Eski Türk yazısı, yaklaşık kırk işaretli bir alfabedir. İşaretler köşelidir ve sağdan sola yazılır. Türk seslerine, kullanıcılarının değiştirmeden ödünç alabileceği hiçbir yazıdan daha tam uyar. İşaretlerin nereden geldiği, Vilhelm Thomsen onları 1893’te okuduğundan beri tartışılır ve soru hâlâ açıktır. Tartışma neredeyse tümüyle harflerin biçimleri üzerinden yürür. Soru bu yüzden açık kalır.

Kanıtın durumu

Soruyu üç sabit nokta sınırlar. Bunlardan başkası azdır.

Çin bölümleri birbiriyle çelişir. Zhou Shu altıncı yüzyılda Göktürklerin âdetlerini anlatır. Göktürklerin yazı karakterlerinin Hu’nunkilere benzediğini söyler.[1] Sui Shu ise tersini söyler: yazıları yoktur, anlaşma yapmak için ağaca çentik atarlar.[2] Bei Shi iki kaydı da aralarında seçim yapmadan aktarır.[3] Guzev ile Sergey Klyashtorny iki kaydı birbirine karşı koymaz. Onları altıncı yüzyılda yan yana bulunan iki yazı sistemi olarak değerlendirir. Biri Hu yazısıdır. Öbürü çentikli tahta çubuklardır ve yazarlar bunları runik işaretlerin öncülleri arasında sayar.[4]

Göktürk devletinin diktiği en eski anıt hiç de Türkçe değildir. Bugut yazıtı yaklaşık 584 tarihlidir ve Soğd yazısıyla, Soğdca olarak oyulmuştur. Yazı, kağanlıkta altıncı yüzyılın son çeyreğinde resmî kullanımdaydı.[3]

Bilinen en eski runik metin, Moğolistan’daki Çoyren yazıtıdır. 688 ile 691 arasına tarihlenir, yani Bugut’tan bir yüzyıl sonradır.[5]

Tartışmanın geri kalan her şeyi, harflerin biçiminden yapılan çıkarımdır.

Aramî türetme

Bugün genel kabul gören görüş, alfabeyi Doğu İran dünyasında kullanılan Aramî yazıdan türetir. Soğd yazısı da aynı kökten gelir. Biçimler bu durumda keskiye uydurulmuştur.[5] Yazıtları ilk okuyan Thomsen bu soy bağını savundu. Görüş o zamandan beri alanda egemendir.[6] Pritsak ile Róna-Tas, bir İran dili aracılığıyla Aramî bir kökeni savunur. Livshits ile Sims-Williams ise bir Soğd modelini savunur.[7] Radloff, Thomsen’in Aramî kökenini kabul etti. Ayrıca Hunların batıda karşılaştığı Gotların runik yazısının Orhun harflerinde izler bırakmış olabileceğini düşündü.[8]

Bunun içinde de anlatımlar, alfabeyi kimin, ne zaman ve neyden yaptığı konusunda ayrılır.

Gerard Clauson alfabeyi bilinçli bir yaratım sayar. Ona göre alfabe İran-Aramî temel üzerine kurulmuş ve Yunancadan tamamlanmıştır. İstemi’nin Bizans’a gönderdiği elçilikler için yapılmıştır. Mucidi kültürlü bir Eftalit ya da bir Soğdludur.[5] Buna itiraz pratiktir. Konstantinopolis için tasarlanmış bir alfabenin Konstantinopolis’te okuyucuya ihtiyacı olurdu. Hiç okuyucu yoktu.[5] Tryjarski bu öneriyi çekici ama tarihsel hiçbir kanıta dayanmayan bir öneri olarak niteler. Donner’in itirazını da aktarır. Zafer kazanmış bir kağan yeni bir yazı buyurmuş olsaydı, çok daha küçük konuları yazan pek çok tarihçi bunu anardı.[9]

Annemarie von Gabain alfabeyi, Arsak kançılaryasında kullanılan Aramî el yazısının bir uyarlaması sayar. Ona göre batı Göktürkleri bunu altıncı yüzyılın sonunda İran’la temaslarından çıkardı. Yazı sonra ilk Maniheist misyoner dalgasıyla doğuya taşındı.[5]

Louis Bazin alfabeyi siyasi bir eylem sayar. Ona göre alfabe ulusal bir yükseliş içinde geliştirildi ve Orhun yazıtları onun anıtıdır.[5]

Peter B. Golden bu üçünden hiçbirini benimsemez ve yapımı kimseye atfetmez. Harfler, hizmet ettikleri yazıt amacı için, eklemeler ve ayarlamalarla Aramîden evrildi.[5] Şekil argümanlarının gözden kaçırmaya eğilimli olduğu bir ayrıntı ekler. Orhun taşlarını Çin’den gönderilen zanaatkârlar olan bedizçiler yontmuştur. Elleri harflerde, herhangi bir ata alfabe kadar vardır.[5]

Sergey Klyashtorny başlangıcı çok daha erkene alır ve runik yazıya değil, Soğd yazısına bağlar. Ona göre Soğd alfabesinin Türk seslerine uyarlanması beşinci yüzyılda, Aşinaların Gaochang döneminde başladı. Bu, Soğd el yazısını runik yazıdan eski yapar.[3]

Tamga türetmesi

İkinci bir kuram grubu harfleri bir alfabeden değil, tamgalardan türetir. Tamgalar, bozkırda kayaya oyulan ve derilere dağlanan mülkiyet ve boy işaretleriydi. Tamgalar sonra bir dizi ses işaretine dönüştürüldü. Türetmeyi Schifner ortaya koydu. Aristov, Mallitskiy ve Sokolov onu geliştirdi.[7]

Bu türetmenin bir gücü vardır. Bozkırda kullanılan işaretlere ve başka hiçbir yerde kullanılmayan harflere benzeyen işaretleri açıklar. Bir zayıflığı da vardır. Bir işaret ile bir harf üç ayrı nedenle birbirine benzeyebilir ve benzerlik hangisi olduğunu söylemez.

Karma kuram

Üçüncü bir kuram ikisini de birleştirir. Soğdca aracılığıyla tanınan bir alfabe fikri ve envanterin bir bölümünü verdi. Tamgalar kalan işaretlerin biçimlerini verdi. Bu kuram malzemenin öbür ikisinden daha fazlasını açıklar. Aynı nedenle üçü arasında sınanması en güç olanıdır.

Birden çok benimseme

Tryjarski yazının bir kez icat edilmediğini savunur. Yazı, kabile reislerinin ve hükümdarların kararıyla, farklı zamanlarda birkaç kez devralınmıştır.[10] Göktürklerin yanı sıra Kırgızları, Karlukları, Uygurları, Çikleri ve Bulgarları yazıyı benimseyenler arasında sayar. Avarların ve Alanlar gibi İranlıların da yazıyı benimsemiş olabileceğini ekler.[11] Alfabeleri sınıflandırmanın iki yolunu aktarır. Kyzlasov, Asya grubunu Avrasya grubundan ayırır. Asya grubunda Orhun, Yenisey ve Talas vardır. Avrasya grubunda Don, Kuban, güney Yenisey, Achiktash ve Isfara vardır. Nagyszentmiklós yazısı ikisine de ait değildir.[12] Róna-Tas dört evre ortaya koyar. Birincisi Aramî türü bir alfabenin devralınmasıdır. İkincisi Türkçe için yeni harflerin yapılmasıdır. Üçüncüsü alfabenin ortak bir Türk konuşmasına sahip bir halka geçmesidir. Dördüncüsü Yenisey metinleri gibi yerel varyantların ortaya çıkmasıdır.[13]

Resimlerden bağımsız gelişme

Viktor Guzev yazıyı bağımsız bir gelişme sayar. Ona göre işaretler bir yazı sisteminin bütün evrelerini yan yana gösterir: resimler, sözcük işaretleri, hece işaretleri ve harfler. Bunun, yazı bitmiş bir alfabeden kopyalanmış olsaydı imkânsız olacağını savunur.[14] En az beş işaret tartışmasız resimdir: at (at), ay (ay), äb (çadır), är (adam) ve ok (ok).[15] Guzev hem Aramî hem Soğd türetmesine karşı çıkar. Argümanı yazının nasıl kurulduğuna dayanır, biçimlerine değil. Bir alfabeden kopyalanan yazı iç biçimini korurdu. Runik işaretler ise hiçbir alfabenin taşımadığı sözcük ve hece değerlerini korur.[16] Dış biçim için tamgaları Soğd harflerinden daha iyi bir eşleşme bulur.[17]

Guzev ile Sergey Klyashtorny meseleyi farklı koyar. Onlara göre yazı altıncı ya da yedinci yüzyılda icat edilmedi, o zaman yeniden düzenlendi. Var olan işaret biçimleri standart bir alfabede toplandı. Bazılarına yeni ses değerleri verildi.[18] Göktürk devletinin yazı ihtiyacını karşılayabileceği üç yolu sıralarlar. Devlet kançılarya için yabancı bir yazıyı koruyabilirdi. Soğd el yazısını Türkçeye uydurabilirdi. Ya da kullanımdaki işaretlerden kendi yazısını yapabilirdi. Birincisi Birinci Kağanlığın izlediği yoldu. İkincisi Eski Uygur yazısına varır.[4] Ayrıca Almatı yakınlarındaki Issyk höyüğünden bir gümüş kasede (bkz. Issyk yazıtı) runik görünümlü işaretler bulurlar. Afganistan’daki Dasht-i Navur’da üç dilli bir taşta da bu tür işaretler bulurlar. Bunların İranca konuşan göçebelerin yazısı olduğu ortaya çıkarsa, Türklerin öncülleri olurlar.[18]

Daha eski bir arkaik yazı

D. D. Vasilʼev runik yazının arkaik bir biçiminin önce Altay ve Sayan’da var olduğunu savunur. Bu biçim, kutsal doğal mekânlardaki kayalar üzerinde kısa metinlerde bulunur. Ona göre Orhun yazısı bu daha eski yazıdır ve yedinci yüzyılın ikinci yarısında güçlü bir Soğd etkisi altında yeniden düzenlenmiştir.[19] Doğu Türkistan vahalarında Soğdcadan erken bir türetmeye karşı çıkar. Oradan hiçbir erken runik metin gelmemiştir ve en eski, en ilkel metinler Altay’da bulunur.[20]

Doğum yeri ve zamanı

A. M. Şçerbak yazının doğuşunu Güney Sibirya’ya yerleştirir, çünkü runik metinlerin çoğu orada bulunur.[21] Yazının büyük olasılıkla İkinci Kağanlık döneminde ortaya çıktığını savunur, çünkü bilinen daha eski bir runik metin yoktur.[22] Kasımcan Sadıkov, yazının Orta Asya’da biçimlendiğini ve oradan Altay’a ve Orhun vadisine yayıldığını daha olası bulur. Yazının Orhun ve Yenisey bölgesinden batıya yol aldığını ise daha az olası bulur.[23]

Yazı sisteminden gelen argüman

Dördüncü bir argüman çizgisi, harflerin nereden geldiğini değil, yazı sisteminin nasıl işlediğini sorar. Yazı bir alfabedir, hece yazısı değildir. Ünsüzü bir ünlüyle birlikte gösteren işaretler, ünsüzün yalnızca belli ünlülerin yanındaki niteliğini gösterir. Bu işaretler ayrı ünlü harflerinin yanında görünür.[24] Yazının tasarımı yazdığı dile uygundur. Ön ve arka uyumunu yuvarlak ünlülerde olduğu kadar ünsüzlerde de ayırt eder. Ton işaretlemez. Ünlüyü ünsüzden sonra değil, önce ima eder ve bu türden başka hiçbir yazı bunu yapmaz.[25] İşaretlerinden üçü adlandırdıkları şeye benzer: yarım ay ay, ok ok ve çadır äb, ‘ev’.[26] Guzev işaretlere karşıt bakar. ok, ök ve ık işaretlerini ve nt, nç ve rt gibi küme işaretlerini harf olarak değil, ünlü artı ünsüz biçiminde sözcük ya da hece işaretleri olarak okur.[27]

Yazı erken Türklerin bütün ülkesinde yaygın kullanımdaydı, bu ülkenin dışında değil. Bu, bir Türk yaratımına işaret eden bir bulgu olarak değerlendirilir. Tangutlar ve Kıtanlar da kendi yazılarını yapmıştı. Olsa olsa uzak bir Sami güdüsü vardır.[28] Bu durumda Göktürk imparatorlukları büyük olasılıkla önce Soğd-Uygur yazısıyla yazıyordu. Yerleşik uygarlığa Soğdlular aracılığıyla gelmişlerdi. Runik yazı sonra ikinci kağanlıkta, Tonyukuk yazıtının vaaz ettiği Türk yaşam biçimine dönüşün bir parçası olarak geri geldi. İlk yurdu Moğolistan’da değil, orta güney Sibirya’da olabilir.[29]

Biçim argümanının sınırları

Üç kuramın hepsi biçimden yola çıkar. Biçim aralarında seçim yapmaz. Bir tamgaya benzeyen harf ondan türemiş olabilir, ona tesadüfen benzemiş olabilir ya da biçimi okuyacak adamlara zaten tanıdık geldiği için seçilmiş olabilir.

Konuyu karara bağlayacak kanıt, geçiş dönemi bir alfabeyle yazılmış tarihli bir metindir. Ödünç almak onda izlenebilirdi. Böyle bir metin bilinmemektedir.

Tarihleme

Tartışmadaki iki soru çoğu zaman birbirine karıştırılır, oysa ayrıdır. Biri harflerin nereden geldiğini sorar. Öbürü kaç yaşında olduklarını sorar.

En iyi desteklenen görüşe göre yazı mutlaka Soğdluların armağanı değildi. Sekizinci yüzyılın tarihli taşlarından önce, Birinci Kağanlık döneminde kullanımdaydı. Bunu dört şey destekler. Birincisi Zhou Shu’nun cümlesidir. İkincisi alfabenin taşta ilk göründüğünde tam olmasıdır. Üçüncüsü runik metinlerin hiçbir zaman tek bir kançılaryanın altında yatmamış topraklara yayılmasıdır. Dördüncüsü tarihli anıtların yazının değil, dikme taşların dikilişinin tarihini vermesidir. Yazı hakkındaki madde bunları ortaya koyar.

Bu, harflerin yaşı konusunda taraf tutar, soyları konusunda tutmaz. İkisi bağdaşır. Bir alfabe erken yapılıp yine de ödünç alınmış bir şeyden yapılmış olabilir.

Notlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  3. ^ a b c Golden 1992, p. 151
  4. ^ a b Guzev 1993, p. 31
  5. ^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 152
  6. ^ Thomsen 1896
  7. ^ a b Tuguşeva 2012, p. 78–79
  8. ^ Tuguşeva 2012, p. 79–80
  9. ^ Edward 1993, p. 40–41
  10. ^ Edward 1993, p. 36, 40
  11. ^ Edward 1993, p. 36
  12. ^ Edward 1993, p. 39
  13. ^ Edward 1993, p. 39–40
  14. ^ Guzev 2000, p. 213–219
  15. ^ Guzev 2000, p. 212
  16. ^ Guzev 2000, p. 215, 218
  17. ^ Guzev 2000, p. 218
  18. ^ a b Guzev 1993, p. 32
  19. ^ Vasilʼev 1993, p. 64–66
  20. ^ Vasilʼev 1993, p. 65
  21. ^ M. 1990, p. 183
  22. ^ M. 1990, p. 184
  23. ^ Sadıkov 2000, p. 305
  24. ^ Erdal 2004, p. 38–39
  25. ^ Erdal 2004, p. 39–40
  26. ^ Erdal 2004, p. 40
  27. ^ Guzev 2000, p. 214–216
  28. ^ Erdal 2004, p. 38, 40
  29. ^ Erdal 2004, p. 40–41

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Viktor G. Guzev, Göktürk Yazısının Kendiliğinden Doğma (Otokton) Menşei Varsayımını Esaslandıran Deliller (2000)
  • Viktor G. Guzev; Sergey G. Klyaştornıy, Genel Yazı Nazariyesi Işığında Göktürk Yazısının Menşei Meselesi (Okunuşunun 100. Yıl Dönümü Dolayısıyla) (1993)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)
  • L. Yu. Tuguşeva, Türk Runik Alfabesinin Kökenleri (2012)
  • Kasımcan Sadıkov, Özbekistan'da Bulunan Göktürk Harfli Yeni Metinler (2000)
  • Şçerbak, A. M., Türk „Runik“ Alfabesinin Yayılmasına Dair (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Maniakh
Kurumlar ve Unvanlar
Post and Communication · Tally Sticks and the Golden Arrow
Diller
The Old Turkic script · The Sogdian language
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples
Kaynaklar
Altai runiform inscriptions · Bugut inscription · Issyk inscription · Runiform inscriptions of the Khazar lands
Tartışmalar
The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The origin of the Old Turkic script.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/old-turkic-script-origin-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026