Avrasya göçebeleri koyun, at ve öteki hayvanlardan oluşan sürülerle geçinirdi.[1] Yalnızca hayvancılık her ihtiyacı karşılamaz, çünkü çobanlık ekonomisi tarımın verdiği besin çeşidine ve miktarına ulaşamaz ve onun kadar kalabalık bir nüfusu da besleyemez.[2] Göçebeler gereksindikleri her şeyi kendileri üretemezdi ve yerleşik devletler onların atlarını isterdi.[3] İkisi arasındaki ticaret, haraç ve akın bozkır imparatorluklarının tarihini biçimlendirdi.[4]

Sürüler ve Otlaklar

Ana maddeler: Asya Hunlarının Sürüleri, Mevsimlik Otlaklar, Koyun, Develer, Yıllıklarda Hayvan Kayıpları, Avrasya Göçebeleri

Shiji, Asya Hunlarının en çok besledikleri hayvanlar olarak at, sığır ve koyunu, daha seyrek olanlar arasında ise deve, eşek ve katırı sayar.[5] Zhou Shu, Göktürklerin kubbeli keçe çadırlarda yaşadığını, su ve otun peşinden gittiğini, hayvancılık ve avla geçindiğini söyler.[6] Bilge Kağan 716’da tahta çıktıktan kısa süre sonra surlar yaptırmak ve tapınaklar kurmak istedi.[7] Danışmanı Tonyukuk buna karşı çıktı.[7] Ona göre Göktürkler Tang’a direnebiliyordu, çünkü su ve otun peşinden gidiyor, sabit bir yurtları yoktu, avla geçiniyor ve hepsi savaşmayı biliyordu.[7] Han’ın MÖ 72 seferlerinden sonraki kışta bir günde bir zhang derinliğinde kar yağdı ve insanlar ile hayvanlar dondu.[8] Açlık geldi.[8] İnsanların on kişiden üçü, hayvanların ise on başın beşi öldü.[8] Yıllıklar bu payları nasıl elde ettiklerini söylemez.

Bozkırda ve Vahalarda Tarım

Ana maddeler: Asya Hunlarında Tarım, Uygurlarda Tarım, Batı Bölgeleri’nde Han Askerî Çiftlikleri, Gaochang’da Tarım ve Vergi, Darı

Shiji, Asya Hunlarının surlu kentleri, sabit konutları ve tarla işi olmadığını söyler.[9] Buryatya’daki surlu Ivolga yerleşiminde bulgular arasında arpa, buğday ve darı ile birlikte orak ve el değirmeni taşları vardır.[10][11] Moğolistan’daki Khanui vadisinde ise kazıcılar Asya Hun yerleşimlerinde tarıma dair hiçbir kanıt bulamadı.[12] Tarım Havzası’nda Han askerleri ve mahkûmları vahalarda toprak sürdü, tahılı depoladı ve geçen elçileri doyurdu.[13] Uygurlar 744’ten önce hayvancılık ve avla geçinirdi ve tarım onlara yabancıydı.[14] Kağanlıklarının yüzyılında kısmen çiftçi bir halk oldular.[15] Turfan havzasındaki Gaochang’da, Zhou Shu’ya göre, tahıl ve buğday yılda iki kez olgunlaşırdı.[6] Kaynaklar Asya Hunlarının ne kadar tahıl yetiştirdiğini ya da yiyeceklerinin ne kadarını bunun karşıladığını söylemez.[5]

Demir ve Öteki Madenler

Ana maddeler: Göktürklerde Demircilik, Asya Hunlarında Demircilik, Güney Altay’ın Cüruf Ocakları, Kırgızların Demiri ve Altını, Çin’in Demir İhracatı Yasakları, Asya Hun Sarayının Altını, Orhun Yazıtlarında Altın ve Gümüş

Zhou Shu, Aşinaların birkaç kuşak sonra Rouranlara boyun eğdiğini ve onların demircileri olarak Altın Dağ’ın güney yamacında yaşadığını söyler.[6] Altın Dağ Altay’dır.[16] Dağ silsilesinin güneydoğusunda, Çuya ve Kurai havzalarında, bölgenin şimdiye kadar gösterdiği en büyük cüruf ocağı kümesi bulunur.[17] 569’da Soğdiana’daki Göktürkler Roma elçisi Zemarkhos’a demir sundu.[18] Kaynaklar Aşinaları demirci olarak adlandırır ve bir demir teklifini kaydeder. Hiçbir Göktürk demirci ocağını anlatmaz. Asya Hunları demiri kendi topraklarında üretti.[19] İvolga’daki ocaklı atölye, onların demiri kendi sınırları içinde ürettiğini ve yalnızca Han Çin’inden ithal etmediğini gösterir.[20] Xin Tang Shu, Kırgızların ülkesinde altın, demir ve kalay bulunduğunu, Kırgızların bu demirden yapılan silahları düzenli olarak Göktürklere gönderdiğini söyler.[21] Çin sarayları, demiri ve demir eşyayı sınırın ötesindeki halklardan uzak tutmaya çalıştı.[22] Bu halkların Çin madeniyle silahlanmasından korktular.[22] Kaynaklar hiçbir Asya Hun altın madenini ve hiçbir Asya Hun kuyumcusunu anmaz.[5]

Tuz, Kürk ve Öteki Hammaddeler

Ana maddeler: Türk Halklarında Tuz, Karlukların Tuz Gölü, Türk Halklarında Kürk ve Misk, Keçe, Türk Halklarında Hammaddeler ve Ticaret

982 tarihli Hudûd el-Âlem, Khallukhların, yani Karlukların yedi boyunun tuzunu Tuz Köl, yani “Tuz Gölü” denen bir gölden aldığını söyler.[23] Mervezî, Kimeklerin tüccarların getirdiği tuzdan başka tuzu olmadığını, tüccarların bir maund tuz karşılığında “bir tilki ve samur postu” aldığını söyler.[24] Göktürk çağının kaynakları hiç tuz işletmesi bildirmez. Hudûd, Toghuzghuzlar, Tukhsiler ve Kırgızlar için misk ve kürk, Kimekler için samur sayar.[25] Bilge Kağan’ın yazıtı, kağanın halkı için kazandığı mallar arasında kara samurları ve mavi sincapları anar.[26] Xin Tang Shu, Kırgızların vergisinin samur ve sincap postuyla ödendiğini söyler.[21] Sui Shu, Göktürklerin keçeden kubbeli çadırlarda yaşadığını söyler.[27][6] Kaynaklar malların değişimini üretimlerinden çok daha iyi anlatır.

Ustalar

Ana maddeler: Bozkır İmparatorluklarında Ustalar, Asya Hunları Çanak Çömleği, Kemik ve Boynuz İşçiliği, Orhun Anıtlarındaki Çinli Ustalar, Uygur Kağanlığı’nın Çatı Kiremitleri, Avar Ustaları

Bozkır imparatorlukları ustaları esirlikle, davetle ve yabancı toplulukları yerleştirerek edindi.[28] Asya Hunları zanaat kesimini kısmen Çinli esirlerle ve kaçaklarla kurdu.[29] İvolga’daki zanaatlar arasında çömlekçilik, kemik oymacılığı, demir ve bronz işçiliği vardı.[11] Göktürk aristokrasisi, tarım, zanaat ve ticaretle uğraşan, hatta kentler kuran büyük Soğd kolonilerinin gönüllü yerleşmesini destekledi.[30] Bilge Kağan Orhun’da, Çin kağanından oymacılar getirttiğini, Çin kağanının isteği geri çevirmeyip kendi sarayının oymacılarını gönderdiğini söyler.[31] Uygurlar surlu merkezler kurdu ve üzerlerini yerinde Çin yöntemleriyle yapılmış kiremitlerle örttü.[32] Avar kağanı Baian için bir saray ve hamamlar yapacak Bizanslı makinistler ve mimarlar vardı ve Lombard kralı Agilulf kağana gemi yapımcıları verdi.[33] Kaynaklar ustaların nakledilmesini birkaç pasajda anar ve bir ustanın adını neredeyse hiç vermez.

Pazarlar, At ve İpek

Ana maddeler: Sınır Pazarları, Bozkırda İpek, Uygurların At ve İpek Ticareti, Batı Shouxiang Kentindeki At Pazarı (727)

Göktürkler Çin sınırında ilk kez tüccar olarak görünür. Zhou Shu, Bumin zamanında halkının güçlendiğini söyler.[6] İpek ve ipek tiftiği için sınıra gelmeye başladılar ve Çin’le ilişki kurmak istediler.[6] Evlilikle kağanlığa bağlı olan Kuzey Zhou ona her yıl yüz bin top ipek verirdi.[6] Tulan Kağan zamanında Göktürk boylarının reisleri Sui’ye on bin at, yirmi bin koyun, beş yüz deve ve beş yüz sığır gönderdi.[27] Kısa süre sonra sınırda pazarlar istediler ve imparator kabul etti.[27] 727’de Tang, Bilge Kağan’a Batı Shouxiang kentinde bir sınır pazarı tanıdı.[34] Metinler Göktürklerin o pazarda kaç at sattığını söylemez. Pazar, Çin sarayının kendi takdirine göre tanıdığı bir imtiyazdı. Pei Ju, onun bir tuzak da olabileceğini gösterdi. An Lushan isyanının sonundan 840’ta Uygur Kağanlığı’nın çöküşüne kadar Uygurlar Tang sarayına at sattı ve karşılığında ipek aldı.[35] Çin tarihleri fiyatı bir at için kırk top ipek olarak verir.[36]

Haraç, Armağan ve Ganimet

Ana maddeler: Haraç Elçilikleri ve İhsanlar, Han’ın Şanyulara Armağanları, Hayvan Akınları, Hayvanla Ödenen Başlık

Bir Çin sarayına elçi gönderen bozkır hükümdarı elçiyle birlikte armağanlar gönderirdi ve saray da karşılık armağanlar yollardı.[37] Çinli yazarlar ilk armağanlara haraç, ikinci armağanlara ihsan ya da yıllık ödeme adını verdi.[37] Bu adlar Çin hükümdarını göçebenin üstüne koyar.[38] El değiştiren mallar adlara her zaman uymazdı.[38] MÖ 51’de saray, Asya Hun şanyusu Huhanye’ye kabulünde nişanlar, atlar, altın, para ve 8.000 top ipek verdi.[8] MS 50’de Han, Güney şanyusu için yıllık bir ipek armağanı belirledi.[39] Akınlar da sürü getirirdi. Göktürk hak iddiacısı Funian’ın yenilgisinden sonra İlteriş Dokuz Oğuz’a akın etti ve çok koyun ile at aldı.[7] Güçlendi ve kendini kağan ilan etti.[7] 700’de Kapgan, Longyou’daki Tang damızlık ahırlarından 10.000’den fazla at götürdü.[7] 821’de Uygurlar Prenses Taihe’yi almaya 2.000 kişiyle geldi ve 20.000 at ile 1.000 deve getirdi.[21] Tarihler Han armağanlarının mallarını ayrıntılı sayar ve şanyuların bunlarla ne yaptığı hakkında az şey söyler.

Para ve Sikke

Ana maddeler: Türgeş ve Karluk Sikkeleri, Huna Halklarının Sikkeleri, Göktürk Hukukunda At, Bozkırda İpek, Gaochang’da Tarım ve Vergi

Çin’den Göktürklere yapılan ödemeler ipekle yapılırdı ve paranın ya da altının bunlara girmesi nadirdi.[40] Uygurlar döneminde ipek bir para biçimi olarak kullanıldı.[41] Sui Shu, kırık bir uzvun cezasını bir at, bir gözün cezasını bir kız, bir hırsızlığın cezasını zararın on katı olarak belirler.[27] Çin metinleri atın fiyatını vermez. Zhou Shu’ya göre Gaochang’da vergiler gümüş sikkeyle hesaplanırdı ve sikkesi olmayanlar kenevir bezi öderdi.[6] Taraz bölgesinde yerinde basılan ilk sikkeler Türgiş Kağanlığı dönemine aittir.[42] Kidaritler, Kabil bölgesinde ve Gandhara’da geç Kuşan ve Kuşan-Sasani örneklerine göre yaklaşık 385’ten yaklaşık 440’a kadar altın dinar bastı.[43] Taraz sikkelerine ilişkin yayın, bu sikkeler için eski bir ad ya da değer birimi vermez.

Tüccarlar ve Soğdlular

Ana maddeler: Soğdlular, Sabao, Göktürk-Sasani Ticaret Çatışması, Türk-Soğd sentezi

545’te Batı Wei, Göktürklere Jiuquan’lı bir hu olan An Nuopantuo’yu elçi olarak gönderdi.[6] An Nuopantuo adı, “Anahita’nın kulu” anlamına gelen Soğdca Anāhitā-banda’dır. Soğdlular en başından beri Göktürk kağanlarının yanında durdu.[44] Kağanlığın ticari çıkarlarını yönettiler ve onu, Göktürklerin Çin’den çektiği ipeğin son pazarı olan Konstantinopolis’e doğru ittiler.[45] Menandros, Soğdluların hükümdarlarından İranlılara bir elçilik göndermesini istediğini söyler.[46] İran’a gitmek ve Medlere ham ipek satmak için izin istediler.[46] İran kralı ipeği satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı.[47] Xin Tang Shu, dokuz adlı hu dediği Soğdluların her Uygur elçiliğiyle birlikte seyahat ettiğini söyler.[21][48] Çin devletleri, yabancı bir topluluğun başı olan sabao’yu mandarin rütbeli bir memur yaptı, çünkü yönettiği toplulukların ekonomik ağırlığı sayılarının gösterdiğinden fazlaydı.[49] Kaynaklar sabaonun dinsel rolünü ticari rolünden daha iyi anlatır. Sabaoyu bir kervana önderlik ederken göstermezler.

Notlar

  1. ^ Golden 1992, p. 3
  2. ^ Golden 1992, p. 7-8
  3. ^ Sinor 1990, p. 8-9
  4. ^ Golden 1992, p. 8
  5. ^ a b c Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  6. ^ a b c d e f g h i Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  7. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  8. ^ a b c d Han Shu, juan 94
  9. ^ Shiji, juan 110
  10. ^ Wright 2009, p. 375
  11. ^ a b Houle 2011, p. 138
  12. ^ Houle 2011, p. 152
  13. ^ Han Shu, juan 96; Shiji, juan 123
  14. ^ Sinor 1990, p. 336
  15. ^ Sinor 1990, p. 336–337
  16. ^ Golden 1992, p. 120
  17. ^ Konstantinov 2018, p. 15
  18. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117
  19. ^ Houle 2011, p. 150
  20. ^ Houle 2011, p. 138, 150
  21. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  22. ^ a b Jagchid 1989, p. 183
  23. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54,98
  24. ^ al-Marwazī early 12th c., p. 32; Minorsky 1942, p. 32
  25. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 94,96,99
  26. ^ Bilge Khan inscription
  27. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  28. ^ Khazanov 1994, p. 225–226
  29. ^ Khazanov 1994, p. 254
  30. ^ Khazanov 1994, p. 256
  31. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 281
  32. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 1, 48
  33. ^ Pohl 2018, p. 248
  34. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  35. ^ Mackerras 1972, p. 47
  36. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  37. ^ a b Jagchid 1989, p. 115
  38. ^ a b Jagchid 1989, p. 115–116
  39. ^ Hou Han Shu, juan 89
  40. ^ Sinor 1990, p. 307
  41. ^ Mackerras 1972, p. 48
  42. ^ Smailov 2025, p. 78
  43. ^ Kurbanov 2010, p. 94
  44. ^ Golden 1992, p. 122
  45. ^ Golden 1992, p. 128
  46. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1, p. 111
  47. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1, p. 113
  48. ^ de la Vaissière 2005a, p. 308
  49. ^ de la Vaissière 2005a, p. 152

Kaynaklar

Literatür

  • Lyndon A. Arden-Wong; Irina A. Arzhantseva; Olga N. Inevatkina, Reflecting on the Rooftops of the Eastern Uighur Khaganate: A Preliminary Study of Uighur Roof Tiles (Oktober 2015)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567–822 (2018)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Zhuman Smailov; Inkar Kazmadiyarova, Coins of the Turkic Khaganates from Taraz Settlement (Southern Kazakhstan) (2025)
  • Sharaf al-Zamān Ṭāhir al-Marwazī, طبائع الحيوان Ṭabāʾiʿ al-Ḥayawān (early 12th c.)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Joshua Wright; William Honeychurch; Chunag Amartuvshin, The Xiongnu Settlements of Egiin Gol, Mongolia (2009)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Economy of the Steppe Empires.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/economy-of-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026