Altay otlakları kuşaklar hâlinde yükselir. Bu yüzden sürü, mevsim ısındıkça yukarı, soğudukça aşağı vadiden ayrılmadan çıkarılabilir. Bu, açık bozkırın uzun göçlerinden daha kısa ve daha güvenli bir yaylacılıktır ve daha az yerde daha çok hayvan besler. Sıradağın kıvrımlanması onu iç Asya’nın en zengin cevher bölgelerinden biri de yaptı. Jeolojik olarak Altay iki kez yükselmiş eski bir sıradağdır ve kayaları hâlâ yükselmektedir. Son buzul çağının buzulları yüksek vadilerini doldurdu. Buzla set olmuş göllerin boşaldığı kanallar bugün hâlâ güney Altay platolarında görülebilir.

Çin kaynaklarındaki Göksel Dağlar olan Tanrı Dağları, kuzeyde Cungarya ile güneyde Tarım Havzası arasında doğudan batıya uzanır. Bir yanında otlak, öbür yanında vaha vardır. Batı Göktürk kağanlığı iki yakayı da elinde tutuyordu. Merkezi dağların kuzeyindeki Suyab’dı ve haracı dağların güneyindeki vaha devletlerinden geliyordu.^[10]

Orhun ülkesi

Ana maddeler: Ötüken, Orhun vadisi

Orhun, Orta Moğolistan’dan geçerek bin kilometreden uzun bir yol boyunca kuzeye akar. Yukarı vadisi, Göktürklerin Ötüken dediği bölgedir. Asya Hunları, Rouranlar, Göktürkler, Uygurlar ve Moğolların her biri orayı merkez olarak kullandı. Vadi Moğolistan’ın en geniş otlak ülkesi değildir, en kolay savunulan yer de değildir. Büyük bir ırmaktan güvenilir su gelir ve kış ile yaz otlakları birbirinden kısa bir göçle erişilecek uzaklıktadır. Vadi aynı zamanda doğu bozkırını kesen yolların merkezindedir.

Ötüken bir kent değil, Orta Moğolistan’ın göbeğinde, Orhun vadisi ile Hangay bölgesinde yer alan ormanlı bir dağ ülkesiydi. Yış sözcüğü ormanlı bir yaylayı anlatır. Göktürk yazıtları, Ötüken ormanından daha iyi bir yer olmadığını söyler.^[2] Göktürk halkına, kağan orada oturduğu ve kervanlar yola çıktığı sürece ilin hiçbir sıkıntı çekmeyeceğini bildirir.^[2] Ötüken’i elinde tutmayan hükümdar ili de tutmuş olmazdı. Rouranlardan Uygurlara kadar her bozkır hükümdarı da böyleymiş gibi davrandı.

Tarım Havzası

Ana madde: Tarım Havzası

Tarım Havzası, Tanrı Dağları’nın güneyinde ve Kunlun’un kuzeyinde uzanan büyük çöl havzasıdır. Merkezinde Taklamakan, kenarında vaha kentleri yer alır.^[10] Havzanın kenarı, Çin ile Roma arasında taşınan malların uğrak yerine dönüşmüş özerk kent devletlerinden oluşan bir halkaydı.^[10] Havzayı resmen yöneten güç, halkın vergilerinden bağımsız olarak, alım satımdan doğan bütün gelirden de kural olarak bir pay alırdı. Göktürkler havzayı 550’li yıllarda aldı ve bir yüzyıl boyunca gelir kaynağı ve yol olarak elinde tuttu. Payını aldılar, yolu korudular ve kentlerin krallarını yerlerinde bıraktılar. Havzayı 640’larda Tang’a kaptırdılar ve orayı hiçbir zaman yönetmediler.

İklim ve değişimleri

Ana madde: İklim ve bozkır imparatorlukları

Eski kuramlar tarihsel değişimi iklimin uzun vadeli kaymalarıyla açıklıyordu.^[5] Bu kuramların desteği yoktur ve nemdeki gerçek değişimler kısa vadeliydi.^[5] Tam göçebelik, iklimin en kurak olduğu sırada, MÖ ikinci binyılın birinci binyıla döndüğü dönemde ortaya çıkar.^[11] Hangay’ın batı kenarındaki Telmen Gölü’nden alınan bir tortu çekirdeği, MÖ 1200’den MS 700 dolaylarına kadar nemli, 700 ile 1300 arasında daha kuru koşulları kaydeder.

Asya Hunları ile Uygurlar arasındaki dönemde bozkırın havası artık ağaç halkalarından, buz çekirdeklerinden ve göl tortularından ölçülebiliyor. Bu kayıtlar yaklaşık 2015’ten beri, Çin yıllıkları ve yazıtlarla yan yana konabilecek kadar iyi tarihlendi. 536 yazı, kuzey yarımkürenin her ağaç halkası yeniden kurgusunda, en azından son iki bin yılın tek başına en soğuk yılıdır. Altay’da soğuk Avrupa’dakinden daha uzun sürdü. Rus Altay’ının ve Avusturya Alpleri’nin ağaç halkalarından yapılan bir yeniden kurgu, 536’dan yaklaşık 660’a kadar süren bir Geç Antik Küçük Buz Çağı tanımlar. 540’lar, Altay yeniden kurgusunun en soğuk on yılıdır ve 1961 ile 1990 ortalamasının 3,2 derece altındadır.

Bu soğuk, altıncı yüzyılda Asya bozkırından çıkan hareketlerde bir etken olarak görülmüştür. Rouranların yerini Göktürklerin Moğolistan’da alması da bu hareketler arasındadır. Göl kaydından çıkan farklı bir açıklamaya göre, yaklaşık 400’deki Rouran kağanlığı da yaklaşık 550’deki birinci Göktürk kağanlığı da Orta Moğolistan’da elverişli otlak koşullarının sürdüğü dönemde kuruldu. Bu açıklamada iyi yıllar dizisi 600 dolaylarında sona erdi. O sırada çok sert ve uzun kışlar, hayvan ölümlerine, savaşa ve kıtlığa yol açmış görünür. Otlakların bozulması birinci kağanlığın güç temelini oyup onu yaklaşık 603’te dağılmaya götürmüş olabilir. İki açıklama, soğuğun Moğolistan için önem kazanmaya başladığı tarih konusunda ayrılır. İklim bilimcilerin kendileri, soğuk ile Göktürklerin savaşları arasındaki nedensellik konusunda temkinli olunmasını ister.

626’daki büyük sülfat sinyali, 626 ve 627’de kaydedilen kararmış gökyüzü ve yine bin beş yüz yılın en soğuk dört yazından biri olan 627 yazı, doğu kağanlığının 630’daki çöküşünden öncedir. 630’a ilişkin Çin anlatısı açlığı, doğal afetleri ve bitkin bir halka konan vergiyi anar.^[12] 626 patlamasının çöküşün arkasında durup durmadığı tartışmalıdır. Sürülerini bir kışa kaptıran kağan, bu yüzden kağanlığını yitirmiş olmaz. Çin tarihleri kışları da anar, ama Sui ajanlarını, Tang atlılarını ve taraf değiştiren kabileleri de anar.

Orhun ülkesinin ağaç halkaları, Uygur çağında, 783’ten 850’ye kadar süren altmış sekiz yıllık bir kuraklık kaydeder.^[13] Xin Tangshu, 839’un Uygurlara kıtlık, salgın ve yoğun kar getirdiğini ve koyunlarının ile atlarının çoğunu öldürdüğünü kaydeder.^[14] Uygurları kuraklığın mı yoksa Kırgızların mı yıktığı tartışmalıdır.

Yaşam biçimleri

Ana maddeler: Avrasya Göçebeleri, Türk Halklarında Hammaddeler ve Ticaret

Avrasya göçebeleri koyun, at ve başka hayvanlardan oluşan sürülerle geçinir, sürülerini yıl boyunca belirli otlaklar arasında dolaştırırdı.^[15] İhtiyaç duydukları her şeyi kendileri üretemezlerdi, yerleşik devletler ise atlarını isterdi.^[16] İkisi arasındaki ticaret, haraç ve akın bozkır imparatorluklarının tarihini biçimledi.^[17]

Göçebe çobanlık

Ana maddeler: Avrasya Göçebeleri, Asya Hunlarının Sürüleri, Mevsimlik Otlaklar

Avrasya bozkırının sürülerinde koyun ve at başı çeker, sığır, keçi ve deve daha az sayıdadır.^[18] At ulaşım, et ve süt verir ve ota ulaşmak için karı eşeler.^[19] Göçebeler yıllık bir döngüyle hareket eder, yazın taze ota doğru kuzeye, kışın karın daha az olduğu güneye giderdi.^[20] Çin kaynakları bunu otun ve suyun peşinde dolaşmak diye anlatır, oysa güzergâhlar belirliydi ve göçler planlıydı.^[15] Akraba aileler sekiz ile on iki hane kadar bir kamp hâlinde birlikte otlatırdı.^[15]

Yalnızca çobanlık her şeyi sağlamaz, çünkü çobanlık ekonomisi tarımın verdiği besinin çeşidine ve miktarına erişemez ve o kadar büyük bir nüfusu taşıyamaz.^[21] Bir hanenin en az 60 ile 100 baş kadar bir sürüye ihtiyacı vardı.^[17] Bu sınırın altına düşenler akrabalarının yanında çoban olarak çalışır, yerleşir ya da akına başvururdu.^[17] Felaket sürülerin tamamını da vurabilirdi: bir Çin raporu, Asya Hunlarının MÖ 72’deki kayıplarını, yoğun kar ve düşman akınlarından sonra, her on kişiden üçü ve her on hayvandan beşi olarak verir.^[22]

Tarım ve vahalar

Ana maddeler: Darı, Orta Asya’da Üzüm Şarabı, Asya Hunlarında Tarım, Uygurlarda Tarım

Asya Hunlarından başlayarak tahıl, et ve sütün yanında yer aldı. Shiji, Asya Hunlarının surlu kentleri, sabit konutları ve tarla sürme işi olmadığını söyler.^[23] Ne var ki ilk Han imparatorunun Mete Han’la yaptığı barış uyarınca Han, Asya Hunlarına her yıl belirli miktarlarda ipek yumağı, ipek, şarap, tahıl ve yiyecek göndermeyi üstlendi.^[23] MÖ 162’de imparator Wen şanyuya yazdığı mektupta, Asya Hunlarının soğuk kuzeyde yaşadığını, orada öldürücü donun erken bastığını ve bu yüzden memurlarının şanyuya her yıl yapışkan darı ile malt gönderdiğini bildirdi.^[23] Kazılar, Asya Hun yerleşimlerinde tahıl bulunduğunu gösterir. Buryatya’daki surlu Ivolga yerleşiminde buluntular arasında darı, arpa ve buğday vardı.^[24]

Wei Shu, sonraki tarihlerin Tiele dediği Gaoche için tahılları olmadığını söyler.^[25] Wei doğu Gaocheleri çölün güneyine yerleştirdikten sonra onlar yavaş yavaş tahıl yemeye başladı.^[25] 698’de Kapgan Kağan, Tang sarayından altı vilayetin teslim olmuş hanelerini, Şanyu Koruyuculuğu’nun topraklarını, ayrıca tarım aletleri ile tohum istedi.^[12] Saray, ordusundan çekindiği için ona teslim olmuş hanelerden birkaç bin çadır, kırk bin shi’den fazla tohum ve üç bin tarım aleti verdi.^[12] Xin Tang Shu’nun anlatımında istediği tohum darıydı.^[26] Yenisey Kırgızları tahılı kendileri yetiştirirdi.^[14] Xin Tang Shu ürünlerini tahıl, darı, buğday, arpa ve çıplak arpa diye sayar ve bunları değirmenlerde öğütüp un ve lapa yaptıklarını söyler.^[14] Darıyı üçüncü ayda eker, dokuzuncu ayda biçerlerdi.^[14]

Çin tarihleri asmayı ve şarabını Kang, Yanqi, Kuça ve Gaochang’da anar.^[27] Asya Hunlarının ya da Göktürklerin ülkesinde yetişen hiçbir asma anmaz.^[28] Menandros’a göre Roma elçileri 569’da İstemi’nin ordugâhında ziyafette ağırlandığında onlara üzümden şarap sunulmadı, çünkü ülke asma yetiştirmiyordu.^[29] Jiu Tang Shu, Gaochang için toprağının verimli olduğunu, tahılın ve buğdayın yılda iki kez olgunlaştığını söyler.^[30] Liang Shu, Gaochang’ın güzel atlar, asma şarabı ve kaya tuzu ürettiğini söyler.^[31] Buna karşılık Han Shu, Shanshan’ın toprağının kum ve tuz olduğunu, ekilebilir arazisinin az olduğunu, bu yüzden krallığın yanındaki ülkelerin tarlalarına ve tahılına dayandığını söyler.^[32]

Demir ve metal işçiliği

Ana maddeler: Göktürklerde Demircilik, Altay, Kırgızların Demiri ve Altını

Göktürkler Çin tarihlerine demirci olarak girer. Zhou Shu, Aşinaların Rouranlara boyun eğdiğini ve Altın Dağ’ın güney yamacında onların demircileri olarak yaşadığını söyler.^[1] Sui Shu, orada nesiller boyunca yaşadıklarını ve demir işinde usta olduklarını söyler.^[33] Altın Dağ, Altay’dır.^[34] Aşinaların bu zanaatı nasıl edindiği kayıtlı değildir. Metalürji, onların Rouran kağanlığı içindeki özgül işlevi olarak görülmüş ve bu işte zaten uzmanlaşmış yerli bir Altay halkını boyunduruk altına almış olabilecekleri öne sürülmüştür.^[35]

Demir için Eski Türkçe sözcük olan temir, yazıtlarda Demir Kapı’nın adında, temir kapıg’da yaşar.^[36] 569’da Göktürkler, Zemarkhos’un Roma elçileri Soğdluların ülkesine ulaştığında onlara satmak üzere demir sundu.^[37] Menandros bunun amacının demir madenleri olduğunu göstermek olduğunu düşündü, çünkü onlarda demirin zor bulunduğu söyleniyordu.^[37] 698’de, Xin Tang Shu’nun anlatımına göre, Kapgan Tang’dan tohum ve tarım aletlerinin yanında on binlerce jin demir istedi.^[26] Orhun üzerindeki Uygur başkentinde kazılar metal işçilerini, çevresindeki ülkede de demir, bakır, altın ve gümüş madenlerini ortaya çıkarmıştır.^[38] Kaynaklar Aşinaları demirci olarak anar ve bir demir satış teklifini kaydeder, ama hiçbir Göktürk ocağını tarif etmez.

Tuz

Ana maddeler: Türk Halklarında Tuz, Karlukların Tuz Gölü

Göktürk çağının kaynakları hiçbir tuz işletmesi bildirmez. 982 tarihli Hudûd el-Âlem, Karlukların bir kolu olan Khallukhların yedi kabilesinin tuzlarını Tuz Köl, yani “Tuz Gölü” dediği bir gölden aldığını söyler.^[39] Hudûd’un hangi gölü kastettiği açık bir sorudur ve Tanrı Dağları bölgesindeki üç göl bunun için önerilmiştir.^[40] Tuva’da Uvs Nuur’un yaklaşık 15 kilometre kuzeyinde duran Dus-Dag, yani “tuz dağı”, bir kaya tuzu yatağı barındırır ve bu yatak bugün işletilmektedir.^[41] Dağı tarif eden jeolog, ilk işletmenin tarihini vermez.

Marvazi yaklaşık 1120’de Kimeklerin tüccarların getirdiğinden başka tuzu olmadığını ve bir men tuz karşılığında tüccarların “bir tilki ve samur derisi” aldığını yazdı.^[42] Tang, batı Göktürklerinin son kağanı Aşina Helu’nun topraklarını vilayetlere böldüğünde Hulu Wuque kabilesi, “tuz gölü” anlamına gelen Yanbo genel valiliği oldu.^[26] Metin, kabilenin ülkesindeki bir gölün ona bu adı verip vermediğini söylemez. Hiçbir kaynak, Aşinaların altıncı yüzyılda bir tuz madenini ya da başka bir tuz işletmesini anmaz.

Ticaret, pazarlar ve İpek Yolu

Ana maddeler: Sınır Pazarları, Türk-Soğd Kaynaşması, Göktürklerin İpek Yolu Boyunca Yayılışı, Göktürk-Sasani Ticaret Çatışması, Türk Halklarında Kürk ve Misk, Uygurların At ve İpek Ticareti, Bozkırda İpek

Bozkırın eksik olanı edinmenin üç yolu vardı: birincisi ticaretti ve bozkırın sattığı başlıca mal attı.^[43] İkincisi yerleşik bir devletin haracıydı.^[44] Üçüncüsü akındı.^[45] Göktürkler Çin sınırında ilk kez tüccar olarak görünür. Zhou Shu, Bumin döneminde halkının güçlendiğini ve Çin’le ilişki kurmak isteyerek ipek ve ipek yumağı için sınıra gelmeye başladığını söyler.^[1] Kağanlıkla evlilik yoluyla müttefik olan Kuzey Zhou, kağanlığa her yıl yüz bin top ipek verdi.^[1]

584 tarihli bir mektupta İşbara Kağan Sui imparatoruna, ülkesinin koyunlarının ve atlarının hepsinin imparatora, imparatorun ülkesinin ipeklerinin hepsinin de kendisine ait olduğunu bildirdi.^[33] Tulan Kağan döneminde Göktürk kabilelerinin reisleri Sui’ye on bin at, yirmi bin koyun, beş yüz deve ve beş yüz sığır gönderdi.^[33] Kısa süre sonra sınır boyunca, Çin’le ticaret yapabilecekleri pazarlar istediler ve imparator kabul etti.^[33] 624’te İlig Kağan barış yaptı, ardından Beilou geçidinde karşılıklı bir pazar açmak için izin istedi ve imparator onu geri çeviremedi.^[26] Pazar, Çin sarayının kendi dilediği gibi tanıdığı bir imtiyazdı. Aynı zamanda tuzak işlevi de görebilirdi. Pei Ju, Şibi Kağan’ın gözdesi Shishu Huxi’yi değerli mallar haberiyle Mayi’ye çekti ve askerleri Huxi’ye orada pusu kurup onu öldürdü.^[46]

Bilge Kağan yazıtı, kağanın halkı için kazandıklarını sayar: sarı altın, beyaz gümüş, nakışlı ipekler, kokulu ipekler, soylu atlar, aygırlar, kara samurlar ve gök sincaplar.^[47] 647’de Uygur ülkesindeki kabilelerin reisleri Tang’dan bir yol istedi ve kabileler her yıl samur derisiyle vergi ödeyecekti.^[48] Xin Tang Shu, Kırgızlar için vergilerinin samur ve sincap derisiyle ödendiğini söyler.^[14] Bu kayıtlar kürkleri hediye, haraç ve vergi olarak anar, hiçbiri Göktürklerle bir alıcı arasındaki kürk ticaretini tarif etmez.

Göktürklerden söz eden ilk metin bir Soğdluyu ve ipek ticaretini de anar. Soğdiyana’nın fethinden sonra Türk-Soğd kaynaşması, iki halkın yönetici tabakalarının birleşmesine dönüştü.^[49] Menandros’a göre artık Göktürklerin tebaası olan Soğdlular, Medlere ham ipek satabilmek için İstemi’den Perslere bir elçilik göndermesini istedi.^[50] Hüsrev ipeği satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı.^[50] Bunun üzerine Maniah İstemi’ye, herkesten çok ipek kullanan Romalıların dostluğunu aramasını öğütledi.^[50] İpek ticareti yüzünden çıkan anlaşmazlık, Eftalit savaşının ortaklarını düşman yaptı.^[51] Tarım Havzası’nın zengin halkı, Kitanlar ve Soğdlularla birlikte, katkılarıyla devleti ve Aşinaların egemenliğini güvence altına alan halklar arasında sayılır.^[10] Göktürklerin öteki büyük ticareti, askerî hizmetin ve kürkün ardından gelen attı. Bir anlatıma göre Göktürkler yerleşik komşularından ipek, pamuklu kumaş, tahıl, altın ve gümüş eşya ile tarım aletleri aldı.^[52] Başka bir anlatım atı merkeze koyar, çünkü saraylar, Göktürklerin hediye olarak sunduğu at, koyun ve develer karşılığında ipekle ödeme yapıyordu.^[53]

Yiyecek ve içecek

Ana maddeler: Bozkırda Beslenme, Kımız, Darı Birası

Shiji, Asya Hunlarının sürülerinin etini yediğini söyler.^[23] Sui Shu, Göktürklerin et yediğini ve ekşimiş süt içtiğini söyler.^[33] Xin Tang Shu, Kırgızların et ve mayalanmış kısrak sütüyle geçindiğini söyler.^[14] Moğolistan’daki Khanui vadisinin yerleşim alanlarında, belirlenebilen hayvan kemiklerinin yüzde 54’ünü koyun ve keçi, yüzde 25’ini at, yüzde 16’sını sığır oluşturur.^[54]

Kımız, bir deri kapta hafif ekşi ve hafif alkollü olana dek mayalanan kısrak sütüdür. Sui Shu, Göktürklerin sarhoş olana dek mayalanmış kısrak sütü içtiğini, birbirlerine şarkı söyleyip bağırdığını söyler.^[33] Modern anlatımlar bu içeceği kımızla özdeşleştirir.^[55] Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü, Türkçe adını ilk kez 1070’lerde yazıya geçirir.^[56] Kırgızlar yetiştirdikleri darıdan içki yapardı.^[14] Aynı sözlük buğday, darı ya da arpa birası için bägni, darı birası için buxsum Türkçe sözcüklerini verir.^[57]

At, binicilik ve savaş

Ana maddeler: At koşumu, Atlı Okçuluk, Kompozit yay

At, bozkır ekonomisinin dayanağıydı.^[43] Ordular yedek atlı hafif süvariye dayanıyordu ve kaynaklar her savaşçı için üç ile on sekiz binek hayvanı verir.^[58] Dizgin Altay’da yaklaşık MÖ yedinci yüzyıla yerleştirilir.^[3] Başın denetimiyle birlikte iki elin serbest kullanımı geldi ve bu, attan ok atmanın ön koşuludur.^[3] Altay’daki ve Tanrı Dağları’ndaki Göktürk dönemi mezarlarında üç tipte demir üzengi bulunur, ancak bunlar yalnızca kabaca tarihlenir.^[59]

Kompozit yay katmanlar hâlinde yapılır: ahşap bir çekirdek, karın yüzüne yapıştırılmış boynuz ve sırt yüzüne yapıştırılmış kiriş. Bu yüzden boyuna göre yalın yaydan çok daha fazla enerji depolar ve kısa bir yay eyerden çekilebilir. Sui Shu, Göktürklerin silahlarını boynuz yay, ıslıklı ok, zırh, mızrak, bıçak ve kılıç diye sayar.^[33] Ayrıca binicilik ve okçulukta usta olduklarını ekler.^[33] Shiji, Asya Hun çocuklarının koyuna bindiğini, yayla kuş ve fare vurduğunu söyler.^[23] Dokuzuncu yüzyıldan bir Müslüman yazar, halifenin ordusundaki Türklerin dörtnala giderken her yöne ok attığını anlatır.^[60]

Keçe ve ordugâh

Ana maddeler: Keçe, Ordu, Bozkır Halklarının Arabaları

Keçe, dokunmayıp nem, ısı ve basınçla birbirine kenetlenen yündür. Koyun bulunan her yerde tezgâhsız yapılabilir, çadırı örter, çadırın içinde döşeme olur, kaftana astar verir ve eyer örtüsü işi görür. Sui Shu, Göktürklerin su ve otun peşinde gittiğini, sabit konutları olmadığını ve keçeden kubbeli çadırlarda yaşadığını söyler.^[33][1] Keçe donmuş mezarlarda da günümüze ulaşır ve Altay’daki Pazyryk gömüleri, daha sıcak bir yerde çürüyüp gidecek asma örtüleri ve eyer örtülerini korumuştur. 843’te Tang subayı Shi Xiong, Zhenwu surundan Uygur ordugâhına baktı ve onlarca keçe araba gördü.^[61]

Ordu, hükümdarın ordugâhıdır. Başkenti olmayan bir devlette başkent odur. Kağan, hane halkı, muhafızı, hazinesi ve yanında bulunması gereken kişilerin çadırları otlaklar arasında birlikte göç ederdi. Zhou Shu, kağanın çadırının, güneşin doğduğu yöne saygıdan dolayı doğuya açıldığını söyler.^[1]

Av

Ana madde: Göktürklerde av

Zhou Shu, Göktürklerin su ve otun peşinde dolaştığını, keçe çadırlarda yaşadığını, çobanlığı, okçuluğu ve avcılığı uğraş edindiğini söyler.^[1] Çin tarihleri kağanları barış zamanında da savaşın eşiğinde de avlanırken gösterir.^[62] 587’nin birinci ayında İşbara Kağan Sui imparatorundan Heng ile Dai arasında avlanmak için izin istedi ve bir günde on sekiz geyik öldürdü.^[33] Aynı tarihler, yayları elinden alınan bir halkın avla geçinemeyeceğini gösterir.^[62] Tonyukuk yazıtında kağanın ilk izleyicileri Çogay’ın kuzeyindeki Kara Kum’da oturdu, orada av eti ve tavşan yedi ve halkın boğazı doydu.^[63] Çin tarihleri avı Asya Hunlarının bir geçim kaynağı olarak gösterir. Buna karşılık, kayıtlı bin küsur Asya Hun gömüsünün yalnızca sekiz kadarında yabani hayvan kalıntısı vardı.^[64] Altıncı yüzyıldan sekizinci yüzyıla kadarki kaynaklar avı kıtlık yıllarında yiyecek, kağanların eğlencesi, elçiler ve hileler için bir vesile olarak gösterir.

İnanç ve evren

Ana madde: Tengricilik

Tengricilik eski değil, modern bir addır ve bozkır imparatorluklarının hiçbir kaynağında geçmez. Aralarında yüzyıllar bulunan dört katmandan gelen malzemeyi tek bir sözcük altında toplar. En eskisi, bir Asya Hun hükümdar unvanının Çince aktarımıdır. Ardından Göktürklerin runik yazıtları, daha sonraki Türk ve Moğol metinleri ve on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilen Altay ve Sibirya halklarının etnografyası gelir. Göktürklerin yazıtlarında ve Çin anlatımlarında tanrılar panteonu, katmanlı gök ve yeraltı, ölülerin efendisi, rahiplik sınıfı, öğreti ve kutsal kitap yoktur.

Tengri

Ana madde: Tengri

Tengri gök ve kağanları tahta oturtup tahttan indiren güçtür.^[2] Göktürklerin kendi dillerinde ve kendi yazılarıyla yazdığı tek ilahi addır.^[2] Kül Tegin yazıtı gökle yeri karşı karşıya koyarak açılır: üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratıldı.^[2] İlteriş, Gök öyle buyurduğu için ili olanlardan ilini, kağanı olanlardan kağanını aldı.^[2] Kağanın ordusuna güç veren de odur.^[2] Tengri verdiğini geri de alır, yazıtlar Tang egemenliğindeki elli yılı Göktürklerin kendi başlarına getirdikleri bir kayıp olarak anlatır.^[2]

Zhou Shu, Göktürklerin beşinci ayın ortasında bir ırmak kıyısında toplanıp gök ruhuna kurban kestiğini anlatır.^[1] Sui Shu, beşinci ayın ortasında göğe kurban olarak çok sayıda koyun ve at öldürdüklerini anlatır.^[33] Göktürkler tanrıları hakkında yazar ve ayinleri hakkında neredeyse hiçbir şey yazmaz, Çinliler ise ayinleri yazar ve tanrıyı hiçbir zaman adıyla anmaz. Han Shu, Asya Hunlarının Gök’e chengli dediğini söyler.^[65] Sözcük uzun zamandır, pek az itirazla, tengri ile özdeşleştirilir.^[66]

Üç dünya ve dünya ağacı

Ana maddeler: Üç dünya, Ulukayın

Üç dünya, birçok modern anlatımın Türk kozmolojisini açıkladığı üst, orta ve alt âlemlerdir. Model büyük ölçüde, modern dönemde Altay ve Sibirya Türk halkları arasında kaydedilen geleneklere dayanır. Kül Tegin yazıtı yukarıdaki göğü ve aşağıdaki yeri adlandırır, insanlığı da ikisinin arasına koyar.^[2] Bu formül, sonraki etnografyadan tanıdık olan üç dünyanın doğrudan bir anlatımını vermez.^[67] Zhou Shu’ya göre kağanın çadırı, saygının ifadesi olarak doğan güneşe dönüktü.^[1] Kül Tegin yazıtında doğu, öndeki yöndür.^[2]

Türk kozmolojisinin en tanınmış tek imgesi, dünyanın merkezinde duran bir ağaçtır.^[68] Bu imgenin kanıtı geç bir döneme aittir. Göktürk dönemi kaynakları yalnızca bir ağaç verir ve bu ağaç bir veraset sorununu karara bağlar.^[1] Nadulu öldüğünde on karısının oğulları büyük bir ağacın altına gitti ve ağaca doğru en yükseğe sıçrayanın başa geçirilmesi konusunda anlaştı.^[1] Aşina’nın oğlu, içlerinin en küçüğü, en yükseğe sıçradı.^[1] Çince metin ağacın köklerinden, tepesinden ya da birleştirdiği herhangi bir dünyadan söz etmez.^[1] Kağanlıkların hiçbir runik yazıtı bir ağacı, bir dünya eksenini ya da dünyalar arası bir tırmanışı anmaz.^[2] Tanıdık biçimiyle dünya ağacı, on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilen Altay ve Sibirya’nın Türkçe konuşan halklarının etnografyasından gelir. Bunların daha sonra kaydedilmiş olması, her inancın ne zaman doğduğunu belirlemez.

Yer-Su ve Umay

Ana maddeler: Yer-Su ruhları, Umay

Iduk Yer-Sub, kutsal Yer-Su’dur.^[69] Ad, toprağı ve sularını tek bir şey olarak birlikte anar ve onu bir güç olarak adlandırır.^[69] Kül Tegin yazıtında, Göktürklerin Tengri’siyle aynı cümlede durur ve onunla aynı soluktan konuşur.^[2] İkisi de Göktürk halkının yok olmayacağını söyler, ardından Gök İlteriş’i ve katununu alıp yükseltir.^[2] Iduk sıfatı Yer-Su’ya özgü değildir, çünkü Ötüken de onu taşır.^[2] Bilge Kağan iki kez, atalarının yer ve suyunun sahipsiz kalmaması gerektiği formülüyle bir seferi haklı gösterir.^[2]

Umay, Orhun anıtlarında Tengri ve kutsal Yer-Su’dan sonra adı geçen üçüncü ilahi güçtür.^[2] Üçü arasında tek dişi olan odur.^[2] Kül Tegin yazıtı onun adını bir kez, bir benzetmede anar: Umay’a benzeyen annesi katunun Kut’u sayesinde Kül Tegin erkek adı aldı.^[2] Tonyukuk yazıtı onu ikinci kez, Tengri ve kutsal Yer-Su ile birlikte anar.^[70] Umay genellikle doğumun ve küçük çocukların gücü olarak anlaşılır. Bu anlayış yazıta değil, daha sonraki Türk malzemesine dayanır, yazıt onun işlevi hakkında hiçbir şey söylemez.

Atalar ve mağara

Ana maddeler: Atalar mağarası, Dişi Kurt Asena (Gök Börü)

Göktürk kağanı yılda bir kez hanedanının soylularını bir mağaraya götürür ve orada kurban keserdi.^[1] Çinliler bunu adsız ve yersiz, tek bir cümleyle kaydeder.^[1] Göktürklerin kendileri için diktirdiği yazıtlar ise ondan hiç söz etmez.^[2] Kurt, Göktürk kayıtlarında üç yerde geçer: hüküm süren hanedanın atası olarak, sancakta taşınan altın baş olarak ve kağanın muhafızlarının adı olarak.^[1] Göktürklerin kendi yazısında kurt bir kez, bir benzetme olarak görünür.^[2]

Kam

Ana maddeler: Kam (Türk şamanı), Şamanizm

Kam, ayin uzmanının, yani güçlerle ilgilenen, hastaları tedavi eden, doğumda ve cenazede ayine başkanlık eden ve gelecek olanı okuyan kadın ya da erkeğin Eski Türkçedeki adıdır. Sui Shu, Göktürklerin ruhlara saygı gösterdiğini ve ruh medyumlarına güvendiğini söyler.^[33] Kağanlıkların hiçbir runik yazıtı bu uzmanı anmaz.^[2] Göktürk anıtlarında kağanı gök yapar, onu hiçbir rahip taçlandırmaz.^[2] 569’da Zemarkhos’un Roma elçiliği, kabul edilmeden önce arındırıldı.^[50] Göktürklerin talihsizlik kovucuları dediği kabile adamları, bagajın üzerinde çan çaldı, davul vurdu ve kötülüğü kovmak için kendilerini coşkunluğa sürükledi.^[50] Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler.^[50]

Şaman sözcüğü Tunguzcadır ve Altay Türk halkları bu uzmana kam der.^[71] Şamanizm, eski Türk dininin kendisi sayılmıştır.^[72] Başkaları, Göktürk kağanlarının inancının şamanist atalarının inancından doğduğunu, ama daha gelişmiş, daha karmaşık ve daha hiyerarşik hâle geldiğini savunur.^[73]

Ölüm ve defin

Ana madde: Gömü ve balbal

Göktürklerin bütün uygulamaları arasında en iyi belgelenen cenazedir. Zhou Shu, cesedin bir çadıra yatırıldığını, yakınlarının koyun ve at kesip onları cesedin önüne koyduğunu söyler.^[1] Çadırın çevresinde yedi tur attılar ve kapıya her gelişlerinde yüzlerini bıçakla kesip ağladılar, öyle ki kan ile gözyaşı birbirine karıştı.^[1] Ölenin bindiği at ve kullandığı eşya cesetle birlikte yakıldı.^[1] Defin ardından mevsimi bekledi: ilkbaharda ya da yazın ölenler ot ve yapraklar sarardığında, sonbaharda ya da kışın ölenler çiçekler ve yapraklar açtığında gömüldü.^[1] Gömüden sonra mezara bir taş dikildi ve taşların sayısı ölenin yaşamı boyunca öldürdüğü adamların sayısına uyardı.^[1]

Balbal sözcüğünü Göktürkler kendileri kullanır.^[2] Taşlar mezardan doğuya doğru bir sıra hâlinde, bazı durumlarda çok uzak bir mesafeye kadar dizilir.^[74] Neyi temsil ettikleri tartışmalıdır, en yaygın görüş, her taşın ölenin öldürdüğü ve ona hizmet etmesi için oraya dikilen bir adamı temsil ettiğidir.^[2] Yazıtın kendi kullanımı, adı anılan bir düşman kağanın kendisinin balbal olduğu yerde, bu görüşü destekler.^[2]

Düzen ve yazı

Ana maddeler: Töre, Kut

Göktürklerin kendilerini bir arada tutan şey için iki sözcüğü vardı. Teŋri gök ve içindeki güçtü, törü, yani modern biçimiyle Töre, yasaydı. Yasa yazıya geçirilmemişti.

Töre ve veraset

Ana maddeler: Töre, Toy

Kül Tegin yazıtına göre Bumin ile İstemi tahta oturduğunda Göktürk halkının el’ini ve törü’sünü, yani ili ve onun doğru düzenini, birlikte anılan ve birlikte yönetilen iki şeyi, ellerine aldılar.^[75] Zhou Shu dört suçu ölüm cezası düzeyine koyar: isyan, cinayet, başkasının karısıyla ilişki ve bağlı bir atın çalınması.^[1] Kavgada yaralama, ağırlığına göre tazmin edilirdi.^[1] Baba, ağabey ya da amca öldüğünde oğullar, kardeşler ve yeğenler dul kalan eşleri alırdı ve tek sınır, büyüğün küçüğün karısını alamamasıydı.^[1]

Bumin’den sonra Issık, onun ardından Issık’ın kardeşi Mukan, onun ardından Mukan’ın kardeşi Taspar geçti ve her biri kendi oğullarını atladı.^[1] Yatay veraset Töre’nin kuralıydı: önce küçük kardeş, sonra büyüğün oğlu, sonra küçüğün oğlu. 581’de Taspar’ın halefini seçmek soyluların kurultayı olan toy’a düştü ve toy ölmekte olan kağanın isteğini bir kenara bıraktı.^[33]

Kut

Ana madde: Kut

Kül Tegin yazıtında kağan tahta çıkışını tek bir cümleyle açıklar: Tengri öyle buyurduğu için ve Kut’u bulunduğu için tahta oturdu.^[76] Kaynaklar Kut’u hiçbir zaman tanımlamaz ve literatürdeki tanım bir yeniden kurgudur. Bu yeniden kurguda Kut, Tengri’nin seçtiği adama verdiği talihtir: hükmetme görevi ve onunla gelen şans. Han Shu, Asya Hun hükümdarının unvanını Chengli Gutu Şanyu diye verir.^[65] Gutu Kut olabilir, böylece unvan, göğün bahşettiği talihi elinde tutan hükümdarı adlandırmış olur. Bu eşitleme tartışmalıdır.^[77] Sözcük, 1069 tarihli Kutadgu Bilig’in adında ve kutlu’nun kutsanmış anlamına geldiği modern Türkçede yaşar.

Tamga

Ana madde: Tamga

Tamga bir damgadır: hayvanın derisine, kayaya, sikke kalıbına ya da mühre kazınmış birkaç çizgi. Bu çizgiler, şeyin kime ait olduğunu söyler. Bir hanenin kolu ana hanenin damgasını alıp değiştirir, bu yüzden bir dizi tamga soy hakkında bir iddia taşıyabilir. Arkaya kıvrılan ağır boynuzlarıyla Sibirya dağ keçisi, Kül Tegin steline kazınmış tamganın hayvanıdır. Tamga, Aşina hanedanının damgası olarak anlaşılır. Kül Tegin yazıtı, cenazeye gelenler arasında, hükümdar mührünü taşıyan ve kullanan adam olan bir tamgaçı’yı anar.^[78]

On iki yıllık hayvan döngüsü

Ana madde: On iki yıllık hayvan döngüsü

Göktürkler tarihleri, her biri bir hayvanın adını taşıyan on iki yıllık bir diziyle verir, dizi çağ belirtilmeden ve döngüler sayılmadan yinelenirdi.^[2] Runik külliyatın kullandığı tek tarihleme sistemi budur.^[2] Kül Tegin yazıtı, döngüye göre iki tarihle kapanır.^[2] Kül Tegin Koyun Yılı’nın on yedinci gününde uçup gitti.^[2] Mezar yapısı, oymalar ve yazılı taş, Maymun Yılı’nın yedinci ayının yirmi yedinci günü tamamlandı.^[2] Geriye doğru hesap ikisini 731’e ve 732’ye yerleştirir. Zhou Shu, altıncı yüzyıl Göktürkleri için takvimi bilmediklerini ve zamanı yalnızca otların yeşermesiyle belirlediklerini söyler.^[1] Türk halklarının bu döngüyü Çin’den alıp almadığı, yoksa ikisinin de İç Asya’daki daha eski bir kaynaktan yararlanıp yararlanmadığı tartışmalıdır.

Runik yazı

Ana madde: Eski Türk yazısı

Eski Türk yazısı, bozkırın kendi dilini taşa, kaya yüzlerine, kâğıda ve gündelik eşyaya yazdığı, sağdan sola yazılan, yaklaşık kırk işaretli bir alfabedir.^[79] Ünsüzlerin çoğunun iki işareti vardır: biri art ünlülü sözcüklerde, biri ön ünlülü sözcüklerde kullanılır. Harfin kendisi bu yüzden okura sözcüğün ünlü uyumunun hangi yarısına ait olduğunu söyler. Orhun vadisinin büyük taş anıtları en uzun metinleri ve tarihli tek metinleri taşır: 732 ve 735 tarihli Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ile onlardan önceki Tonyukuk yazıtı.^[80] Vilhelm Thomsen yazıtları 1893’te okudu ve çözümün tamamını 1896’da yayımladı.^[81][82] Göktürklerin kendi sesleriyle söylediği her şey bu yüzden yüz yılı biraz aşkın bir süredir okunabilmektedir. Harflerin kökenine ilişkin birkaç kuram birbirine karşı durur ve konu kapanmış değildir. Bir kuram alfabeyi, ticaret yolları boyunca doğuya taşınan ve Soğd kâtiplerince aktarılan Aramiceden türetir.^[81] İkincisi harfleri tamgalardan türetir.

Asya Hunlarından önce bozkır

Ana madde: Asya Hunlarından önce bozkır

Türk halkları bozkırı icat etmedi. Ekonomisi, teknolojisi ve siyasi biçimleri zaten eski olan bir dünyaya girdiler. Bunları başkaları yapmıştı ve Türk halkları devraldı: at, yay, dizgin, araba, kabile birliği, atlarla gömü. Çobanlık göçebeliği, tarıma elverişsiz kenar topraklarda MÖ dördüncü ve üçüncü binyıllarda gelişti. Nerede başladığı tartışmalıdır. At, en geç üçüncü binyılda, belki dördüncü binyıl kadar erken bir tarihte Pontus-Hazar bozkırında evcilleştirilmişti. Binicilik teknolojisi, gerçek bir atlı binici kültürü üretecek kadar ancak yaklaşık MÖ 1500’de gelişti. Bu tarihleme belirsizdir.

Altay’daki Pazyryk gömüleri, büyük olasılıkla İskit-Saka kökenli olan MÖ birinci binyıl atlı göçebelerine aittir. Çağ bölgeye demiri getirdi. Buluntular doğuda Çin’le, batıda İran’la gelişmiş bir ticareti gösterir. İlk Türk halklarının ataları zorunlu olarak bozkır göçebeleri değildi ve bir noktada kesinlikle değildi. Onuncu yüzyılda bile bir Çinli gezgin, ormanlarda yaşayan ve avcılık ve balıkçılıkla geçinen bir Türk grubunu anlatabiliyordu.

Asya Hunları

Ana madde: Asya Hunları (Xiongnu)

Asya Hunları doğu bozkırının ilk göçebe imparatorluğuydu. İki yüzyıl boyunca Han Çini’nin başlıca hasmı oldular ve ardından gelen bozkır devletlerinin yönetim kalıbını belirlediler.^[3] Önderleri Duman, oğlu Mete Han tarafından MÖ 209’da öldürüldü.^[23] MÖ 198’de Han, Asya Hunlarına bir prenses, her yıl ipek, şarap ve yiyecek hediyesi ve eşit statü veren bir heqin antlaşması yapmayı kabul etti.^[83] MÖ 176 tarihli Han sarayına yazdığı mektupta Mete Han, Yuezhi, Loulan, Wusun ve Hujie halklarını fethettiğini bildirdi.^[23] Yay çekerek geçinen bütün halkların tek bir aile olduğunu ilan etti.^[23]

© Emre-E Yavuz 2026

Han ise pazarları denetleyerek, diplomasi ve güç kullanarak karşılık verdi ve MÖ 119’da birlikleri Baykal Gölü’ne ulaştı. Göçebeler yok edilmedi, zayıflatıldı. MS birinci yüzyılın ortasında bir taht mücadelesi Asya Hunlarını yeniden kuzey ve güney olmak üzere iki konfederasyona böldü. Kuzey konfederasyonu büyük olasılıkla 89’da Altay’da yenildi ve en azından bir bölümüyle batıya gitti. Moğolistan’ın kuzeyine Siyenpiler egemen oldu. Bu bölge, onlardan sonra gelen her bozkır devletinin merkezi oldu.

Üç gerekçe, Asya Hunlarını Türk çizgisine yerleştirmeyi destekler. Birincisi hükümdarın unvanıdır. Han Shu unvanı tam olarak Chengli Gutu Şanyu diye verir ve “göğün oğlu” diye açıklar.^[65] Chengli uzun zamandır, pek az itirazla, Türk ve Moğol dünyasının gök tanrısı tengri ile özdeşleştirilir.^[66] İkincisi, açıklamalı sözcüklerdir ve bunlar arasında Türkçe olanlar şimdiden ağır basar.^[84] Üçüncüsü unvanlardaki sürekliliktir. Zhou Shu, Bumin’in 552’de aldığı İllig Kağan unvanının eski şanyu gibi olduğunu söyler.^[1] Bu gerekçeler birlikte, Türkçe konuşan bir Asya Hun seçkinini bir bulgu olarak değil, bir çıkarım olarak destekler.

Aynı malzeme için başka kuramlar da ileri sürülmüştür. Biri dili Yenisey dillerinden sayar.^[85] Bir diğeri Asya Hunlarını ağırlıklı olarak Moğol bir halk sayar.^[86] Üçüncüsü dili Doğu İranca sayar, dördüncüsü ise malzemenin hiçbir sınıflandırmaya izin vermediğini savunur.^[85] Türk Atlası bunları Asya Hunlarının dili başlığı altında ortaya koyar.

Siyenpiler ve Rouranlar

Ana maddeler: Siyenpiler (Xianbei), Rouran Kağanlığı

Siyenpiler, Asya Hunları ile Rouranlar arasındaki doğu bozkırına sahipti. Hou Han Shu, geride kalan Asya Hunlarının, yüz binden fazla çadırın, hepsinin kendilerine Siyenpi dediğini söyler.^[87][88] Bir bozkır halkı burada ötekinin yerini, otlaklarını ve adını alarak alır. Adı değiştirenler fethedilmiş yabancılar değil, yenilen konfederasyonun artığıdır.^[87] Şefleri Tanshihuai eski Asya Hun ülkesinin tamamını, doğudan batıya on dört bin li, kuzeyden güneye yedi bin li alanıyla ele geçirdi.^[87][89] Ardından gelen Siyenpi gruplarından Tuoba, Kuzey Wei’i, onun aracılığıyla da Batı Wei’yi ve Kuzey Qi’yi kurdu.

Rouran Kağanlığı yaklaşık 400’den başlatılır.^[25] O sırada Shelun adlı bir kaçak Gobi’de çevresine bir topluluk topladı, Tieleleri yendi ve kağan unvanını aldı.^[25] Rouranlardan hiçbir metin günümüze ulaşmamıştır, bu yüzden Rouranların kendileri hakkında söylediği hiçbir şey bilinmez. Wei Shu sınırlarını batıda Karashahr ülkesinden doğuda Kore ülkesine kadar çizer.^[25]

© Emre-E Yavuz 2026

İktidarın merkezi, Göktürk yazıtlarının Ötüken dediği bölge olan Orhun vadisiydi. Asya Hunları ve Siyenpiler orayı Rouranlardan önce kullanmıştı, Göktürkler ve Uygurlar ise onlardan sonra kullanacaktı. 429’da Wei imparatoru Taiwu çölü aşarak kağan Datan’ın halkını dağıttı.^[25] Üç yüz binden fazla kişi ona teslim oldu.^[25] Buna rağmen kağanlık bozkırı elinde tuttu. Wei bozkırı hiçbir zaman ele geçiremedi. 522’de Rouran kağanı Anagui Wei’den ekmek için darı istedi ve bir ferman ona on bin shi verdi.^[25] 523’te halkı büyük bir kıtlık yaşadı ve o sınırın ötesine akın etti.^[25]

Avrupa’da Hunlar

Ana maddeler: Hunlar, Avrupa Hun İmparatorluğu

Hunlar, 370’lerde Don’u geçip Karadeniz’in kuzeyinde Alanları ve Gotları bozguna uğratan göçebe halktı. Sonraki seksen yıl içinde Hun İmparatorluğu’nu kurdular. Attila döneminde imparatorluk Kafkasya’dan Fransa ve Danimarka sınırlarına kadar hüküm sürdü.^[90] Margus antlaşması Romalıların onlara ödediği haracı ikiye katladı.^[91] 451’de Attila batıya yöneldi.^[92] Galya seferi Katalaun Ovaları’nda sona erdi. 452’deki İtalya seferi Aquileia’yı yıktı, ama Roma’ya ulaşmadı.^[93] Attila 453 başında öldü ve imparatorluk bir yıl içinde dağıldı.^[94]

© Emre-E Yavuz 2026

Avrupa Hunları, on sekizinci yüzyıldan beri İç Asya’daki Asya Hunlarıyla özdeşleştirilmektedir.^[95] En iyi görüşe göre bu özdeşleştirme geçerlidir ve ikisinin de seçkinleri Türkçe konuşuyordu.^[96] Başka görüşler daha temkinlidir. Biri, ikisini bağlayan kesintisiz bir kanıt zinciri bulmaz, ama böyle bir zincirin olası göründüğünü savunur.^[97] İkinci bir görüş bu özdeşliği önceki araştırmanın bir varsayımı sayar.^[98] Üçüncüsü hüküm vermekten kaçınır.^[95] Türk Atlası kanıtları Hunlar ve Asya Hunları başlığı altında ortaya koyar.

Kidaritler ve Eftalitler

Ana maddeler: Kidaritler, Eftalitler

Kidaritler, kurucuları Kidara’nın adını taşıyan bir Hun hanedanıydı. Yayılmaları 420’lerin sonunda Baktriya’da başladı ve Sasani kralı V. Vahram onu Merv yakınında durdurdu.^[99] Hanedan 470’lerden itibaren zayıfladı. Eftalitler 509’da Soğdiyana’yı aldığında artık yoktu.^[100]

Eftalitler, Orta Asya’ya egemen olmuş Hun soyundan gelen son güçtü. Altıncı yüzyıl başındaki zirvelerinde Soğd’u ve Afganistan’dan Tarim’in vaha kentlerine kadar uzanan ülkeyi elinde tutuyorlardı. Kuzeybatı Hindistan’dan haraç alıyorlardı. Sasani kralı Peroz’u 484’te öldürmüşlerdi. Onun halefi Kavad’ı İran tahtına oturtmuşlar, sonra da birden çok kez yeniden oturtmuşlardı. Onlarca yıl boyunca Sasaniler onlara muazzam bir haraç ödedi. Eftalitler tek bir etnik topluluk olarak anlaşılmamalıdır. Onlar göçebe ve yarı göçebe grupların bir konfederasyonuydu.^[101]

Sonra Göktürkler geldi. Bumin’in kardeşi İstemi, 553’te batıya yürüdü ve 555’te Yedisu’ya ulaştı.^[102] Eftalitleri yok etti ve Soğdiyana’nın ticaretini ele geçirdi.^[50] Tarih tartışmalıdır. Bir hesap yıkımı 557’ye koyar.^[3] Bir başkası sonu 563 ile 567 arasına yerleştirir.^[101] Çöküş batı bozkırını Göktürklere açtı.

© Emre-E Yavuz 2026

Tieleler ve Aşinaların yükselişi

Ana maddeler: Tiele, Gaoche Devleti, Aşina, Göktürk Bağımsızlık Savaşı

Tieleler, altıncı yüzyıl bozkırında Türkçe konuşan en büyük nüfustu. Bir sayıma göre kırka kadar göçebe topluluktan oluşan bir federasyondu ve Altay’ın batısında, Cungarya’da ve ötesinde dolaşıyordu.^[25] Wei Shu onlara Gaoche, yani “yüksek arabalar” der, çünkü göç ederken içinde yaşadıkları arabalar yüksekti ve çok parmaklı tekerlekleri vardı. Gaochelerin dilinin Asya Hunlarınınkiyle, küçük farklarla, hemen hemen aynı olduğunu da söyler.^[25] Rouranlara karşı defalarca ayaklandılar. 516’da Rouran kağanı Chounu batıya yürüdü, Gaocheleri ezdi, kralları Mietu’yu esir aldı ve öldürdü.^[25]

Aşinalar da Rouranların egemenliği altındaydı. 546’dan önce Aşinalar Altay’da birkaç yüz haneydi, Rouranlara tabiydiler ve onlar için demircilik yapıyorlardı.^[103] Sui Shu, Wei imparatoru Taiwu Kuzey Liang’ı ezdikten sonra Aşinaların beş yüz aileyle Rouranlara kaçtığını söyler. Nesiller boyunca Altın Dağ’da demir işleyerek yaşadılar.^[33][104] Kurt efsanesinde Aşina, dişi kurdun on oğlundan birinin adıdır. O en yeteneklisidir ve ötekilerin hükümdarı olur.^[33] Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının ayrı bir kolu yapar.^[1][105]

546’da Bumin, Rouran egemenliğine karşı bir Tiele ayaklanmasını bastırdı ve kendi konumunu güçlendirdi.^[1] Ardından bir prenses isteği, Anagui’nin reddi ve açık çatışma geldi.^[1] 552’nin başında Göktürkler Cungarya’da bir Rouran ordusunu yendi.^[106] Huaihuang’ın kuzeyinde ikinci bir orduyu da yok ettiler ve Anagui ölmüştü.^[1] Göktürk devleti Tiele insan gücü üzerine kuruldu ve Tieleler bu rolü hiçbir zaman tam olarak kabullenmedi.

© Emre-E Yavuz 2026

Birinci Göktürk Kağanlığı

Ana madde: Birinci Göktürk Kağanlığı

Birinci Göktürk Kağanlığı, Aşina hanedanının imparatorluğuydu. Ötüken’deki merkezinden Orta Asya’ya ve İran ile Bizans’ın eşiklerine ulaşacak kadar büyüdü. Mukan, 553’ten 572’ye kadar hüküm sürdü ve Yenisey’deki Kırgızları ve doğudaki Kitanları aldı.^[1] 568’de İran pazarlarını kapatınca İstemi, Soğdlu Maniah’ı Konstantinopolis’e gönderdi.^[50] En küçük kardeş Taspar 572’den 581’e kadar, kağanlığın en geniş sınırlarına ulaştığı dönemde hüküm sürdü. Ölümünden sonra küçük kağan İşbara isyan tehdidinde bulundu ve taht Taspar’ın oğlu Amrak’a geçti. Amrak aynı yıl içinde tahtı İşbara lehine bıraktı. İşbara bunun üzerine korunma karşılığında Sui imparatoruna boyun eğdi.^[33] 603, devletin iki kısma kesin bölünüşü sayılır.

Doğu devleti son on yıllarını Çin’in yörüngesinde geçirdi. 626’da, Li Shimin’in kardeşlerini öldürüp Taizong olarak tahta çıkmasından on sekiz gün sonra, İlig Kağan büyük bir orduyla Chang’an önünde durdu.^[12] Sonra devlet içeriden dağıldı. İlig Demir Dağ’a kaçtı, teslim olmayı önerdi ve akrabası Shaboluo’nun ordugâhına tek başına gitti. Zhang Baoxiang onu orada 630’un üçüncü ayında yakaladı ve başkente gönderdi.^[12] Göktürkler çöküşü kendi bakışlarıyla anlattı. Küçük kardeşler büyüklere benzemiyordu, oğullar da babalara benzemiyordu. Beyler ile halk birbirine karşı dürüst değildi. Yazıta göre Çinliler kardeşi kardeşe, beyi halka karşı kışkırttı. Sonuç olarak Göktürkler ilini ve kağanını yitirdi.^[2]

© Emre-E Yavuz 2026

Batı Göktürk Kağanlığı

Ana madde: Batı Göktürk Kağanlığı

Batı Göktürk Kağanlığı, Bumin’in kurduğu devletin batı yarısıydı. Bir yüzyıl boyunca daha büyük, daha zengin ve dışa daha iyi bağlı olan yarı oydu. İstemi onu 550’lerde, Ötüken’deki kağana bağlı bir yabgu komutanlığı olarak yarattı. Yabgu, Göktürk düzeninin ikinci rütbesidir. İstemi’nin yaşadığı sürede Ceyhun’a ve İdil’e ulaştı. Türk boylarının altında İranlı göçebeler vardı. Ayrıca Soğdlulardan, Harezmlilerden ve Baktriyalılardan oluşan geniş bir kentli nüfus vardı. İstemi’nin öldüğü yıl, 576’da, batı kanadının orduları Kırım’daki Bosporos’u aldı.^[50]

Tong Yabgu döneminde batı kısa süreli bir çiçeklenme yaşadı.^[107] Jiu Tang Shu, batı halklarının hiç bu kadar güçlü olmadığını söyler.^[108] İmparator Herakleios’un müttefiki olarak Transkafkasya’da İran’la savaştı. Bizans zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli katkı yaptı.^[107] Baba tarafından amcası onu öldürdü ve kendini kağan ilan etti.^[108]

Cinayet bir iç savaşı başlattı. Batı Göktürkleri On Ok’a dağıldı.^[107] Tang kuvvetleri son kağan Aşina Helu’yu 657’de yakaladı ve batı, Çin himayesinde on valiliğe bölündü. Batı kağanlığının sonuna dair hesaplar 650’li yıllardan 740’lı yıllara kadar uzanır. Tang tarafına geçmemiş olanlar kendi devletlerini kurmuştu. Bu devletler arasında Hazarlar, Tohara yabguları ve Göktürk Şahileri vardı.

© Emre-E Yavuz 2026

Tang egemenliğinde, 630–682

Ana madde: Göktürk fetret dönemi, 630–682

Sonraki elli iki yıl boyunca doğu bozkırının kendi kağanı olmadı. Yüzyıl sonra yontulan Kül Tegin yazıtı bu döneme tek bir satır ve tek bir sayı ayırır: elig yıl isig küçüg birmis, “elli yıl emeklerini ve güçlerini vermişler.”^[2][109] Tang sarayı teslim olan Göktürklere ne yapılacağını tartıştı.^[12] Memurların çoğu kabilelerini dağıtıp valiliklere serpiştirmek, çiftçiliğe ve dokumacılığa koşmak istedi. Wen Yanbo bu plana karşı tek başına çıktı. Ona göre kabileler bütün hâlde tutulmalı ve bir kalkan olarak hizmet etmeliydi, kendi âdetlerinden koparılmamalıydı. İmparator onun planını benimsedi.^[12]

Göktürkler defalarca ayaklandı. 643’te Aşina Simo’nun yönetimine verilen kabileler hepsi birlikte isyan etti ve nehri güneye geri geçti.^[12] 680’de kabileler Aşina Funian’ı getirtti.^[12] Funian Pei Xingjian’a teslim oldu ve Chang’an’da Doğu Pazarı’nda başı kesildi.^[12] İki yıl sonra İlig’in uzak bir akrabası, Funian’ın yenilgisinin ardından dağılan adamları topladı. Beş bin kadarıyla Zongcai dağlarına girdi, Dokuz Soy’a baskın yapıp at ve koyun aldı. Sonra kendini kağan ilan etti.^[12] Bu kişi İlteriş’ti.

Kabileler hiçbir zaman dağıtılmadı ve Aşinalar hiçbir zaman yok olmadı. Tang’a valilik yapan beyler adamlarını bütün olarak elinde tuttu.^[12] Göktürkleri elli yıl yöneten düzen, geri dönüşleri için gereken malzemeyi de korumuş oldu.

İkinci Göktürk Kağanlığı

Ana madde: İkinci Göktürk Kağanlığı

İkinci Göktürk Kağanlığı, İlteriş’in 682’de kurduğu devletti.^[12] İlteriş’in kendi saltanatı içinde devlet Ötüken’e taşındı. Kardeşi Kapgan döneminde bir imparatorluğa dönüştü ve Tang tarihleri onu İlig’inkine denk saydı. İlteriş’in oğlu Bilge Kağan döneminde Çin’le barış içinde yaşayan, bunun karşılığını ipekle ödeyen bir güçtü.^[12] Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarını yontan devlet budur. Bunlar Türk dilinde yazılmış en eski metinlerdir. Moğollardan önce kendini kendi sözleriyle anlatan tek bozkır imparatorluğu budur.

Devlet birinci kağanlığı hafızadan yeniden kurdu. Kül Tegin yazıtı, İlteriş’in halkı “ataların töresine göre” düzene soktuğunu söyler.^[2] 716’da Kapgan, Tola’da Bayırkulara karşı kazandığı zaferden dikkatsizce eve dönerken bir söğüt korusunda bir artçı tarafından başı kesilerek öldürüldü.^[12] Bilge Kağan devraldığı halkı kendi sözleriyle şöyle anlatır: “içinde yiyeceği olmayan, sırtında giyeceği olmayan, zavallı ve kırılmış bir halk”.^[2] Danışman Tonyukuk siyaseti belirledi. Devlet zayıfken Çin’e akın yapılmayacak, surlu kent ve tapınak olmayacaktı. Hareketlilik gücün temeliydi.^[12][110]

Çöküşün en açık anlatımını Tang tarihi verir. Bilge öldürüldü. Bir naip ile sevgilisi bir çocuğu yönetti. Kanatları yöneten iki şad bütün orduyla tahta ve birbirine karşı döndü. Tabi halklar, Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar, gerisini yaptı.^[12] Bu üçünün koalisyonu 742’de hanedanı devirdi.^[3] Bir Basmıl kağanı Orhun’u iki yıl elinde tuttu. 744’te Uygurların önderlik ettiği bir koalisyon onu da devirdi.^[3]

Uygur Kağanlığı

Ana madde: Uygur Kağanlığı

Uygurlar Tielelerden bir halktı, yazıtlardaki Dokuz Oğuz’du ve bir yüzyıl boyunca doğu bozkırının gücü oldular. 744’te önderleri Kutlug Bilge Kül, Basmıllar ve Karluklarla birlikte İkinci Göktürk Kağanlığı’nın son kağanını devirdi. Uygurlar bunun üzerine müttefiklerine döndü ve yalnız kaldı. 757’de Uygur birlikleri Tang’ın Chang’an ve Luoyang’ı geri almasına yardım etti ve Luoyang’ı üç gün yağmaladı.^[111] Kentin ileri gelenleri onları durdurmak için on bin top ipek ödedi.^[111]

Kağan Bögü 759’dan 779’a kadar hüküm sürdü ve imparatorluğu hem gücünün zirvesine hem de dönüm noktasına getirdi. 762 ve 763’te Luoyang’daydı. Orada Mani’nin izleyicileriyle karşılaştı ve din değiştirdi. Kısa süre sonra bu inancı halkına dayattı.^[112]

Arap elçi Tamim ibn Bahr, Orhun üzerindeki Uygur başkenti Ordu-Balık’ı nüfusu kalabalık, pazarlarla ve zanaatlarla dolu, çevresinde köyler ve işlenmiş topraklar bulunan bir kent olarak anlattı.^[38] Kazılar orada metal işçilerini, çömlekçileri, dokumacıları, taş ustalarını, sulama kanallarını ve değirmen taşlarını ortaya çıkarmıştır.^[38] Buna rağmen bakanlar da halk da çadırlarda yaşadı ve çadır Uygurların en yaygın konutu olarak kaldı.^[113] Hayvancılık ekonominin temeli olarak kaldı ve başkentten uzakta eski yaşam biçimi değişmeden sürdü.^[114] Uygurlar Tang’a at ve askerî hizmet verdi, karşılığında ipek aldı.^[115] Ticaret en büyük hacmine 820’lerde ulaştı, Tang 829’un birinci ayında atlar karşılığında 230.000 top ipek ödedi.^[116][117]

821’den sonra imparatorluk dağıldı. Orhun bölgesinden bir ağaç halkası kaydı, imparatorluk doğarken orta ile yağışlı yılların hüküm sürdüğünü gösterir. Sonra bir kuraklık başladı. Birkaç kesinti dışında altmış sekiz yıl sürdü, 783’ten 850’ye kadar.^[13] İmparatorluk bu yıllarda çökmedi ve başkent yer değiştirmedi.^[118] 839’da kötü bir mevsim ve sert bir kış, her şeyin dayandığı hayvanların büyük bölümünü öldürdü. 840’ta Kırgızlar yüz bin atlıyla Yenisey’den indi, kağanı öldürdü ve sarayı yaktı.^[116]

© Emre-E Yavuz 2026

Yenisey Kırgızları

Ana madde: Yenisey Kırgız Kağanlığı

Kırgızlar Güney Sibirya’da yukarı Yenisey’de yaşıyordu ve kağanlarının devleti 840’tan yaklaşık 924’e kadar tarihlenir.^[119] Altıncı yüzyıldan beri bozkır imparatorluklarının egemenliği altında yaşamışlardı. Zhou Shu, Mukan’ın onları 550’lerde boyunduruk altına aldığını söyler.^[1] 840’ta Tang tarihlerinin Are dediği Kırgız kağanı ordusunu Orhun üzerindeki Uygur başkenti Ordu-Balık’a götürdü.^[14] Uygur kağanlarının ordugâhını yaktı ve Tang prensesi Taihe’yi aldı.^[14] Kırgızlar Orhun’da Uygurların yerini almadı. Yurtlarında merkezli kaldılar ve platodaki egemenlikleri kısa sürdü.^[120]

Xin Tangshu’ya göre her yağmurdan sonra demir bulunur, Kırgızlar da onu silaha dönüştürürdü.^[14] Tarlalarında darı, buğday ve arpa yetişirdi.^[14] Kopen, Uybat ve Kapchal’daki yedinci ile dokuzuncu yüzyıl mezarları Kırgızları saban demirleri, orakları ve Uybat’ta bir sulama kanalıyla çiftçi ve demirci olarak gösterir.^[121] Eski Türk runik yazısıyla yazardılar.^[122] Yukarı Yenisey’den, runik metinli 150’den fazla anıt, yani Yenisey yazıtları bilinir.^[123]

Kırgız gücünün ne kadar uzağa ulaştığı tartışmalıdır. Bir görüş Kırgızlara Hakas-Minusinsk havzasını, Altay’ı, orta Irtış’ı, Tuva’yı, kuzeybatı Moğolistan’ı ve Baykal Gölü’nü elinde tutan bir devlet verir. Bu görüş büyük ölçüde tahmine dayanır.^[124] İkincisi Kırgız imparatorluğunun yaklaşık 917’ye kadar sürdüğünü söyler. O yıl Kitanlar kuzey Çin’i ve Moğolistan’ı birleştirmiş, kağan eski yurduna, Yenisey’e dönmüştür.^[125] Kitanların Kırgızlara karşı bir zafer kazandığını bildiren bilinen bir kaynak yoktur.^[126] 924 yılı bu yüzden dönemin sonu için bir gelenektir, bir olayın tarihi değildir.^[127] Yenisey’deki Kırgızlar 924’te yok olmadı.^[128] 982 tarihli Ḥudūd hâlâ bir Khirkhiz-khāqān’ın adını anar.^[129]

Hazarlar

Ana madde: Hazar Kağanlığı

Göktürk gücü batı bozkırında yedinci yüzyılın ortasında dağılınca, arkasında iki devlet bıraktı: Bulgar birliği ve Hazarlar. 670’lerde Hazarlar Bulgarları yenmiş ve Pontus-Hazar bozkırına hâkim olmuştu.^[130] Üç yüz yıl boyunca, her iki Göktürk kağanlığından da, Uygurlardan da uzun süre hâkim kaldılar.

Hazarları yöneten hanedanın Aşinalar olduğu kabul edilir. Bu doğruysa, 552’de Ötüken’i alan aile, Ruslar 965’te geldiğinde hâlâ İdil üzerinde hüküm sürüyordu. Kağan makamının kendisi, hanedanlarının Göktürk kraliyet kökenli olduğunu güçlü biçimde düşündürür. Çünkü bozkırda meşruiyetin tek kaynağı buydu.^[131] Hazar kağanının tahta çıkışı da aynı yönü gösterir. Boğularak öldürme ritüelini ve Çin kaynaklarının Aşinalar için tarif ettiği törenleri içeriyordu.^[131] Bir varsayım, yenik düşen Nuşibi kağanı Irbis Şegui’nin yaklaşık 651’de Hazar topraklarına geçip hükmeden hanedanı orada kurduğunu öne sürer.^[131] Bu bir varsayım olarak kalıyor ve ona karşı birçok sorun var.^[131]

© Emre-E Yavuz 2026

Hazar ülkesinde yürütme erki çifte bir kağanlıkta toplanmıştı. Kağan, kraliyet klanından seçilen kutsal bir hükümdardı. Hüküm sürer, ama yönetmezdi. Hazar sarayı Yahudiliği benimsedi. Hazarlar, bunu yapan tek bozkır gücüdür. 965’te Ruslar, Oğuzlarla ittifak hâlinde Atil’i ve muhtemelen Sarkel’i bastı. Bir tür kağanlık birkaç yıl daha yaşadı. Sonu genellikle 969’a konur. Hazarlar yok olmadı. Halkın büyük bölümü çevredeki, çoğu Türk halklarıyla kaynaştı, göçebeler başka boylar tarafından özümsendi.^[132]

Notlar

1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al Kül Tegin inscription
3. ^ a b c d e f g Golden 1992
4. ^ Sinor 1990, p. 23
5. ^ a b c Sinor 1990, p. 30
6. ^ a b Sinor 1990, p. 4
7. ^ Sinor 1990, p. 20,34
8. ^ Sinor 1990, p. 35
9. ^ Sinor 1990, p. 26
10. ^ a b c d Yavuz 2025
11. ^ Khazanov 1994, p. 95
12. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
13. ^ a b Cosmo 2018, p. 448
14. ^ a b c d e f g h i j k Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
15. ^ a b c Golden 1992, p. 3
16. ^ Sinor 1990, p. 8-9
17. ^ a b c Golden 1992, p. 8
18. ^ Khazanov 1994, p. 46-49
19. ^ Khazanov 1994, p. 47,49-50
20. ^ Khazanov 1994, p. 50-51
21. ^ Golden 1992, p. 7-8
22. ^ Khazanov 1994, p. 73
23. ^ a b c d e f g h Shiji, juan 110
24. ^ Houle 2011, p. 138
25. ^ a b c d e f g h i j k l Wei Shu, juan 103
26. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
27. ^ Shiji, juan 123; Sui Shu (Book of Sui), juan 83; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
28. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
29. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
30. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
31. ^ Liang Shu, juan 54
32. ^ Han Shu, juan 96
33. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Sui Shu (Book of Sui), juan 84
34. ^ Golden 1992, p. 120
35. ^ Golden 1992, p. 126
36. ^ Tonyukuk inscription; Kül Tegin inscription
37. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117
38. ^ a b c Mackerras 1972, p. 14
39. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54,98
40. ^ Minorsky 1970, p. 28,184
41. ^ Mongush 2016, p. 67
42. ^ al-Marwazī early 12th c., p. 32; Minorsky 1942, p. 32
43. ^ a b Sinor 1990, p. 8
44. ^ Khazanov 1994, p. 224
45. ^ Khazanov 1994, p. 222-223
46. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 67
47. ^ Bilge Khan inscription
48. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
49. ^ de la Vaissière 2005a
50. ^ a b c d e f g h i Menander Protector
51. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
52. ^ Golden 1992, p. 152–153
53. ^ Ecsedy 1968, p. 138,141
54. ^ Houle 2011, p. 145
55. ^ Golden 1992, p. 152
56. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 282
57. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 327, 360
58. ^ Sinor 1990, p. 10
59. ^ Ögel 1984, p. 138, 162–163
60. ^ al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk, p. 666; Walker 1915, p. 666
61. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 161
62. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
63. ^ Tonyukuk inscription
64. ^ Houle 2011, p. 146
65. ^ a b c Han Shu, juan 94
66. ^ a b Cosmo 2011
67. ^ Dallos 2004, p. 77; 62, 67; Şen 2018, p. 77; 62, 67
68. ^ Şenesen 2024, p. 1523–1524; 62; Şen 2018, p. 1523–1524; 62
69. ^ a b Kül Tegin inscription; Uçar 2020, p. 28
70. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288, 391
71. ^ Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 419
72. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 1,6
73. ^ Yavuz 2025, p. 139,150–151
74. ^ Kutlu 2021, p. 774, 793; 517; Çikolar 2026, p. 774, 793; 517
75. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
76. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
77. ^ Kurakichi 1926, p. 38
78. ^ Erdal 2004, p. 148
79. ^ Tekin 1968, p. 21
80. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 10–11
81. ^ a b Thomsen 1896
82. ^ Tekin 1968, p. 13–14
83. ^ Sinor 1990, p. 122
84. ^ Dybo 2007, p. 115
85. ^ a b Savelyev 2020, p. 4
86. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 36–38
87. ^ a b c Hou Han Shu, juan 90
88. ^ Jagchid 1989, p. 34
89. ^ Jagchid 1989, p. 35
90. ^ Thompson 1948, p. 177
91. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
92. ^ Thompson 1948, p. 135–143
93. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 132–141
94. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–147
95. ^ a b Thompson 1948, p. 1
96. ^ Yavuz 2025, p. 90, 105
97. ^ Golden 1992, p. 86–87
98. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 367
99. ^ de la Vaissière 2005a, p. 108
100. ^ de la Vaissière 2005a, p. 110
101. ^ a b Kurbanov 2010
102. ^ Yavuz 2025, p. 260–263
103. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
104. ^ Lattimore 1951, p. 528
105. ^ Kwanten 1979, p. 29–32
106. ^ Yavuz 2025, p. 225
107. ^ a b c Golden 1992, p. 135
108. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199
109. ^ Kayra 1996, p. 151–153
110. ^ Ögel 2000, p. 177, 179
111. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
112. ^ Kwanten 1979, p. 52
113. ^ Sinor 1990, p. 339
114. ^ Mackerras 1972
115. ^ Cosmo 2018, p. 455,459–460
116. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
117. ^ İzgi 1989, p. 36
118. ^ Cosmo 2018, p. 451
119. ^ Drompp 2005, p. 36
120. ^ Drompp 2005, p. 38,197,200
121. ^ Ögel 1984, p. 210–217, 222
122. ^ Barthold 1927, p. 22
123. ^ Butanaev 2015, p. 5
124. ^ Golden 1992, p. 181
125. ^ Minorsky 1970, p. 282,78; Minorsky 1942, p. 282,78
126. ^ Barthold 1927, p. 24,183; Golden 1992, p. 24,183
127. ^ Drompp 2005, p. 203
128. ^ Golden 1992, p. 186
129. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 96
130. ^ Ögel 1984, p. 229, 234, 239–240
131. ^ a b c d Golden 1992, p. 237
132. ^ Sinor 1990, p. 269

Kaynaklar

• Kül Tegin inscription
• Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
• Shiji, juan 110, 123
• Han Shu, juan 94, 96 (after Shiji)
• Sui Shu (Book of Sui), juan 67, 83, 84
• Hou Han Shu, juan 90
• Wei Shu, juan 103
• Priscus
• Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)
• Menander Protector
• Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 161, 194, 195, 198
• Tongdian, juan 199 (after Sui Shu and Zhou Shu)
• Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215, 217 (after Jiu Tangshu)
• Ḥudūd al-ʿĀlam
• Tonyukuk inscription
• Liang Shu, juan 54
• Dīvān Lughāt al-Turk
• Bilge Khan inscription
• Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)

Literatür

• Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
• İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
• Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
• Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
• Anna V. Dybo (А. В. Дыбо), Лингвистические контакты ранних тюрков. Лексический фонд: пратюркский период (2007)
• Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
• Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
• Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
• E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
• Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
• Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
• Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
• László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
• Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
• Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
• Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
• Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
• Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
• Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
• Osman Kemal Kayra, Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara İlişkin Bazı Açıklamalar (1996)
• Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
• Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
• Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
• Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
• V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
• V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
• Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
• Mustafa Kalkan, Kırgız Boylarının Yenisey'den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları (2005)
• V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
• V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
• Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
• Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
• Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
• Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
• R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
• Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
• Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
• al-Jāḥiẓ, رسالة في مناقب الترك Risāla fī Manāqib al-Turk (9th c.)
• C. T. Harley Walker, Jāḥiẓ of Basra to al-Fatḥ ibn Khāqān on the 'Exploits of the Turks and the Army of the Khalifate in General' (1915)
• Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
• Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
• Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
• Edina Dallos, Shamanism or Monotheism? Religious Elements in the Orkhon Inscriptions (2004)
• Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
• İsmail Şenesen, Tengri İnancında Üç Dünya İle İlgili Ritüeller (2024)
• Hüseyin Uçar, Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü (2020)
• I. M. Casanowicz, Shamanism of the Natives of Siberia (1924 (Annual Report 1924))
• Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
• Mehmet Kutlu, Leila Kutlu, Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları (2021)
• Eyüp Çikolar, Türk Ölüm Adetleri ve Balbal Taş Geleneğinin Şahideler Üzerindeki Manevi İzleri (2026)
• Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
• Andrei A. Mongush (Андрей Александрович Монгуш), О геологическом значении некоторых топонимов Тувы (O geologicheskom znachenii nekotorykh toponimov Tuvy; On the geological roots of some toponyms in Tuva) (2016)
• Sharaf al-Zamān Ṭāhir al-Marwazī, طبائع الحيوان Ṭabāʾiʿ al-Ḥayawān (early 12th c.)

İlgili maddeler

• The steppe before the Xiongnu
• Asya Hunları (Xiongnu)
• Xianbei
• Rouran Kağanlığı
• Hunlar
• Avrupa Hun İmparatorluğu
• Kidarites
• Hephthalites
• Tiele
• Gaoche Devleti
• Aşina
• Göktürk Bağımsızlık Savaşı
• Birinci Göktürk Kağanlığı
• Batı Göktürk Kağanlığı
• Göktürk fetret dönemi, 630–682
• İkinci Göktürk Kağanlığı
• Uygur Kağanlığı
• Yenisey Kırgız Kağanlığı
• Hazar Kağanlığı
• Türk etnogenezi tartışması
• Göktürkler ve Asya Hunları
• Hunlar ve Asya Hunları
• The language of the Xiongnu

Buraya bağlantı verenler1

Halklar

The Great Empires of the Steppe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “History of the Turkic peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/history-of-the-turkic-peoples/

Kopyala Son güncelleme: 8 Kasım 2026