Hudûd el-Âlem

Hudûd el-Âlem, 982’de adını vermeyen bir yazarın kaleme aldığı Farsça bir coğrafyadır. Bir liste olarak düzenlenmiştir: bölge bölge sıralanır ve her bölge sınırlarıyla, halkıyla, mallarıyla ve hükümdarıyla verilir.

Türk bölümleri

Eserin değeri Türk halklarına ayrılan bölümlerdedir. Türkleri birbiri ardına sayar, aralarında Karluklar, Kırgızlar, Oğuzlar ve Hazarlar vardır. Her biri için nerede oturduğunu, kimlerle komşu olduğunu, neyle ticaret yaptığını ve kimin yönettiğini verir.^[1] Bu kesiti hiçbir anlatı kaynağı vermez, çünkü anlatı tek bir iplik izler, coğrafya izlemez.

Güvenilirlik

Bütün mesele tarihtir. 982’de yazılan Hudûd, artık kağanlıkların dünyası olmayan bir dünyayı anlatır. Göktürkler üç yüzyıl önce kaybolmuştur ve Uygurlar çoktan Tarım’a taşınmıştır. Hazarlar çöküşlerinden bir kuşak önce durmaktadır.

Hudûd bu yüzden onuncu yüzyıl için birinci dereceden, altıncı yüzyıl için ise son dereceden bir tanıktır. İçindeki bir kayıt açıkça daha eski malzemeye dayanıyorsa, eski dönem hakkında bir ifadeyi aktarabilir. Hangi kayıtların bunlar olduğu da kendi başına tartışmalıdır. Bu ihtiyat olmadan kullanıldığında, onuncu yüzyıldan bir listeyi altıncı yüzyıl bozkırının bir resmine çevirir. Bu literatürün en sık yanıldığı yer burasıdır.

Aynı sınır İbn Fadlan için ve Mes’ûdî için de, aynı nedenle geçerlidir. Türk halklarına ilişkin kayıtları büyük ihtimalle Cayhânî’nin kaybolmuş coğrafyasına dayanır. Gardizî ile Marvazî’nin kayıtları da öyledir. Üçü tek tanık sayılır.^[2]